سارسەنبى, 18 قاراشا 2026
ءدىن مەن ءتىن 133 0 پىكىر 18 قاراشا, 2026 ساعات 13:55

راديكاليزمگە تەك تىيىم ارقىلى قارسى تۇرۋ مۇمكىن بە؟

سۋرەت: Gov/DKNews.kz سايتتارىنان الىندى.

قازىرگى قوعامدا راديكاليزم مەن ەكسترەميزم مەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. الەم ەلدەرى ەكسترەميستىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن شەكتەۋ، زاڭسىز ناسيحاتتىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل قويۋ جانە قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەۋ باعىتىندا ءتۇرلى شارالار قابىلداۋدا. دەگەنمەن مۇنداي ارەكەتتەردىڭ راديكالدى يدەولوگيانىڭ تارالۋ سەبەپتەرىن قانشالىقتى جويا الاتىنى ءالى دە ماڭىزدى زەرتتەۋ بولىپ قالا بەرەدى.

ويتكەنى راديكاليزم تەك قۇقىقتىق سيپاتتاعى ماسەلە ەمەس. ول ادامنىڭ دۇنيەتانىمىمەن، الەۋمەتتىك ورتاسىمەن، اقپاراتتى قابىلداۋ ەرەكشەلىكتەرىمەن جانە قوعامدىق قاتىناستارمەن دە بايلانىستى. بەلگىلى ءبىر ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالۋ ونىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىن توقتاتۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىمەن، سول يدەيالاردى قابىلداعان ادامداردىڭ كوزقاراسىن بىردەن وزگەرتە المايدى. وسى تۇرعىدان العاندا، راديكاليزممەن كۇرەستە قۇقىقتىق شەكتەۋلەر مەن الدىن الۋ شارالارىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن قايتا قاراستىرۋ وزەكتى.

ەندەشە، راديكاليزمنىڭ الدىن الۋدا قانداي ءتاسىل ءتيىمدى؟ مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك جەتكىلىكتى مە، الدە ءبىلىم بەرۋ، قوعامدىق سەنىم جانە تەولوگيالىق وڭالتۋ جۇمىستارى دا شەشۋشى ءرول اتقارا ما؟

قويىلعان سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ ءۇشىن الدىمەن تىيىم سالۋ شارالارىنىڭ مۇمكىندىگى مەن شەگىن اجىراتىپ العان ءجون. قۇقىقتىق شەكتەۋلەر ەكسترەميستىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن توقتاتۋعا، زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ جولىن كەسۋگە جانە قوعامدى ناقتى قاۋىپ-قاتەرلەردەن قورعاۋعا باعىتتالادى. بۇل – مەملەكەتتىڭ قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى مىندەتى. الايدا بەلگىلى ءبىر ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالىنۋى ونىڭ يدەولوگيالىق ىقپالى تولىق جويىلدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ويتكەنى راديكالدى كوزقاراستار ادامنىڭ ساناسىندا قالىپتاسادى جانە ولاردىڭ وزگەرۋى قۇقىقتىق شەشىم قابىلداۋدان الدەقايدا كۇردەلى ۇدەرىس بولۋى مۇمكىن.

راديكالدانۋ ۇدەرىسىن تەك ءدىني ءبىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىمەن ءتۇسىندىرۋ دە بىرجاقتى كوزقاراس. زەرتتەۋشىلەر بۇل قۇبىلىستىڭ قالىپتاسۋىنا الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ، جەكە تۇلعالىق داعدارىس، ادىلەتسىزدىك سەزىمى، قوعامعا دەگەن سەنىمنىڭ السىرەۋى جانە يدەولوگيالىق مانيپۋلياتسيا سياقتى ءتۇرلى فاكتورلار ىقپال ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن اتالعان جاعدايلارعا تاپ بولعان ءاربىر ادام راديكالدى كوزقاراستى قابىلدايدى دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولمايدى. راديكالدانۋ – كوپتەگەن فاكتورلار ءوزارا ىقپالداساتىن كۇردەلى الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق قۇبىلىس.

بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى تسيفرلىق تەحنولوگيالار دامىعان سايىن ارتا تۇسۋدە. بۇرىن راديكالدى يدەولوگيالاردىڭ تارالۋى كوبىنە بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك ورتامەن بايلانىستى بولسا، بۇگىندە ينتەرنەت اقپارات الماسۋدىڭ نەگىزگى كەڭىستىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالانعان ءدىني مازمۇنداعى ماتەريالداردىڭ بارلىعى بىردەي سەنىمدى نەمەسە عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلگەن دەپ ايتۋ قيىن. كەيبىر اقپارات كوزدەرىندە ءدىني ۇعىمدار باستاپقى ماعىناسىنان اجىراتىلىپ، بەلگىلى ءبىر يدەولوگيالىق ماقساتقا بەيىمدەلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا اقپاراتتى سىني تۇرعىدان باعالاۋ، ونىڭ دەرەككوزىن انىقتاۋ جانە ءدىني ماسەلەلەر بويىنشا بىلىكتى مامانداردىڭ پىكىرىنە جۇگىنۋ ماڭىزدى.

وسى تۇرعىدان العاندا، راديكاليزمنىڭ الدىن الۋ تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مىندەتى بولىپ قالماۋى ءتيىس. بۇل باعىتتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ، تەولوگتاردىڭ، پسيحولوگتاردىڭ، ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ جانە وتباسىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى ماڭىزدى ورىن الادى. ويتكەنى ادام بويىندا ورنىققان كوزقاراستى وزگەرتۋ ءۇشىن تەك ونىڭ قاتە ەكەنىن ايتۋ جەتكىلىكسىز. وعان ءوز ۇستانىمىن قايتا قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دالەلدى اقپارات، اشىق پىكىر الماسۋ جانە قولايلى الەۋمەتتىك ورتا قاجەت.

حالىقارالىق تاجىريبەدە دە وسى ماسەلەگە كەشەندى كوزقاراس قالىپتاسقان. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ زورلىق-زومبىلىق سيپاتىنداعى ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىندا قاۋىپسىزدىك شارالارىمەن شەكتەلمەي، راديكالدانۋعا ىقپال ەتەتىن جاعدايلاردى انىقتاۋ جانە ولاردىڭ الدىن الۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلگەن. ال يۋنەسكو ءبىلىم بەرۋ ارقىلى سىني ويلاۋدى دامىتۋعا، مادەنيەتارالىق تۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا جانە جاستاردىڭ زورلىق-زومبىلىقتى اقتايتىن يدەولوگيالارعا قارسى تۇراقتىلىعىن قالىپتاستىرۋعا باسىمدىق بەرەدى. بۇل ۇستانىمدار ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋدا تەك سالدارمەن كۇرەسۋ ەمەس، ونىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەتىن العىشارتتاردى دا ەسكەرۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.

قازاقستان تاجىريبەسىندە دە قۇقىقتىق شارالارمەن قاتار وڭالتۋ جانە الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ باعىتتارى قاراستىرىلعان. بۇعان «جۋسان» گۋمانيتارلىق وپەراتسياسىن مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ جاريالاعان مالىمەتىنە سايكەس، اتالعان وپەراتسيانىڭ بارلىق كەزەڭىندە سيريادان قازاقستاننىڭ 607 ازاماتى ەلگە قايتارىلعان. ولاردىڭ قوعامعا بەيىمدەلۋىنە باعىتتالعان جۇمىستار اياسىندا تەولوگيالىق جانە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ، ءبىلىم الۋىنا جانە جۇمىسپەن قامتىلۋىنا جاردەمدەسۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلعان. بۇل تاجىريبە راديكالدى ورتا ىقپالىنا ۇشىراعان ادامدارمەن جۇمىستا قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىمەن قاتار الەۋمەتتىك جانە پسيحولوگيالىق فاكتورلاردى دا نازاردان تىس قالدىرماۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى.

بۇل رەتتە قوعامدىق سەنىم ماسەلەسى دە ەرەكشە مانگە يە. ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە جانە بىلىكتى ماماندارعا سەنىمى پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردىڭ قابىلدانۋىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەگەر قوعامدا ءدىني ماسەلەلەر تۋرالى اشىق ءارى دالەلدى پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك بولسا، ادامدار كۇماندى اقپاراتقا قاتىستى سۇراقتارىنا سەنىمدى جاۋاپ ىزدەي الادى. ال قوعامدىق ديالوگتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى كەيبىر ازاماتتاردىڭ اقپاراتتى تەك ءوز كوزقاراسىن قولدايتىن جابىق ورتادان الۋىنا ىقپال ەتۋى ىقتيمال.

دەگەنمەن قوعامدىق ديالوگ قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ورنىن باسپايدى. زاڭسىز ارەكەتتەرگە جول بەرگەن تۇلعالارعا قاتىستى ءتيىستى قۇقىقتىق شارالار قولدانىلۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە ءدىني سەنىم، وزگەشە دۇنيەتانىم نەمەسە ءداستۇرلى ەمەس كوزقاراستىڭ ءوزى اۆتوماتتى تۇردە ەكسترەميزم بەلگىسى بولىپ سانالمايتىنىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. زايىرلى مەملەكەتتە ازاماتتاردىڭ ار-وجدان بوستاندىعىن قۇرمەتتەۋ مەن زاڭمەن تىيىم سالىنعان ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى مىندەتتەر ەمەس. كەرىسىنشە، زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ماڭىزدى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

قورىتىندىلاي كەلە، راديكاليزمگە تەك تىيىم سالۋ ارقىلى تولىق قارسى تۇرۋ مۇمكىن ەمەس. قۇقىقتىق شەكتەۋلەر قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋدىڭ قاجەتتى قۇرالى بولعانىمەن، ولار راديكالدانۋعا ىقپال ەتەتىن بارلىق الەۋمەتتىك، پسيحولوگيالىق جانە يدەولوگيالىق سەبەپتەردى وزدىگىنەن جويا المايدى. سوندىقتان ءتيىمدى الدىن الۋ ساياساتى زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋمەن قاتار ءبىلىم بەرۋدى، ءدىني جانە قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋدى، تەولوگيالىق وڭالتۋدى، الەۋمەتتىك قولداۋدى جانە قوعامدىق ديالوگتى قامتۋى ءتيىس.

تۇپتەپ كەلگەندە، راديكاليزمنىڭ الدىن الۋداعى باستى ماقسات تەك زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ جولىن كەسۋ ەمەس، سونىمەن بىرگە ازاماتتاردىڭ قاۋىپتى يدەولوگيالىق ىقپالعا قارسى تۇراقتىلىعىن قالىپتاستىرۋ بولۋى قاجەت. ويتكەنى قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگى قۇقىقتىق باقىلاۋدىڭ پارمەندىلىگىنە عانا ەمەس، ازاماتتاردىڭ سانالى تاڭداۋ جاساۋ قابىلەتىنە، ءوزارا سەنىمىنە جانە ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىنە دە بايلانىستى. تىيىم سالۋ بەلگىلى ءبىر ارەكەتتى توقتاتۋى مۇمكىن، ال ءبىلىم مەن سانالى تۇسىنىك سول ارەكەتكە الىپ كەلەتىن كوزقاراستىڭ وزگەرۋىنە ىقپال ەتە الادى.

ساۋلە ەربولعانوۆا،

«جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ءدىن ىستەرى باسقارماسى» مم «ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەردى زەرتتەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىعى» كمم-ءنىڭ مامان-تەولوگى

Abai.kz                    

0 پىكىر