Düysenbi, 30 Naurız 2020
Taldau 3822 0 pikir 1 Mamır, 2014 sağat 15:08

İŞKİ ŞINDIQTI TANIĞAN AQIN

Bismillähir Rahmanir Rahim

         Aqıldıñ barlıq adamğa Allahtan beriletini jäne barlıq adamda bolatını siyaqtı, poeziya da barlıq adamğa Allahtan beriledi jäne barlıq adamda boladı. Äri aqıldıñ bireuge köp, endi bireuge az beriletini siyaqtı, poeziya da bireuge erekşe köp, tağı bireuge tım mardımsız beriledi. Jalpı barlıq adamda aqıl bolatını siyaqtı, barlıq adamda poeziya boladı. Aqıldı eşkim poeziya siyaqtı jazıp, körsetip jatpağasın, olay etu mümkin de emes bolğasın, onıñ kimde qanşalıq därejede bar ekeni onşa ölşene, biline bermeydi. Al, poeziya bolsa adamnan jazu arqılı, aytu arqılı körinis tabatın qasietke ie bolğandıqtan, onı biz köre alamız. Bile alamız. Ärkimniñ boyındağı poeziyalıq qabiletin oğan berilgen talanttıñ deñgeyi arqılı bayqay alamız. Äri oni arman qaray kim qanşalıqtı damıtqanın da jazğandarı arqılı tani alamız.

         Demek, barlıq adam boyında poeziya bolatındıqtan da onı  (poeziyanı) wnatpaytın adam joq. Tağı bir sözben aytqanda barlıq adamnıñ boyında poeziya bolatındıqtan, biraq, köbisiniñ boyındağı poeziyası jarıqqa şığatınday deñgeyde damımağandıqtan onı jaza almağanı bolmasa, poeziyanı jazğandarınıñ poeziyasın özindegi poeziyanıñ üni, tili, mäni retinde qabıldau, wnatu sözsiz boladı. Olar odan özderin, jandarındağı aytarların, işki şındıqtarın tabadı.

         Al, endi, boyındağı poeziyasın jazğandarğa, jaza alatındarğa keletin bolsaq, olar jazatın, ortaşa jazatın, jaqsı jazatın jäne erekşe biik jazatındarğa bölinedi. Tağı da kimniñ qay deñgeyde jazıp jürgenin janında Allah bergen poeziyası bar aqıldı oqırman jazbay tanidı. Äri olardıñ jazğandarın özderine ülgi etip aladı. Ünemi aytıp, däriptep jüredi. Bwl zañdılıq ta. Jaqsı, biik, şın jazğan aqınnıñ halıqtıq bolıp ketetini sondıqtan.

         Al, endi, poeziyadağı şındıqqa keletin bolsaq, şındıq – işki şındıq, sırtqı şındıq bolıp ekige bölinedi. Sırtqı şındıq – jäy, özimiz sürip jürgen ömirdegi pendeşilikke tän qarapayım närselerdi köru, bilu barısındağı tanığan şındığımız. Nemese, zattıq şındıq. Al, işki şındıq – ol, sırtqı şındıqtan äldeqayda kürdeli, sırtqı şındıqtıñ arğı jağındağı, tereñindegi, özegindegi, işki mänindegi bolmıstıñ jaratılısın tüysik arqılı tanu. Nemese, ruhani şındıq. Ilahi şındıq. Mine osı eki şındıqtı adamdar eki türli tanidı. Eki türli tüsinedi. Soğan qarap olarda ülken eki topqa bölinedi. Äuelgi top tek sırtqı şındıqtı tanısa, keyingi top sırtqı şındıqtı işki şındıqpen qosa tanidı. Bwl toptağılar az. Bwlardı «ruhani şındıq pen zattıq şındıqtı qosa tanuşılar» dep atasa da boladı. Nemese «ömirdi, ömirdiñ mänin şın tüsinuşiler, tanuşılar» dep qarasa da boladı.

         Ömir mine osı eki – işki jäne sırtqı şındıqtardan, nemese, işki jäne sırtqı şındıqtardıñ ündesuinen, bireulesuinen twratındıqtan, al, biraq, onı tanuşılar sırtqı şındıqtı ğana tanuşılar jäne sırtqı şındıq pen işki şındıqtı bireulestire tanuşılar bolıp bölinetindikten ol tanığandarın jazatındar da nemese öz meniniñ tanığanın poeziyası arqılı sırtqa şığaruşılar da sırtqı «şındıqtı jazuşılar» jäne «sırtqı şındıq pen işki şındıqtı ündestire, bir şındıq küyinde jazatındar» bolıp ekige bölinedi. Nemese ruhanidı jazatındar men zattıqtı jazatındarğa bölinedi.

         Bwnda zattıqtı jazu – körgendi, estigendi qortıp näpsui jazu, al, ruhanidı jazu – zattıñ sırtqı körinisine emes, işki mänine üñilip, onıñ jaratılısındağı Ilahi şındıqtı Ilahi ilimdermen ündese, ündestire otırıp ruhani jazu degen söz.

         Zattıqtı jazu öziniñ körgenin «aqiqat» dep biletindikten, özi Qwday bolıp aladı da qalamdı oñdı-soldı sermey beredi. Taudı ügip, tastı qwm etedi. Aspandı ayırıp, jwldızdı jwlıp aladı. Teñizdi tebirentip, mwhittı mwñdatadı. Osınıñ bärin öz aqılımen, öz tilimen jasay beredi. Onısınıñ ötirik ekenine bir senbeydi. Kerisinşe şın ekenine mıñ senedi. Basqalardı da sendiredi. «Senedi» dep oylaydı. Bärin de öz qiyalına bağındıradı. Qiyalımen aspan jasaydı. Jer jasaydı. Jasay beredi. Bwl swmdıq endi mende de bolğan. Sodan bilemin. Oqıñız:

                            O, qara Jer, qaymıqpa.

                            Qoz qaptıram,

                            sağan swğın qadağan qanpezerdi!

                            Tağı seni tağdırday (Täñir) qozğap twram! (Ieger)

         Mwnı aqınnıñ wlttıñ oğlanına tän «erlik, azamattıq jigeri» dep aqtap aluğa, aqtaluğa boladı. Onda da bwl aqtaluğa sırtqı şındıqşıldardı sendiruge bolar. Al, biraq işki, şın şındıq ielerin äste sendire almaysıñ. Sebebi, bwl payım işki şın şındıqtıñ Ilahi qağidasına jat. Mülde jat. Mülde Qwdaysu, Ferğauınsu, Namwrıtsu bwl. Anığıraq aytqanda zattıq şındıqqa äbden berilgen menniñ qarañğılığı – meniñ qarañğılığım. Jarıqqa şıqpay, Ilahi aqiqattı tanımay twrğandağı qwdaysızdığım bwl. Onda men Allahtı emes, adamdardı riza etudi oylaytınmın. Olardı öz küşime moyındatuğa, barınşa astam söyleuge, barınşa küşti körinuge barımdı salatınmın. Biraq sonıñ bärinde de tek tilimmen ğana aytatınmın. Özim bolsam tım älsiz bolatınmın. Qolımnan tük te kelmeytin. Eştiñ eşi bolatınmın. Äne soğan qaramastan sonşama astam men paqır qiyalımmen aspanğa da şıqtım. Jerge de tüstim. Tegi (prototifi) joq ötirik jırlardı örbittim-ay kep. Ne öndi? Tük önbedi. Aqırı şeksiz rahımdı Allahımnıñ tura jolına saluımen barıp aqiqattı, işki şındıqtı tanıdım-ay, äyteuir. Sodan jırdağı Täñirsigen astamdığımnan tüsip, qwldıq, şın kespirimdi qayta taptım. Söyttim de ruhani qayta örledim.  

                            Aqın bolıp jarıtpaspın,

                            Qwl bop jarıtpağasın! (Ieger)

         Demek, qwl bop jarıtpay twrıp, aqın bolıp jarıtpaytınımdı bildim. Şükir emes pe Allahqa? Şükir!

                            Üyleskenşe aqılım men imanım,

                            Iir-iir otız bes jıl jol jürdim.

                            Haqqa eltuge jan tapqanşa ilanım,

                            Qaqırandı qiyal mwjıp boldırdım.

 

                            Üylesti de aqılım men imanım,

                            Otız beste aqiqatqa attandım.

                            Nwrsäulelep janım, tänim, jiğanım,

                            Haqqım bergen qasietpen qaqtandım!

 

                            Haqqım bergen qasietti mekende,

                            Tiri ölippin tirşilikke tirelip...

                            Dinsiz kezim – nwrsız kezim eken de,

                            Nwrsız kezim – kezim eken tiri ölik... (Ieger)

         Bwl endi mendegi qazirgi, adamdıq sabama tüskendegi adamımdı, işki şındıqtı tanığandağı, öz menimniñ şın kespirin wqqandağı poeziyamnıñ bağıtı. «Pışaqtı öziñe sal. Auırmasa kisige sal» degen ğoy. Bwl, özim jaylı sitattı keltirudegi maqsatım – menimniñ sırın nemese işki aqiqattı qalay tanığanımdı köpten jasırmau üşin edi.

         Demek, ruhanidı jazu, işki şındıqtı, zattıñ, jaratılıstıñ işki, Ilahi mänin tanıp, Qwdaysımay, esesine Qwdaydıñ Özin tani otırıp, Oğan öziniñ de qwl ekenin bile otırıp jazu ekenin joğarıda eskerttik. Ne şın bolsa, sol qiın. Sol jauapkerşilik. Sol ötirikter, ötirikşiler tarabınan moyındalmau. Eskisinilu. Biraq, şın mäninde türşildiktiñ (modı) bäri öz zamanına tän mindetterin (köpti şınnan ayıru) ötep barıp ölmek. Al, negizi ras bolsa şın küyinde qala bermek. Jasay bermek. İşki şındıqtı jazudıñ keremeti mine osında. Ol – tipti, biz aytıp jürgen, bizdiñ tüsinigimizdegi «klassika» da emes. Ol - äueli de joq, aqırı da joq nemese mäñgi Bardıñ Özin tirek twtu. Onıñ «arqanınan» (din) wstap, Onıñ jolınan tanbaudı jazu. Nemese men özi men ruhınıñ arasındağı qalıñ näpsui (işken-jegen, körgen-bilgen siyaqtı kündelikti twtqası joq küybeñ tirlik – sırtqı şındıq) qabattardı jarıp ötip, ruhımen bireulesip barıp, onıñ (ruh) tanığan aqiqatın – ömirdiñ şın mänin, kündelikti emes, bw dünieni o düniege jalğap twrğan mäñgilikti jazu.

Adam tarihında kündelikti küybeñdi nemese sırtqı şındıqtı jazğandar bolmadı deysiz be? Bolğan. Bolğanda qanday? Tipti köp bolğan. Mäselen, «Jähliyat (nadandıq) däuiri» dep atalatın arab äleminde söz öneri, sonıñ işinde sırtqı şındıqtı jazatındar äri jazğanda da ğalamat, jwrttı özine qaratatın, soñınan ertip kete alatın alapat aqındar köp bolğan. Jwrt işki şındıqqa (Allah aqiqatına) emes, solar aytqan şındıqqa – sırtqı şındıqqa moyın bwrğan. Mine osınday ğalamda söz öneri asqaqtap, tu biikke köterilgende Allah mwğjiza retinde nemese keri sözdiñ, bos sözdiñ qızuın basu üşin, ötirigin şığaru üşin qasietti Qwrandı tüsirgen (Allah ğalamda siqırlıq damığan kezde Taurattı, medicina damığan kezde İnjildi, keri söz öneri damığan kezde Qwrandı jibergen). Al, sonıñ nätijesinde sırtqı şındıqtı jazuda, aytuda şırqauğa şıqqan arabtıñ Jähiliyat aqındarı (olar nadandıqpen «biz de süre jaza alamız» dep, Allahpen jarısqa tüsip, masqara bolğan) jalğandarın qwşaqtağan küyi tarih sahnasınan qwladı. Qwrannıñ «Şwğara» (aqın) süresindegi: «Aqındarğa azğındar ilesedi» (224) degen ayatı mine osı mäseleni meñzep twrğanın täpsirşiler eskertedi.

Demek, işki şındıqtı jazu bizde är däuirde bolğan. Olardıñ arğılarınıñ aqırı Ibrahim (Abay) bolsa, keşegi keñes kezeñinde ol taqırıpqa jalğız barğan aqın Mwhametqali (Mwqağali). Az bardı. Biraq, Qwdayğa şükir, bardı.

Al, soñğı, öz zamandastarımnan bwl – işki şındıqtı jaza bastağan aqındardan jırları (osı taqırıptağı) jırlarımmen ündes, aqın Däuletbek Baytwrsınwlın atar edim. Däuletbek ärine aqındıqta köpke tanımal emes. Onıñ özindik sebepteri bar. Bastısı ol baspasöz betterinde ünemi jariyalanıp jürgen joq. Onıñ aqın ekenin köpter bilmeydi de. Biraq, ol aqın. Aqın bolğanda da iştey jetilgen, önerde oñ men solın tanığan, taqırıbın tapqan, Qıbılanamasın äbden anıqtağan, köpirtip ötirikti emes, şırqatıp şındıqtı jazğan aqın.

«Allahu äkbär, Allahu äkbär – wranım!» deydi ol.

Allahu äkbär – Allah şeksiz wlı degen söz. Demek, Odan basqa wlı joq! Wlılıq tek Oğan tän. Maqtaular da Oğan tän. Maqtauğa Ol ğana layıq. Öytkeni, Ol bärin jarattı. Bäriniñ tağdırın belgiledi. Bäriniñ sırın, ne bolğanın, endi ne bolatının biledi. Onıñ äueli de joq. Aqırı da joq. Mäñgilik. Ol eşqaşan qalğımaydı. On segiz mıñ ğalamdı joqtan bar etken Ol. Aqırında bardan joq etetin de Ol. Özi jasap qala beretin de Ol. Ol körneudi de köredi. Kömesti de köredi. Biledi. Ol eş närsege mwqtaj emes. Eş närsege mwñdanbaydı. Onıñ wlıq bolatını, wlılıq, barlıq madaqtar Oğan ğana tän bolatını, «Allahu äkbär» bolatını sondıqtan.

Däubetbek mine osı aqiqattı, osı işki şındıqtı Sol Allahtıñ Öziniñ näsip etuimen tanıdı. Tanıdı da Oğan bar imanımen bas idi. Bar senimimen qwlşılıq etti. Onıñ «qıl» («Namaz oqı») degenin qıla bastadı. «Qılma» degeninen betin bwrdı. Bwl onıñ adam retinde ruhı tanığan Täñir iesine janımen berilip, tänimen jasağan täuekeli edi. Kisilik mindeti edi. Qwldıq farızı edi. Özin öz etken, jaratqan, joqtan bar etken jalğız Wlıqqa jandärmen wmtıluı edi.

Adamğa qarata aytqanda «Tanımasın silamaytın» pende, jan közi körmegen, tanımağan Allahın tän közimen qalay körsin? Qalay silasın? Oğan qalay bas iip, qalay qwlşılıq etsin? Ol mümkin emes. Onıñ mümkin emes ekenin künde körip, bilip jürmiz. Al, Onı jan (ruh) tanısa söz basqa. Jan tanısa, jannıñ qabı – tän Oğan qwlşılıq etpey qoymaydı. Onda da Oğan qwlşılıqtı tän etpeydi. Jan etedi. Tän bolsa ol janğa ilesip räsimin jasaydı. Bizdiñ köretinimiz tän bolğandıqtan, «qwlşılıqtı tän jasap twr» dep oylaymız. Tağı bir esepten, belgili därejede ol da jön. Öytkeni, ol – tän «mülde qwlşılıq jasamaydı» dep wqsaq qate bolmaq. Ol jannıñ jarşısı. Sondıqtan, jan tanığan Haqtı ol da tanıp, janğa ilesip quana-quana qwlşılıq jasamaq. Mwnı qwlşılıqtağı jan men tänniñ ündesui dep wqpaq kerek. Degenmen jan negizgi rolşı ekeni haq.

Al, endi osı, Haqtı tanuda jan men tän ündesse ğana, olardıñ iesi sanalatın pende işki-sırtqı bolmısımen aqiqattı tanımaq. Aqiqatqa ündespek. Aqiqatpen bireulespek. Mine sonda ğana ol pendeniñ işki şındıqqa bolğan tübegeyli bet bwrısı barlıq is-äreketinen körinis tappaq. Allah auızına Kälam, qolına qalam bergen Däuletbektiñ söz basınıñ «Allahu äkbär» bolıp kelui sondıqtan. Ol onıñ işki şındığı. İşki şındıqtı tanuı. İşki şındıqpen ündesui. Bireulesui.

Adamnıñ işki şındıqpen ündesui qiın. Haq jarılqap, pende işki şındıqpen ündesip qalsa, onıñ ol şındıqtan auıtquı, qol üzui tağı mümkin emes (Allah odan qol üzdirmesin). Demek, adam işki şındıqtı tani bastağannan keyin, işki şındıqtıñ mıñ san körinisteri onıñ isinen de, sözinen de körinbey twrmaydı. Nemese pende isi men sözin sol işki şındıqtıñ jarşısına aynaldıra bastaydı. Mäselen, Däuletbektegi «Allahu äkbär» sol. «Allahu äkbärdı» kim aytpaydı? Kim bilmaydi? Biledi. Bar el biledi. Biraq, şın mäninde «Allahu äkbärdı» kim şın ayta aldı? Onıñ mänisin kim şınımen-aq bildi? Onı  da Allah biledi.

Demek, bwl aqiqattı qay pende bildi, tanıdı, ol, däl sol twstan bastap twtas bolmısımen özgermek. Özgermey qoymaq emes. Onıñ jürisi de, twrısı da, isi de, äreketi de, qalamger bolsa jazıp-sızğandarı da özgeredi. Twtas özine tänniñ bärimen «Allahu äkbärğa» aynaladı. Bwl – «Allahu äkbär» tağı, köpterge jañalıq emes siyaqtı körinedi. Biraq, is jüzinde odan ülken jañalıq joq. Onıñ, keybireulerge olay, jañalıq emes bolıp körinetin sebebi ol pendelerdiñ işki şındıqtı bilmeytindiginen.

«Qayta tuğızdıñ qasietti wlı Qwranım!»

Nemese,

«Bir Allah, sağan ğana säjde qılam!»

Mine sözimizdiñ däleli. Mine Däuletbektiñ aqiqatı. İşki aqiqatı. İşki şındığı. Sözin «Allahu äkbär» dep bastağan onıñ Qwran aqiqatınan qayta tumauğa nemese pendeligin tanımauğa, anadan tuğanday ruhani jañarmauğa, pendelik näpsisinen bas tartpauğa, kisiligin tappauğa, şın adamdıq qasietine oralmauğa, basın «Allahu äkbär» dep säjdege qoymauğa eş haqısı joq bolatın. Nemese olay etu onıñ nağız «Adam safilıq» qarapayım äri tolıqqandı mindeti bolatın. Öytkeni, kez-kelgen qarapayım adam balası ömirin solay sürui tiis-twğın. Al, biraq, bizdiñ sırtqı şındıqtı ömiri boyına jazğan qaysı bir aqınımız öz aytqanınan şıqtı? Qaysısınıñ sözi men isi bir jerden tabıldı? Nemese jazğan, aytqan sözi men istegen isteri bireulesken kimi bar? Joq. Öytkeni, sırtqı şındıqta olay bolu mümkin emes. Tek işki şındıqta ğana solay bola aladı. İşki şındıqtı tanığan bireu söz jüzinde «Basımdı säjdege qoyamın» dedi me? Ämaliyatında qoyadı. Qoya aladı. Mine bwl şın adamnıñ, şın adamdıqtıñ belgisi. Mwnı «ötirik» dep kim ayta almaq? Eşkim de.

 

 

Demek, ol mwnda jañalıq aşqan joq. Bar bolğanı öz aqiqatın, öz adamın – öz menin tanıdı. Onıñ mindetin bildi. Äri özin aqındığınan, aqındığın özinen bölip qaramadı. Söytti de:

«Qwday bir!

Qwran şındıq!

Payğambar haq!» dedi. Dey aldı. Qarapayım. Qarapayım bolğanmen şın şındıq osı. Mwnı mänine jetken, tanığan, solay ekenin jan-tänimen möndi bolıp moyındağan şın adam ğana ayta aladı. Adam däl osı şındıqtı aytqanda ğana, oğan şübäsi qalmağanda ğana şın adam biigine köterilmek. Mwnı, bwl şındıqtı äste öziniñ sırtında jürgen nemese sırtqı şındıq ieleri tanımaq emes. Ayta almaq ta emes. Rasında olar da ayta aladı. Biraq, jürekpen emes, auızben. Alayda «Allahqa auız jol emes» (Abay) ekenin bilmeydi. Öytkeni, onıñ bwl şındıqtardı qalay, qay därejede, qay maqsatta aytqanı, aytıp jürgeni äueli Allahqa, sosın özine, sosın özgeniñ işindegi aqıldılarına ekibastan tüsinikti. Onıñ kuäsi tağı da sol aytuşınıñ özi. Onıñ jalğan is-äreketteri. Bwl iste (şındıqta) adam tipti özin aldağanday pendelerdi aldauına boladı. Biraq, Haqtı aldau mümkin emes. «Anıqqa (Allah aqiqattarına) jetpey aqılım, Artıma qanşa qwladım?» dep men paqır da osı sebeptı aytqan edim. Nemese özimdi-özim tanımay adasıp, özimniñ, öz şındığımnıñ sırtında jürgen kezderimdegi halım edi bwl. Sebebi, işki şındıqtı tanımay twrğanıñda şöp te öleñ. Şöñge de öleñ. Al, onı tani bastağan soñ olay emes. Öleñ öleñ. Emes emes. Şın şın. Jalğan jalğan. Nemese bärin de «Aqırın jürip, Anıq basasıñ» (Abay).

«Jalğan bilimmen jazım bop kete jazdappın.»

         Özin bilu, aq pen qaranı anıq tanu, neniñ aqiqat, neniñ jalğan ekenin wğu degenimiz mine osı. Nemese osılardı jay seze bastağan emes, anıq bilgen adamnıñ jan sözi bwl. Ömirde sırtqı şındıqtı «ras» dep bilip, ömirin oğan say sürip, jalğandı şındap, aqsaqtı tıñdap jürgender qanşa ma?  Ol «Jalğan bilim» dedi. Endeşe «Jalğan bilim» degen ne, sonda? Bizdiñ ruhaniyat iliminen biluimizşe «Jalğan bilim» – adam balasınıñ ruhaniyatına bw düniesimen qosa o düniesine de emes, näpsisine, tek jalañ, bw dünielik twrmıs tirşiligine ğana jauap beretin, bw dünielik isterdi damıtuğa ğana bağıttalğan zattıq ğılımdar. Odan da anığıraq aytqanda dindi, dinge tändi özinen mülde bölip tastağan ğılımdar. Ökiniştisi, bwl mäseleni de işki şındıqtan qabarsız qauımğa tüsindiru aqıret. Qızığı bizdiñ «Ğılım» dep jürgenderimizdiñ köbi mine osı «Jalğan bilimge» kiretinin nesine jasıralıq...

         Mine osı twstan özin aqın sanaytın kez-kelgen azamatqa öleñ jazu üşin eñäueli ruhani sauattılıq, joq, tek qana sauattılıq emes, ruhani ülken ilimdilik kerek ekeni közge wradı. Bizde tipti ruhani ilim tügili, ol jaylı jäy ğana sauattılıq ta joq. Äne sonıñ kesirinen ataulardıñ özin tipti qate qoldanıp jatamız. Mäselen, qızdı periştege, perige, tağdırdı tasqa teñep degen siyaqtı. Negizinde periştede jınıs, näpsi bolmaytının, periniñ jınnıñ wrğaşısı ekenin, al, tağdır tas siyaqtı emes, ol Allahtıñ qalauımen bolatın, adam ömiriniñ köz köre almaytın, biraq, kezegimen jarıqqa şığatın Ilahi qwpiya sır ekenin, ol jaylı ala-qwla söyleu Allahqa qarsılıq bolıp qalatının bilmeymiz. Nemese öz sözimiz özimizge bilimsizdigimizdiñ kesirinen zaual äkelip jatatının bilmeymiz.

         Biz köbinde öleñde sırtqı jalañ, jalğan süretke köp wmtılamız. Sonı jazsaq dwrıs ädebiet, dwrıs öner şığarğan siyaqtı sezinemiz. Onda da işki, sırtqı şındıqtıñ iesi Allahtıñ jaratqan närseleriniñ sırtqı körinisin jazıp jatqanımızdı bir oylamaymız. Al, işki, tabjılmaytın, şın şındıq – Allahtı, Onıñ Qwrandağı, dindegi jäne adamnıñ özindegi, adamnıñ Oğan, Ol jaratqan ğalamğa baylanısındağı şındıqtardı jazsa öner emes, din siyaqtı sezinemiz. Däuletbek bwdan, bwnday bilmestikten ada. Mülde emes ärine. Biraq adalana bastağan. Eger Kitabınıñ aldıñğı eki bölimin alıp tastasa mülde adalanıp ketedi eken, ätteñ. Degenmen aqındı bwl twsta tüsinuge boladı. Tua sala-aq ruhaniyatpen kim suarıldı deysiñ? Onday mümkindik Abay däuirinen keyin bolmağanı, bolsa da az bolğanı belgili. Bwl kemşilikten köbimiz taza emespiz. Men de solaymın.

                                      «Turalıqtıñ tuı twrdı keypimde.

                                      Allah twrdı jüregimniñ ceyfinde.

                                               Ataq qumay,

Şataq qumay öttim men,

Sözim qalsın «Iman quğan» deytindey

         Mine bwl nağız arlı, şın aqınnıñ işki meniniñ twlğası. Jaratılısta basqa, ömirda basqa, önerde tağı bir basqa, eki emes, tipti üş jüzdilik mwnda atımen joq. İşki şındıqtı qalay sezingen, solay jazğan. Äri ömirde de özin jazğandarımen birdey wstaytını körinip twr (solay ekenine joldas retinde de kuämin). Senesiñ. Senbeske haqıñ az.

         Jalpı aqın ğana emes, twtas adam balası eger işki şındıqtı sezse, tanısa sözi men özin bireulestiredi. İşki, mızğımas şındıqpen ündesedi. Äne sonda ğana adam balasınıñ sözi basqa, özi (is-äreketi) basqa jäne Haq jaratqan jaratılısı bir basqa bolıp, üş bölek ömir sürmeydi. Kerisinşe Haq jaratqan bolmısı, odan şıqqan sözi (aqın bolsa öleñi), ömirdegi is-äreketi sözsiz bir twlğalanadı. Nemese sözin isi, isin sözi rastağan negizde Haq jaratqan bolmısımen ündesedi. Mine mwnday işi men sırtı ündesken, bir twlğalanğan aqınnıñ öleñi de jalğan bolmaq emes. Bolmaydı. Bolmauğa tiis. Ondayda qarapayımdılıq beleñ aluı mümkin. Biraq, şın bolatını sözsiz. Abaydıñ biiktegeni de sondıqtan edi.

         Negizinde şındıq tım qarapayım närselerden twradı. Al, pende bolsa sol şındıqtıñ işki şının tüsine almay, «kürdeli oy izdeymiz» dep, jalğandıqqa wrınadı. Nemese qatelesedi. Nağında pendeniñ mindetteriniñ biri – işki şındıqtı, qarapayım isterge jasırınğan aqiqattı tanu. Köp pende mine osı qarapayım şındıqtı tüsinbegendikten, astamsıp, oyında «tereñnen tek izdeymin» dep qalay adasqanın bilmeydi Öytkeni, pendelik körneudi de dwrıstap köre almaytın köz, jabıq köñil kömesti tipti de körmek emes. Tapjılmaytın aqiqat – Allahtıñ Özin tanu tügili, Onıñ «Allah» degen atınıñ sözsiz Sonıñ atı ekenine senbegen jürek iesine, Onıñ arğı jağına ötip, işki sırdı bilu, wlı qwpiyanı aşu, söytip jazğan jırları arqılı ölmes rasqa aynalu qaydan bwyırmaq?

         Endeşe şın jırğa, keminde şındıqtı tanuğa talpınğan jırğa kökirek qwlağımızdı tosalı.

                            «Mendeginiñ bärinde bilgen Allah,

                            Periştedey päktik ber jır men arğa?!»

         Şın qalam iesine tän ötinu bwl. «Men Qwdaymın. Men beremin» demeydi. Özi tükti de bere almaytının bilip, bere alatın Ieden päktik tileydi. «Qwl neni ötinip swrasa, Allah sonı beredi» deydi. Öytkeni beregendik, şülendik, darhandıq, jomarttıq, jarılqağıştıq tek qana Oğan tän. «Allahtan swrağannıñ eki büyiri şığadı» degendi qazaq mine osını bilgennen aytqan.

        

«Allah» deseñ, söytu arqılı işki şındıqqa enseñ, Ol (Allah) seniñ qalağanıñdı beredi. Jarılqaydı. Jarılqağan emey nemene? Aqın Däubetbekke Rabbı köpke aytar aqıl beripti.

                            «Iman,

                            Aqıl,

                            Täuekel üş belginiñ,

                            Toğısınan tabılıp twrsañ boldı

– deydi bizge ol. Bwl – danalıq. Bwl «Haq» dep qars ayırılğan menniñ kökireginen köpke qaray jiberilgen jarıq. Bağdar. Meñzeu. Silteu. Qıbılanama. Bilgenge marjan. Öytkeni, iman – Allahtıñ bar ekenine, jalğız ekenine senu. Aqıl – sol senimdi bwljıtpay aqiretke jalğaytın nwrlı qaru. Al, täuekel bolsa – iman arqılı twraqtanğan senimdi aqılmen bekemdep, wstap, jürek sengen senim iesi Allahqa twtas adami bolmıspen möndi bolıp, bir jolata berilu. Onıñ (Allah) basqa salğanına, tağdır etkenine könu. Bwl – «adam» dep atalatın jan iesiniñ ömirge kelgesin sözsiz isteuge tiisti mindeti. Farızı. Bwnday aqıl Allahqa, işki aqiqatqa aşılmağan jürek iesinen şığuı mümkin emes. Bwğan aqın üşin şükir Allahqa. Şükir deytinimiz, ol tağı:

                   «Baqi dünie elemeydi – erteñin,

                   Pende degen – pänige qwl, äñgüdik

dep kelip,

                   «Jer menen köktiñ,

                   On segiz mıñ ğalam nwr – tağın,

                   Biz bilgen jäne

                   Bilmeytin älem wntağın,

                   Jaratqan jalğız eñ wlı qwdiret, Ol – Allah!

                   Osını oydan şığarmay ötsin wrpağım!»

– deydi, «Ğwmırdıñ qırıq jılın qır asırğan» ol. «Qırığında es jimağan pendeden ümit kütpe» dep keletin bir danalıq bar edi şığısta. Ol bolsa, qırığında Päni men Baqi sındı eki dünie ömirin teñ oylap, özine ğana emes, twtas bolaşaqqa jırlarımen «Söyt» degen tilek aralas ündeuin tastaydı. Dwrıs!

                            «Jolauşımın men de bir,

                            Azabı mol, adasqan.» – dep, qazirgi jetken işki şındıq älemine köppen birdey pendelikten barıp-barıp, äreñ jetkenin meñzegen aqın, «Päk jolğa (Islamğa) endi özimdi layıqtadımı» arqılı, endi qate sarınğa qayımaytının anıqtaydı. Öytkeni, ol «Mäñgilikke (o dünie) attağanda, bar bolsa eger (mendi) iman ğana tabatının» bilgen. Jäne oğan sengen. Bwğan dälel izdeuşiler bolsa Qwrandı oqısın.

                            «Tekserdim jüregimniñ aşıp tübin.

                            Sezindim wlı Allahqa ğaşıqtığın

Nemese.

«Qalamım men qwşaqtap Qwranımdı,

Estimeske ketsem be qoyımdı aydap

Nemese,

«Ketsem be eken künäsiz meken izdep

         Jalpı ruhani közimen jüreginiñ tübin aşıp körip, odan öziniñ wlı Allahqa ğaşıq ekenin sezgen onıñ «Künäsiz meken» – Jannattı izdep jolğa şıqqanına nwrlı jırların oqıp senesiñ. Sendiredi. Şın öleñniñ jürekke jetui degeniñiz osı şığar? Onıñ jırları jırdağı şındıqtıñ, işki şındıqtıñ ne ekenine közimizdi jetkizdi. Aqın kitabın üş bolimge bölipti. Bizdiñşe kitap eki bölimnen twratınday. Ol – sırtqı şındıqtı nemese wlı aqiqattı tanığanğa deyingi pendeui tirlikti bayan etken jäy jırlar. Sosın «Nwr» dep atalatın işki şındıq jırları. Qalay desek te bizdi öleñge ruhani dayındıqpen kelgen aqınnıñ kitabın Haq nwrımen nwrlap, Qwran jarığımen jarıqtap barıp, senimdi wsınğanı quanttı.

         Demek, biz aqın Däuletbek jırların oqıp, Qwrannıñ «Şwğara» (aqın) süresindegi aqındar jaylı: «Aqındarğa azğındar ilesedi (224). Olardıñ say-salada qañğıp jürgenin körmediñ be (225)? Olar istemegen isti «istedik» dep köpiredi (226).» degen ayattarına salıp körip, onıñ jırların odan tappadıq. Degenmen, onan arman qarayğı: «Biraq, iman keltirip (Allahqa senip), izgi is istegender, Allahtı köp zikir etkender (eske alğandar) jäne zwlımdıq körse de artınan (öleñimen) kek alğandar bir basqa (227)» degen wlı ayattan onı tauıp, «şükir» dedik.

Qwl Kerim Elemes

Abai.kz

0 pikir