Düysenbi, 21 Qazan 2019
Bilik 3232 0 pikir 22 Säuir, 2009 sağat 06:00

JOLDAU: İSKERLİK QWJATI

Eleusin Sağındıqov, QR Parlamenti Senatınıñ deputatı, ekonomika ğılımdarınıñ doktorı

 Elbasınıñ Qazaqstan halqına «Nwrlı jol — bolaşaqqa bastar jol» attı Joldauı qazirdiñ özinde tarihtan öz ornın aldı. Bwl ğalamdıq ekonomika dağdarısı jağdayında Qazaqstandı tiimdi damıtu strategiyasın qamtamasız etetin iskerlik qwjatı bolıp tabıladı.

Mine, sondıqtan da Qazaqstan Prezidentiniñ Joldauı halıqaralıq mañızğa ie, öytkeni onda köterilgen problemalar wlttıq deñgeyden joğarı bolıp otır. Halıqaralıq sarapşılardıñ boljamı boyınşa, aldağı jılı älemniñ barlıq elderinde ekonomikalıq ösim qarqını bäseñdeydi, al dağdarıs tendenciyası küşeyedi. Üstimizdegi jıldıñ qazan ayında Halıqaralıq valyuta qorı (HVQ) jariyalağan bayandamada euromausımda tejelu 40 payızğa jetu mümkindigi aytıldı. HVQ, sonday-aq 2014 jılı älemdik ekonomikanıñ ösimi 3,4 payızdan 3,3 payızğa deyin tömendeydi degen boljam jasadı. 2015 jılı bwl körsetkiş qor bwrın boljağan 4 payızdıñ ornına 3,8 payız deñgeyine tüsedi dep kütilude. Sondıqtan älemniñ barlıq memleketteri ekonomikalıq jäne sayasi bağıttarına tüzetu engizuden qaşıp qwtıla almaydı. Birqatar memleketter wlttıq ekonomikanı ğalamdıq qwldıraudan saqtap qaludıñ amaldarın qazirdiñ özinde qarastırıp jatır.

Älemdik tejelulerge qarsı şaralardı erterek qabıldağandar tiimdi nätijege de qol jetkize aladı. Bwl jöninde Memleket basşısı 2007-2009 jıldardağı otandıq täjiribege jügine otırıp, öziniñ halıqqa Joldauında eske aldı. QR Ükimetiniñ 2008-2010 jıldarğa arnalğan keşendi bağdarlamasında körsetilgen älemdik dağdarıstıñ äserin tömendetu jönindegi şaralar sol kezeñde anağwrlım birizdi jäne qajettilikke say bolğanın şeteldik jäne otandıq sarapşılar äli künge deyin aytıp jür. Qazaqstan Prezidentiniñ bwl bağıttağı is-qimıl stili men ädisterin äldeqaşan älem moyındadı.

Täuelsizdik jıldarı Prezident pen Ükimet der kezinde qoldanğan aldın alu principine qwrılğan memlekettik basqaru täsilderi arqasında Qazaqstan köp närsege qol jetkize aldı. Keñ kölemdi jekeşelendiru bağdarlamalarına köşu barısında, wlttıq valyutanı engizu kezinde, elge qajetti şeteldik investiciyanı tartudıñ birinşi kezeñinde, wlttıq qor qwru jäne memleketimizdi damıtudıñ basqa da kürdeli jağdaylarında — ärqaşan osılay bolğan edi.

Bwl atalğan jağdaylardıñ bäri elimizdiñ basşılığı qazirgidey jeñil emes uaqıtta da bizge berilip otırğan mümkindikterdi oñtaylı paydalanıp, sonday-aq sırtqı ortadan kelui mümkin qauipterdi der kezinde qaytarıp, eñ kürdeli procesterdi tiimdi basqarıp şığadı degen senimdi wyalatadı. Bwl jerde de, ärine, bizdiñ Prezidentimiz Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaevtıñ eñbegi ölşeusiz dep bilemiz.

Bizdiñ bärimizdi, qazaqstandıqtardı älemde bolıp jatqan procesterge oray «kiltti bwrap qoya salıp» jäne «qatal ünemdeu men barlığına şekteu qoyıldı» dep el aldında barınşa aqtaluğa jol berilmegeni quantadı. Biz özimizge üyrenşikti ortada ömir sürgimiz keledi jäne erteñgi künge senimdi bolğımız keledi. Onıñ üstine aldağı jıl Qazaqstan memleketi üşin dañqtı oqiğalarğa tolı bolmaq. Bwl — DSW-ğa kiru jılı, QR-nıñ Euraziyalıq ekonomikalıq odaq ayasında qızmetti bastau jılı, Konstituciyamızdıñ 20 jıldıq mereytoyı jılı, Jeñistiñ 70 jıldığı jılı, sonday-aq 2015 jıl — Qazaqstan halqı Assambleyası jılı. Bwl datalardıñ bäri de jaqın qaldı jäne merekeler men oqiğalar biriktiretin bizdiñ bärimizge ortaq datalar, bwlardıñ bäri halıqtıñ birligin jäne öz Prezidentine — Wlt köşbasşısı N.Nazarbaevqa senim arta otırıp, kez kelgen dağdarıstıñ aldın aluğa dayın ekenin körsetedi.

Memleket basşısınıñ Joldauında dağdarıs jağdayında memlekettiñ ekonomikalıq sayasatın qayta mejeleu bolatının älemdik täjiribe körsetip otırğanı atap aytıldı. Biz mwnday qayta bağdarlauğa dayınbız, öytkeni mwnıñ aldında bolıp ötken dağdarıs jağdayında wlttıq ekonomikanıñ qauipsizdigin qamtamasız etu jönindegi şaralardı nığaytıp aldıq. Osığan oray 2015 jıldı «Qazaqstan — 2050» jaña wlttıq strategiyasın jüzege asıru jönindegi sanalı is-qimıl jılı dep atauğa boladı. Bwlay dep senimdi türde nıqtap aytuğa negiz bar.

2013-2014 jıldarı jaña Strategiya talaptarına säykes negizinen salalıq jäne funkcionaldıq strategiyalıq bağdarlamalarğa, memlekettik sektordağı wlttıq kompaniyalar men käsiporındardıñ strategiyalarına tüzetuler engizu ayaqtaldı. Sonımen birge, memleketti damıtudıñ jaña twjırımdamasın, onıñ işinde «jasıl» ekonomikağa köşu, eldiñ bäsekelestikke qabilettiligin arttıru jäne basqa da twjırımdama jasaldı, äli de jalğasıp jatır. Aldağı jılı «Qazaqstan — 2020» memlekettik strategiyalıq josparı ayasında birinşi besjıldıqtıñ mindetterin ayaqtau maqsattı jäne köpjosparlı jwmıstıñ nätijesi bolıp tabıladı. Mwnıñ bäri el ekonomikasın damıtudıñ innovaciyalıq modeline barınşa jaqındatıp qana qoymay, sonımen qatar, ekonomikalıq ösimniñ jaña sapalı deñgeyine şığudı sipattaydı.

Endi jaña, bwrınğıdan da kölemdi memlekettik bağdarlamalardı belsendi jüzege asıru kezeñi keldi. Mäselen, 2015 jılı Memlekettik üdemeli industriyalıq-innovaciyalıq damu bağdarlamasınıñ (2015-2019 jıldarğa arnalğan MIIDB) ekinşi besjıldıq kezeñin jüzege asıru bastaladı, Prezident atap ötkendey, oğan 100-den astam şeteldik kompaniyalar qatısadı dep kütilude. Soğan säykes, öñirlik deñgeyde tiisti aumaqtı damıtudıñ jaña besjıldıq bağdarlaması orındalatın boladı. Barlıq deñgeydegi basqaru ieleriniñ strategiyalıq aspektileri anıqtalğanın eskere otırıp, jürgizilip otırğan barlıq ekonomikalıq jäne äleumettik procesterdi bağındıruğa bolatının nıq senimmen aytuğa boladı. Bwl Qazaqstanğa qazirdiñ özinde bar josparlar men bağdarlamalardı jüzege asıru üşin ıntamen jwmıs isteuge jäne alğa qoyğan maqsattarğa qol jetkizu üşin senimdi türde alğa wmtıluğa negiz boladı.

Bizdiñ oyımızşa, MIIDB mäni men mazmwnı boyınşa İİİ düniejüzilik önerkäsip revolyuciyasınıñ bastauı jağdayında öziniñ damuın basqaru jönindegi Qazaqstannıñ keşendi is-qimıl josparı ispettes dep ayta alamız. Bwl kezeñde ol Qazaqstannıñ jaña ekonomikalıq sayasatınıñ anağwrlım basım bağıttarına jatuı kezdeysoqtıq emes.

Osılayşa, Qazaqstannıñ älemniñ 30 damığan eliniñ qatarına qosıluı jolındağı mañızdı qwral jäne «Qazaqstan — 2050» Strategiyasında belgilengen maqsattı mindetterdi jüzege asırudıñ bastı kezeñi «Nwrlı jol» memlekettik bağdarlaması bolıp tabılatını anıq. Prezidentimizdiñ jaña Joldauında wsınılğan is-qimıl keñ qamtılğan bağdarlaması Qazaqstannıñ qol jetkizgen ekonomikalıq ösim äleuetine süyenip jasalğanı anıq körinedi. Däl sol diñgek bügingi küni bizge infraqwrılımdıq nısandar qwrılısı, qarjı sektorın keñ kölemde sauıqtıru, mañızdı äleumettik problemalardı, onıñ işinde twrğın üy-kommunaldıq şaruaşılığı, twrğın üy qwrılısı, bilim beru, densaulıq saqtau sekildi salalardağı problemalardı şeşudiñ orasan zor mäselelerin orındauğa mümkindik beredi. Bwl mindetterdi tabıstı orındau üşin bizdiñ bärimizge Prezidenttiñ Joldauın tağı da mwqiyat oqıp şığıp, birneşe bağıttıñ ärqaysısınıñ tereñ mänin tüsine biluimiz kerek. Memleket basşısınıñ Joldauında dağdarıstıq jağday aldında bizdiñ ekonomikalıq sayasat kontrcikldıq sipatqa ie boluı tiis ekendigi birneşe ret atap körsetilgen. Bwl ekonomikalıq salada jasalıp jatqan tübegeyli şaralardıñ ağımdıq sipattağı qauipten tuındaytın wlttıq ekonomikanı qorğauğa bağıttaluı tiis ekendigin körsetedi. Eñ aldımen, bwl mwnay bağasınıñ tüsuine, valyuta kursınıñ özgerip otıratınına jäne basqa sebepterge baylanıstı. Bwl jospardağı şaralar işinen Qazaqstan bankteriniñ nesielik jelisin tarta otırıp, şağın jäne orta biznesti nesieleuge 300 milliard teñgeden astam kölemde qosımşa qarjı bölinuin öz merziminde qabıldanıp otırğan şara dep esepteymin, onıñ işinde bwl qarjınıñ jartısınan astamı 6 payızdıq jeñildikpen 10 jılğa beriledi, jeñildik nesieleri bizdiñ käsipkerlerimizge özderin nığaytıp, bäsekelestikke qabilettilikke qaray jıljuğa, jaña narıq belesterine, sonımen qatar, älemdik narıqqa şığuğa kömektesedi.

Onıñ üstine dağdarıs jağdayında mwnday mümkindikterdi anıq jüzege asıruğa boladı, al wlttıq qordan bölinetin jaña tranş dağdarıs jağdayında memleketimiz qoldau jasap otırğan käsipkerlerimizdiñ äleumettik jauapkerşiligin arttıradı.

Byudjettik retteu körsetkişterin tüzetu de dağdarısqa qarsı memleket qabıldap otırğan şaralardıñ mañızdı aspektisi bolıp tabıladı. Qazirgi kezde Parlament Senatı 2015-2017 jıldarğa arnalğan üş jıldıq byudjetti qarap jatır. Byudjet sayasatındağı özgeristerge taldau jasau kez kelgen memlekettiñ jaña dağdarıstıq jağdayda strategiyalıq josparlau men strategiyalıq boljam jasau täsilderine jügine otırıp, qalay äreket etu kerektigin oylauğa qajetti salmaqtı aqparat bolıp tabıladı.

Bwl mısal bizdiñ deputattıq korpus üşin de körneki qwral ispettes, öytkeni byudjettik retteu tehnologiyasın meñgeru — parlamentariydiñ bastı mindetteriniñ biri. Mäselen, sırtqı jäne işki faktorlardı esepke ala otırıp, respublikanı äleumettik-ekonomikalıq damıtudıñ 2015-2019 jıldarğa arnalğan Boljamınıñ bazalıq scenariiniñ qajetti parametrleri qaralğan. Onıñ işinde 2015 jılğa mwnay bağasınıñ boljamdıq deñgeyi bir barreli 90 dollardan 80 dollarğa deyin tömendegen. 2016-2019 jıldarğa bir barrel'ge 90 dollar deñgeyi saqtalğan. Metall bağası 2015 jılı saqtalğan, 2019 jılğa qaray qazirgi deñgeyden 5,4 payızğa ösedi dep boljanğan.

Bwdan şığatını, 2015 jılı JİÖ 43 721,3 milliard teñge köleminde boladı, 2019 jılğa 70 753,6 milliard teñgege jetedi dep boljanuda. Jan basına şaqqanda JİÖ 2015 jılı 13,5 mıñ dollardan 2019 jılı 20,8 mıñ dollarğa deyin wlğayadı.  Boljam boyınşa JİÖ-niñ naqtı ösimi 2015 jılı 4,8 payız, 2016-2019 jıldarı 5,3-6,7 payız deñgeydi qwraydı dep kütilude. Mwnımen qatar mwnay öndiru kölemi maqwldanğan kölemde saqtaladı, 2015 jılı 81,8 million tonna, 2019 jılğa qaray 96 million tonna qwraydı.

Elimizdiñ äleumettik-ekonomikalıq damuınıñ 2015-2019 jıldarğa qayta qaralğan boljamına säykes, ekonomikanı damıtudıñ konservativtik nwsqası negizinde respublikalıq byudjettiñ 2015-2017 jıldarğa arnalğan joba parametrleri qayta qaraldı. 2015-2017 jıldarğa arnalğan äleumettik-ekonomikalıq damudıñ maqwldanğan boljamı boyınşa 2015 jılğa arnalğan byudjettiñ şığıs böligi 2013 jılı osı kezeñge (2013-2015 jıldarğa boljam) bekitilgen körsetkişke qarağanda wlğayğanına nazar audaruımız kerek. Eger bwdan bwrın 2015 jılı 7 234,2 milliard teñge köleminde josparlansa, qazir 7 835,1 milliard teñgege wlğaytılıp otır nemese ösim 17,9 payız, yağni 601 milliard teñge. Bwl körsetkişter — elimizdiñ ekonomikalıq äleuetiniñ jäne bügingi memlekettik menedjment pen tiimdi qarjı investiciyalıq, innovaciyalıq sayasat jetistikterine süyene otırıp, ekonomikalıq dağdarıstıñ aldın alu üşin naqtı mümkindikterdi nığaytudıñ bir däleli.

Wlttıq qordan bölinetin kepildi jäne maqsattı transfert kiristiñ twraqtı közi bolıp tabıladı. 2015 jılı byudjetke wlttıq qordan 2 418,2 milliard teñge bölinedi. Bwl respublikalıq byudjet şığındarın tolıq qarjılandıruğa jäne respublikalıq byudjette közdelmegen birqatar boljamdar mäselelerin şeşuge mümkindik beredi. Tipti Europanıñ damığan elderi mwnday qarjılıq retteulerdi oñ täjiribe dep esepteydi, Qazaqstan osını üyrenui tiis.

Mına mañızdı aspekt mwnıñ däleli bolıp tabıladı. Prezident Joldauında Qazaqstannıñ jaña ekonomikalıq sayasatı elimizdi infraqwrılımdıq damıtu josparınıñ diñgegi ekeni atap körsetildi. Memleket basşısınıñ bwl jobası strategiyalıq mañızğa ie ekeni sözsiz, öytkeni jüzege asıru merzimi boyınşa MIIDB-nıñ ekinşi kezeñimen tığız baylanıstı jäne onıñ logikalıq jalğası bolıp tabıladı. Jospar Soltüstik jäne Oñtüstik, Şığıs jäne Batıs boyınşa taralatın keñ kölemdi jäne panoramalı, kölik salasınıñ negizgi sektorlarınıñ — äue, temirjol jäne avtomobil' jiıntığın qwraydı. Kölik salasınıñ barlıq jobaları qımbat ekenin eskersek, bügingi küni mwnday mindetterdi orındauğa kez kelgen memlekettiñ küşi kele bermeydi.

Qazaqstandıqtar üşin el aumağınıñ ülken jäne ärtürli klimattıq jağdayına baylanıstı bwl jobanı jüzege asıru ömir süru jağdayımızdıñ meylinşe joğarı boluına, ömir süru sapasınıñ älemdik standarttarğa jetuine mümkin ekenin bildiredi. Barlıq 7 infraqwrılımdıq joba iske asqan jağdayda, mwnıñ bäri jaqın jılda jüzege asırıladı, elimizdiñ barlıq aumağı ülken qwrılıs aumağına aynaladı. Birneşe mıñ qwrılıs nısandarında jüzdegen, jüz mıñdağan jaña jwmıs orındarı payda boladı. Bwl — Qazaqstannıñ jañarğan tarihınıñ jarqın da oğan tän qwbılısı.

Degenmen aldımen infraqwrılımdıq jobalardı jüzege asıru Prezidenttiñ is-qimıl bağdarlamasınıñ belgili bir bağıttarınıñ ülken mul'tiplikativti tiimdiligine jetuge bolatının körsetedi. Mäselen, infraqwrılımdıq jobalardı jasau salanıñ ğılımi-tehnikalıq äleuetin iske qosu mümkindigin ğana emes, sonımen birge, jaña investiciyalar tartuğa ıqpal etedi.  Soğan säykes investiciyalıq ahualdı jaqsartuğa, şeteldik investorlarmen jäne halıqaralıq qarjı instituttarımen iskerlik jäne qarjılıq baylanısın nığaytuğa jağday jasaydı. Ol, sonday-aq, jaña tehnologiyalarğa süyene otırıp, ekonomikanıñ ärtürli salalarındağı innovaciyalıq belsendilikti wlğaytuğa, onıñ işinde jaña innovaciyalıq öndirister aşuğa ıntalandıradı. Bwl auqımdı mindetti orındau zertteu äleuetin odan äri jandandırudı jäne şeteldik jaña tehnologiyalıq transfertti talap etedi, bwl Qazaqstanda ğılımdı köp qajetsinetin ekonomikanıñ modelin is jüzinde jüzege asıru elementi bolmaq. Onıñ üstine Memleket basşısı atap ötkendey, qazirdiñ özinde 10 tirek universiteti anıqtaldı, sol universitetterdiñ bazalarında ğılım men ekonomikanıñ basım salaları arasındağı baylanıs jäne kadrlar dayarlau qamtamasız etiledi. Söz arasında ayta ketu kerek, Prezident Joldauında atap ötilgendey, tek osı maqsattar üşin materialdıq-tehnikalıq bazanı nığaytuğa 2017 jılğa deyin 10 milliard teñge bölinedi. Ğalamdıq ekonomikanı damıtudıñ jaña jağdaylarında atqarılatın memlekettiñ is-qimıl bağdarlamasınıñ joğarıda qaralğan bağıttarında halıqtı äleumettik qorğauğa jäne meylinşe ömir süru jağdayın jaqsartuğa arnalğan äleumettik sipattağı şaralar tolıq qamtılğan, bwl da Prezidenttiñ oylau qabiletiniñ tereñdigin jäne köregendigin körsetedi. Twrğın üy-kommunaldıq şaruaşılığınıñ infraqwrılımdarın, su jäne jılu jelilerin jañğırtu siyaqtı jobalar zor şığındı jäne kölemdi investiciyalar, onıñ işinde şeteldik investiciyalar tartudı talap etedi. Memleket basşısınıñ Joldauında bwl maqsattardı jüzege asıru üşin byudjette qaralğan qarjıdan basqa jıl sayın 300 milliard teñgege deyin bölinetini qaralğan, halıqaralıq qarjı instituttarınıñ, jeke investorlardıñ qarjıları tartıladı.

Qazaqstandıq aglomeraciya qwru ayasında halıqtıñ qonıs audaruı jiileytindikten Joldauda twrğın üy infraqwrılımın nığaytu şaraları qaralğan. Onıñ işinde memleket bolaşaqta satıp alu qwqığı beriletin äleumettik arendalıq twrğın üy qwrılısı jürgiziletin boladı. Bwl äleumettik masıldıqtı joyatın dwrıs täsil jäne bwl twrğındardıñ mañızdı äleumettik problemaların şeşe aladı. Bilim beru jäne densaulıq saqtau salaları boyınşa arnayı toqtaludıñ qajeti bola qoymas, öytkeni bwl salalardağı problemalardı şeşu bizdiñ elimizde twraqtı jäne jüyeli türde jüzege asırılıp keledi, oğan bölinip otırğan qarajat kölemi de wlğayıp otır. Apattıq jağdaydağı mektepter men 3 auısımda oqıtu problemalarına arnalıp qosımşa 70 milliard teñge bölinedi. Mektepke deyingi wyımdardağı mäselelerdi tübegeyli şeşu üşin 3 jıldıñ işinde 20 milliard teñge jwmsalatın boladı. Öz jwmısımnıñ täjiribesinen bilemin, Prezidenttiñ öñirlik äkimderge jeke sektordı tarta otırıp, bwl jwmıspen barınşa aynalısudı tapsıruın öte dwrıs boldı dep sanaymın. Bwl memleket, halıq jäne jeke sektor arasındağı ıntımaqtastıqtıñ tağı bir forması bolmaq, küş biriktirilgen jağdayda mañızdı äleumettik mäsele şeşiletin boladı.

Sonımen, Memleket basşısınıñ Qazaqstan halqına arnağan bwl Joldauına jan-jaqtı taldau jasasaq, ğalamdıq ekonomikada, onıñ qarjılıq qwrılımında  bolıp jatqan problemalarğa qaramastan, respublikamızdıñ barlıq azamattarınıñ twrmısın jaqsartu jönindegi bwrın belgilengen mindetterdi tabıstı orındauğa jäne äleumettik-ekonomikalıq ösimdi odan äri köteruge mümkindik beredi dep tüyindey alamız. Qazaqstan Prezidenti Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaevtıñ sayasi bağıtı bolaşaqqa eseptelgen, onı ärqaşan büge-şigesine deyin is jüzine asıramız. Onıñ negizinde wlttıq ekonomikanı jañğırtuğa jäne halıqtıñ äl-auqatın arttıruğa bağıttalğan ärdayım jañaşıldıq ideyası jatadı. Bwl innovaciyalıq resurs Memleket basşısınıñ «Nwrlı jol — bolaşaqqa bastar jol» Joldauında da körinis tapqan.

Abay.kz

0 pikir