Düysenbi, 25 Naurız 2019
Tarih 7064 0 pikir 27 Tamız, 2015 sağat 16:23

MANSURDAN VAKKASQA DEYİNGİ MAÑĞIT JWRTI

Gazi men Vakkas kezindegi Mañğıt jwrtınıñ sayasi tarihı mäselesi tarihi ädebietterde osal qarastırılğan.

Abdal Gaffar Kırımnıñ mälimetine say, Gazi men Nauruz ağaları Mansurdıñ öliminen keyin Barakpen soğısqan. Sonımen qatar olar taqqa Kuçuk Mwhammedti otırğızğan. Osıdan keyin Gazi men Kuçuk Mwhammed Sarayşıqtıñ daruğa qızmetin äldebir Ayiasqa sıylağan [20, 95]. V.V.Trepavlovtıñ pikirinşe, Manswr Hadji-Mwhammedtiñ nemese kelesi nwsqa boyınşa Giyas ad-Dinniñ, Kuçuk-Muhammedtiñ jäne Baraqtıñ twsında, Nauruz Wlıq Mwhammedtiñ jäne Kuçuk-Mwhammedtiñ twsında, Key-Kavad Puladtıñ twsında, Gazi Kuçuk Mwhammedtiñ jäne Djumaduktıñ twsında beklerbek bolğan.

Mwnda derektegi birinşi qayşılıqqa toqtaluğa boladı. Qadığrali Jalairidiñ jazğanı: Edigeniñ öliminen keyin onıñ wlı Manswr Hadji-Mwhammedti han etip jariyaladı (Safargaliev, 1960, S. 202). Sol kezde Abdal Gaffar Kırımi jazdı: «äkesiniñ öliminen keyin Manswr orıs jwrtında  jasırındı. Sosın  Volgağa  oralıp, Giyas ad-din ben Şädibektiñ twsında bi boldı. Ol eki jıldan soñ qaytıs bolıp, Mansur taqqa Kuçuk-Muhammed ben Temir ben Temir-Qwtlıqtı köterdi. Alayda köp keşikpey öziniñ qamqorlığındağı jas adamğa suıp, şığıs hanı Baraqtı qoldaudı şeşti [20, 94].

Bizdiñ pikirimizşe, eki derektiñ ärqaysısı dwrıs, olardıñ arasında qayşılıq joq. Edigeniñ öliminen keyin Manswr taqqa Hadji-Mwhammedti köterip, bir jıldan soñ onı Baraq qwlatadı, yağni taqtan tüsiredi. Bälkim, osında Hadji-Mwhammed öltirilgen boluı kerek. Manswr bolsa orıs jwrtına qaşadı. Osıdan keyin ol Bulgarğa oralıp, osı kezde Bulgarda tiın soqqan Giyas ad-Dindi taqqa köteredi. A.G.Muhammadievtiñ pikirinşe, Giyas ad-Dinniñ tiındarı Bulgarda 1422-1425 jıldarı soğıldı [11. 127]. Bälkim, onıñ bilik etken uaqıtın, Manswr «orıs jwrtınan» oralğandağı, 1423-1425 jıldarğa şegergen dwrıs şığar. Giyas ad-Dinniñ Qırımdağı bilik etken uaqıtı eki jıldı qwradı, söytip Manswr 1425 jılı hansız qaldı dep boljauğa boladı. Bizdiñ pikirimizşe, ol kezde Manswr Kuçuk-Mwhammedti taqqa äli kötergen joq, mwnı tek äli oylandı. Ärine, Kuçuk-Mwhammed Manswrdıñ tuısı, sebebi onıñ anası Edigeniñ wlı ne Nuraddiniñ (Natanzidiñ tegerandıq audarması boyınşa) [20, 58] qızı, ne Edigeniñ öz qızı (AOTMJ alınğan Natanzidiñ audarmasına say) [4, 263] boldı degen I.L.Izmailovpen  kelisuge boladı.

Sonımen, Rus'qa qaşqannan jäne Giyas ad-Dinniñ biliginen keyin Manswr (anası jağınan nemere ağası) tuısı bolatın Baraqpen tatulasudı şeşti. Bwl tuıstastıq Edigeniñ jäne Baraq tuıstarınıñ tığız baylanısınıñ nätijesi bolğan körinedi. Baraqtıñ üş nemere ağası (Orıstıñ wlı Toqtaqiyanıñ balaları) Buguçak, Tengri-Berdi jäne Anike-Pulad Edigeniñ 1408 jılğı Moskvağa jorığına qatıstı [18, 37]. Bwl jerde Muizz al Ansab pen Tavarihi Guzidayi Nusrat-namede şatastıru bolğanın atap ötu kerek. Muizz al Ansabtağı Anikege jwrnaq bolğan Anike-Puladqa [4, 112] qatıstı, al Tavarihi Guzidayi Nusrat-namede Yagudjak-aneke, Pulad aytılğan. Onıñ üstine Yagudjak onıñ balaların tizip aytqanda Anike jwrnağınsız qoldanıladı [4, 438]. Bälkim, mwnda Muizz al Ansab dwrıs, al Tavarihi Guzidayi Nusrat-namede üşinşi esimniñ bası ekinşi esimniñ soñın alğan qate jiberilgen. Muizz al Ansabta geometriyalıq figurlardağı esimder dwrıs bölingen.

Eger osı boljamnan şıqsaq, onda Edigeniñ Baraqtıñ qarındası Kuyurçuktıñ qızına üylenu faktisin tüsindiruge boladı. Bwl Kuyurçuk öliminen keyin, Orıs-hannıñ wrpağı bilik üşin Edigemen küresudiñ ornına (olardıñ resurstarı teñ emes-tin), bağınudı şeşken soñ bolğan körinedi. Atalğan şeşim Edigeniñ jäne Kuyurçuk qızınıñ nekelik odağımen bekitildi. Bwl ärketter XIV ğasırdıñ 90-şı jıldarı bolğan bolar.

Samarkandide Baraqtıñ Mwhammed ordasın basıp alğanı jayında eki ret jazılğan: Hijranıñ 826 jılı (15.12.1422-04.12.1423) Baraqtıñ Mwhammed-han ordasın basıp alğanı turalı Şahmalikten Şahruhqa habar keldi, al osıdan bir jıl bwrın Mwhammed-hannan Şahruhqa elşiler kelgen bolatın. Tömende hijranıñ 830 jılğı habarlamasında 828 jılı Baraq Mwhammed ordasın basıp alğanı, al 829 jılı Sığnaqqa kelgeni jazılğan [4, 374]. Jılnamaşı mwnda 826 jılğı oqiğanı aytqan bolar, alayda merziminen qatelesken. Nikon jılnamasında Baraq 1422 jılı aytılğan, endeşe 1422 jıldıñ ekinşi jartısında Baraq Hadji-Mwhammedti qwlatqan, tipti öltirgen dep payımdauğa boladı. 1422 jıldıñ qırküyeginde Baraq Wlıq Mwhammed pen Davletberdiniñ nemereles ağası Qwdaydat-handı [5, 205]  jeñdi

1424 jıdı Hudaydat Odoy knyaziniñ jerine basıp kirip, wlı knyaz' Vasiliy Moskovskiy onı talqandaydı. M.G.Safargalievtiñ pikirinşe, ol bwğan deyin Wlıq-Mwhammedti quıp jiberip jäne söytip Wlıq-Mwhammed Vitov ieligine payda boldı [17, 199]. Alayda, bwl jerde qarsılıq tanıtuğa boladı, Hudaydat Wlıq-Mwhammedtiñ nemereles ağası: Endeşe Wlıq-Mwhammed öziniñ nemereles inisine bäsekeles boluı ekitalay. Ol onıñ seriktesi bolğan şığar jäne Hudoydattıñ Moskva knyazdığınan jeñilui onıñ Vitovta payda boluına sebep boldı. Osıdan keyin Hudoydat mälim emes, al Wlıq-Mwhammed Vitov hattarında han retinde (alğaş ret 1424 jılı 22 mausımdağı hatta) aytıladı.

Mwnda Şädibektiñ wlı Giyas ad-Dinniñ biligi turalı da aytqan jön. Qırımidiñ mälimetine say, ol eki jıl bilep, sosın qaytıs bolğan. Al Numizmatikalıq materialdıñ mälimetine say ol 1430-şı jıldarı bilegen [11, 134]. A.G.Muhamadievtiñ nwsqası boyınşa, Giyas ad-din eki ret bilegen jäne onıñ biligi arasında Wlıq Mwhammed bilegen. Bwl nwsqanı A.G.Gaev numizmatikalıq material analiziniñ negizinde joqqa şığardı [2, 35].

1430 - şı jıldarı Giyas ad-Din tiri bileuşi retinde aytılmağandıqtan, atalğan faktilerdiñ jazba derekterde däleli joq. Odan basqa, 1429 jılğı Bulgarğa jorıqtı Mahmud-hodja jäne Ali-bey (Ali-baba) basqardı, al eşqanday Giyas ad-Din orıs jılnamalarında tirkelmegen, eger ol sonşalıqtı wzaq uaqıt bilegen bolsa, ol tirkelgen bolar edi. Sonımen, Giyas ad-din Manswrdıñ kömegimen nebarı eki jıl 1423-1425 jıldarı biledi dep boljaymız. Türkilerdiñ Şejiresinde Giyas ad –Din Baraqtıñ jäne Temir-hannıñ wlı (Kuçuk-Mwhammed) Mwhammedtiñ arasındağı han retinde aytılğan [4, 400]. Bwl Giyas ad-Dinniñ Baraqpen qatar Kuçuk-Mwhammedke deyin bilegeni turalı nwsqanı janama däleldeydi.

Odan äri 1426 jılı Baraq pen 1425 jılı onıñ jağına şıqqan jaña odaqtası Manswr Wlıq Mwhammedten talqandalıp, Şığısqa jıljığanı turalı T.I.Swltanovtıñ pikirimen kelisuge boladı [5, 207].

Eki derektiñ qarama-qayşı analizine negizdep, Manswr Edige öliminen keyin Baraqtan jeñilis tauıp, sosın qaytıs bolğan Hadji-Mwhammedti taqqa kötergeni turalı boljauğa boladı. Manswr Rus' territoriyasına qaştı, odan Bulgar vilayetine oralıp, şamamen 1425 jılı qaytıs bolğan Giyas ad-Dindi handıqqa wsındı. Osıdan keyin onıñ aldına ekiniñ birin tañdau, yağni dilemma tuındadı, ne Kuçuk Mwhammedti han köteru, nemese Baraqtıñ beklerbegi bolu. Ol ekinşisin tañdadı da, Kuçuk-Mwhammed ol jolı han bolğan joq. Manswrdıñ öliminen keyin, onıñ ağaları Swltan-Mahmud, Gazi jäne Nauruz Baraqqa qarsı şığıp, jäne onıñ öliminen keyin Moğolstanmen şekarada taqqa Kuçuk-Mwhammedti köterdi.

Bwrın Baraqqa qarsı şayqasqa Mahmud-hodja, Nauruz jäne Kazi qatıstı dep oylağamız. Sonımen, Mahmud-hodja  ağalı-inili Qazidıñ jäne Nuruzdıñ hanı boldı [13, 169].Atalğan pikirmen D.N.Maslyujenko kelisti[6, 98]. Sonday-aq, mwnda biz Gazimen jäne Nauruzben şayqasta Baraqtıñ qarsılasına qatıstı öz közqarasımızdıñ özgergenin körsetudi jön kördik. Q.Z.Öskenbaydıñ pikiri boyınşa, Swltan-Mahmwdtıñ Baraqtı jeñgeni turalı Samarkandidegi mälimet, ne Swltan-Mahmudtıñ, ne Wlığbektiñ jalğan aqparatı [21, 25]. Jalğan aqparat üşin eşqanday sebep bolğan joq, sondıqtan biz atalğan pikirmen kelispeymiz. Mwnday jalğan aqparattıñ eşqanday sayasi dividendi bolğan joq. Bwl jerde Swltan-Mahmwd Samarkandide Djalal ad-Din qarındasınıñ jäne Edigeniñ wlı retinde aytılğan [4, 368-369], Baraqqa qarsı küresken Swltan-Mahmud Edigeniñ wlı bolğanın jäne ağaları Qazimen jäne Nauruzben birge ağasın öltirgenge qarsı küreskenin biz tolığımen boljay alamız. Sonday-aq, Abdal Gaffar Kirimi derek retinde [21, 25] senimge twrarlıq degen Q.Z.Öskenbaydıñ däyeksözimen jartılay kelisuge boladı, biraq ta Qazidıñ jäne Nauruzdıñ hanı Wlıq –Mwhammed boldı degen Q.Z.Öskenbaydıñ däyeksözimen kelise almaymız. Bizdiñ pikirimizşe, ağalı-inili Qazi, Nauruz jäne Swltan-Mahmwd Baraqqa qarsı (Abdal Gaffar Kırımidiñ mälimetine say) bwl kezde äli kämelet jasqa tolmağan jäne ağalı-inili Qazi, Nauruz jäne Swltan-Mahmud üşin qolaylı Kuçuk Mwhammedti wsınğan [16, 101]. Baraqtıñ öliminen keyin Kuçuk Muwammed han etip jariyalandı. Bwl şayqas bolıp ötken Moğolstanmen şekarada bolğan bolar.

Sonımen Gazi twsında kim han bolğanın jäne Swltan-Mahmwdpen ne bolğanın taldau üşin derekterdiñ eki tobın qarastıruğa boladı:

1. Abdal Gaffar Kırımi Gazi men Nauruz Manswr öliminen keyin Kuçuk Mwhammedti han kötergen tarihtı mälimdeydi. Abdal Gaffar Kırımi meylinşe soñğı derek, degenmen Şirin ruınan şıqqan jäne Qırımda ömir sürgen avtordıñ Manswrlar arasında kündilikti aytılğan añızdı jazıp aluı tolığımen mümkin. Manswrlar beklerbek Manswrdıñ wrpağı ekenine kümändanbauğa boladı, endeşe bwl şığarmanıñ tiimdi däni bar.

2.Ortaaziyalıq derekter:

2.1. Fasih jinağınıñ mälimdeuinşe, hijranıñ 832 jılı (1428-1429 jıl) «Burak oglandı Mahmwd Swltannıñ  Mogol[istan]da öltirgeni turalı habar keldi... Mahmwd Swltandı Mogol[istan]da Mwhammed Gazidiñ jazalauı»[1] [22, 202-203]. Baraqtıñ ölimi turalı habar 3 djumad al-avval'de (1429 jıldıñ 8 aqpanı) tirkelgen habarğa deyin aytılğan. Al Mahmwd Swltandı jazalau turalı habar 17 şavvalda (1429 jıldıñ 20 şildede) tirkelgen habardan keyin aytılğan. Endeşe, bwl eki oqiğa arasında jartı jıl üzilisten keyin bolğan.

 Samarkandidiñ eki qoljazbası:

2.2. «Moğolstanda wlı şayqas bolıp jäne Swltan-Mahmwd Baraqtı öltirdi... Maurennahrdan qaytadan şabarman kelip moğoldarda Mahmwd-Gazidiñ Swltan-Mahmwd-oglandı öltirgenin jetkizdi» [9, 168]. Bwl jerde oglan jwrnağı erkekter liniyası boyınşa Şıñğıs-han wrpağın bildiredi, alayda, Swltan –Mahmwd türli tizimderde oglan jwrnağımen jäne jwrnağınsız aytıladı, al joğarıda Samarkandide ol Edigeniñ wlı retinde aytılğanın atap ketken jön.

2.3. «Swltan-Mahmwd (S qoljazbasına oglan retinde qosılğan) pen Baraq-oglan arasında Moğolistanda ülken şayqas bolıp ötti jäne Baraqtı Swltan-Mahmwd öltirdi» [4, 378].

Nätijesinde, Samarkandidiñ eki qoljazbasınıñ derekközi bolğan ne Fasihitiñ özi, ne Fasihtiñ deregi, onıñ üstine Fasihtağı oqiğalar tüpnwsqağa meylinşe jaqın sipattalğan.

Şındığında, ağalı-inililerdiñ Baraqtı jeñgennen keyin, Qazi öziniñ nemereles ağası Swltan-Mahmwdtı öltirui mümkin dep biz boljay alamız. Mwnı Nauruzdıñ qalay Wlıq Mwhammedke tap bolğanı tüsindire aladı: ol Qazi tarapınan qudalaudan qauiptenip, Kuçuk Mwhammedtiñ qarsılası - Wlıq Mwhammed hanğa qaşuına bolar edi. Qazidiñ ozbırlıqpen bilegeni turalı janama fakti Tarihi Äbilhair-haniden üzindide aytılğan:

Deşti-Qıpşaq kösemderi men ämirleri Gazi-bidiñ jauızdığına şıdamdarı tausılıp jäne onıñ qanauı men zorlığınan eñiregende, olar [ämirler men kösemder] kelisip, onı öltirip, bwl memleket twrğındarınıñ basınan jauızdıqtıñ betin äri qıldı. [Osıdan keyin] ümiti aqtalğan [olar] Djumaduk-hannıñ sarayına bet aldı. [Djumaduk-] han sarayına jetip, [olar] [oğan] qızmetke twru jäne wlı ämirler men joğarı märtebeli hannıñ malayları qatarında beku qwrmetine ie boldı. Alayda, olardıñ Djumaduk-han raqımşılığına jäne qwrmetine bölenu ümiti aqtalğan joq jäne joğarıda atalğan han padişahtıq örkökirektiginen jäne joğarı bileuşige tän piğılınan ol adamdardıñ jağdayına nazar audarğan joq[8, 141].

Bwrın biz Gazidi öltirgen atalğan ämirler kezinde Gazi beklerbek bolğan Mahmud-hodja-hannan qaştı dep boljağamız [15, 111].

Alayda, qazirgi boljamımız boyınşa, Gazi Kuçuk-Mwhammed twsında beklerbek bolğan eken. Al Djumaduk Temirliktermen odaqtıq baylanısta boldı, Temirlerge Baraqtıñ elşisi bolıp barıp jäne Baraq pen Temirlikterdiñ qatınası şielenisken kezde, ol han bolıp jariyalandı. Sonımen, Gazidi öltirgen ämirler, Gazi beklerbegi bolğan Kuçuk-Mwhammedpen qayşılıqtı qatınasta bolğan, Djumaduk hanğa qaştı. Biz biletindey, Gazidiñ mirasqorları bolğan mañğıttar basındağı Vakkas jäne Abbas [20, 99]. V.V. Trepavlovtıñ pikirinşe, Vakkastıñ Gazi ölimine qatısı boluı mümkin [20, 100]. Onıñ üstine, Mansurdıñ wlı Temir mañındağılardıñ Vakkasqa wstanğandarı müldem tuıstıq sezim emes ekenin V.V. Trepavlov atap ötedi [20, 99]. Bizge bwl Vakkastıñ Äbilhayır-han üşin «Sain-hannıñ tağın eki ret basıp aluımen» baylanıstı siyaqtı körinedi [20, 98]. Ekinşi ret Äbilhayır-hannıñ Kuçuk-Mwhammedoviçpen şayqası kezinde boldı, al birinşi ret Äbilhayır-hannıñ Tömengi Edil boyın ielenu uaqıtın anıqtau qiınğa soğadı.

Äbilhayır-han memleketindegi Vakkas röli mäselesi öte tartımdı.

Derekterde Vakkas äreketi turalı mälimet öte az kezdesedi.

Tarihi Äbilhair-hanide ol tek birneşe jağdayda ğana aytılğan[2]:

1.Äbilhair-handı taqqa köterui (Buzançar qiyattan jäne eki seidten soñ 4-şi poziciyada aytılğan).

2.Kuçuk Mwhammed wldarınıñ Ahmad pen Mahmudqa jorığı jäne Orda-Bazardı basıp alu (Adad-bek bürkitten jäne Buzunçar qiyattan bwrın birinşi poziciyada aytılğan).

3. Sığnaqqa jorıq (Bahtiyar-swltannan keyin, ekinşi bolıp aytılğan). Bahtiyarmen (Hızır-hannıñ wlı) jäne Mane-oglanmen (tanguttıñ wrpağı, Murat-Sufidiñ wlı) qatar sırdar'yalıq Üzgend qalasın tartu retinde alğan adam retinde aytılğan.

4.Vakkastıñ Mustafa-handı Äbilhayır-hanğa qarsı qoyuı. Mustafa-hannıñ jeñilui.

5.Horezmge jorıq. Masud Kuhistanide jazılğan:

Abu-l-Hayr-han mäjilis jäne keñes üşin äsker kösemderin jäne jaujürek jeñimpaz äsker [qolbasşıların], seyiderdiñ qaymağın, Ta-Ha maqtanışın jäne dañqtı Ya-Sindi [qalayda] şaqırtıp aldı. Kwl-Mwhammad-seyidti, Kara-seyidti, Bahtiyar-swltandı, Adad-bek bürkitti, Kibek-Hodja-biy bürkitti, Buzundjar-biy kıyattı, Mwhammad-bek kongrattı, Hakim-Şayh-bahadur kuşçidi, Kungur-bay-bahadur kuşçidi, Tuli-Hadji-biy kuşçidi, Daulat-Hodja-divan kuşçidi, Akça-Urus kuşçidi. Kılıç-bay-bahadur uygurğa, Sufi-bek naymanğa, Kara-Usman naymanğa, Hodja-Lak kurlautqa, Baglı-Hojda kongratqa, Yahşi-bek-tarhanğa, Kutluk-Buka-tarhanğa, Han-kuli naymanğa jäne jeñimpaz äskerdiñ basqa  qolbasşılarına han Horoezmdi jaulap alu maqsatına bekigen nietin ayttı: «Men äskerdi tärtipke, jeñiske pana keltiru arqılı, Horezm hakimimen keskilesken şayqasqa attanğım keledi» [8, 149]. Odan äri kelesidey mazmwnmen üzindi bar:

 [Abu-l-Hayr-han] Horezmdi jaulap aluğa batıl kirisip jäne älemdi jaulauşı hakandar men memleket ämirşileriniñ dästürimen [alğa] bet aldı. Erjürek teñiziniñ qoltırauını bolğan Bahtiyar-swltandı avangard basına tağayındadı. Wlı ämirler jäne älem twrğındarı jäne qatısuımen älemdi bezendirip, dañqın şığarğan joğarı märtebeli Seyidter birde: Seyidter qaymağı- dañq pen baqıt közi — Kwl-Muhammad-seyid jäne Qara-seyid, Vakkas-biy manğıt, Buzundjar-biy qıyat jäne barlıq ämirler men basqa vityazder jäne bahadurlar, jeñimpaz äskerdi tärtipke keltirip, Horezm jaqqa bet alıp attandı [8, 150].

YAğni, äuel bastan Vakkas Äbilhayır-hannıñ Horezmge jorıqtı taldau üşin şaqırğandarınıñ qwramında bolğan joq. Alayda, Horezmge şığarda ol äsker qwramında bolıp, üşinşi poziciyada ataladı, al bwl onıñ jorıqta mañızdılığın körsetedi. Biz bwl jerde onıñ nege birinşi qwramda atalmay, ekinşi qwramda atalğanına öz tüsiniktememizdi wsına alamız. Vakkastıñ Horezmge jorıqtıñ bastauşısı boluı tolığımen mümkin. Ol Äbilhayır-hannan jeñilgen soñ, Mustafa-hanmen Horezmde boluı mümkin. Mustafa-handı Horezmde YAkub (Kuçuk Mwhammedtiñ wlı) kungrattarmen odaqtasıp taqtan qwlatqannan keyin, Vakkas Äbilhayır-hanğa qaşuğa mäjbür boldı. Endi Äbilhayır-han elinde jürip, Vakkas oğan Horezmge jorıq jasaudı wsınuı mümkin. Sondıqtan ol mäjiliske şaqırılğan ämirler tiziminde aytılmağan, ol bwl kezde Äbilhayır-han ordasında boldı.

Tavarihi Guzidayi Nusrat-namede aytılğan, Äbilhayır-han Kuçuk Mwhammedtiñ wldarı Ahmad pen Mahmudtı eki ret taqtan ayırdı jäne özine Bulyar men Bulgar elderin bağındırdı [10, 219].

Ötemis-hadjidiñ jazğanı: Äbilhayır-han Taht elin barlığı üş ret bağındırdı, odan keyin onıñ atına Orda-Bazarda hutba oqıldı [19, 65].

Mälim bolğanday, Mustafa-han jeñilgen soñ, biz Kuçuk-Mwhammedtiñ wlı YAkubpen teñdestirgen, YAkub-oglan onı taqtan qwlatqanğa deyin Horezmdi biledi.

 Mustafanıñ Hadji-tarhanda jılın körsetpey, tiın soqqanı mälim [3, 29].

Sonımen, Äbilhayır-han is jüzinde Taht eli (Hadji-tarhan) territoriyasın üş ret basıp alğanın boljauğa boladı: eki ret territoriyanı Kuçuk Mwhammedtiñ balalarınan tartıp aldı jäne osığan deyin atalğan territoriyanı Vakkas beklerbegi bolğan Mustafa-hannan tartıp aldı.

Mahmud ben Valide aytılğan, Äbilhayır-han äuel basta Kuçuk Mwhammedtiñ balası Mahmudtı jeñip, onı qaşuğa mäjbür etken. Odan keyin Äbilhayır-han Horezmge jorıq jasap, odan Edige wrpağın quıp şıqqan. Osıdan keyin Äbilhayır-han qaytadan Kuçuk Mwhammed wldarı Ahmad pen Mahmudqa jorıq jasaydı. Kuçuk Mwhammed wldarı Äbilhayır-hannan qaşıp, V.V.Trepavlov aytqanday, Äbilhayır-hannıñ qalmaqtarmen soğıstağı sätsizdikke deyin emes [19, 62], Äbilhayır-hannıñ ölimine deyin Mangışlak territoriyasındağı qamaldardıñ birinde jasırındı [1, 84-85]. 1465 jılı Mahmudtıñ Hadji-Gireyden [19, 63] jeñiliske wşırağanın esepke alıp, onıñ ömiriniñ bwl epizodı Äbilhayır-hanmen eki şayqas aralığında bolğan dep boljauğa boladı.

Äbilhayır-hannıñ Ahmadpen jäne Mahmudpen birinşi qaqtığısın biz 1460-şı jj. bası dep belgileymiz [13, 177]. Sonımen qatar, biz Kuçuk Mwhammedtiñ qaytıs bolğan uaqıtı meylinşe daulı degen D.N.Maslyujenkonıñ pikirimen de tolıqtay kelise alamız [7, 84].

Bwl Äbilhayır-han qarsılastarınıñ arasında YAkub esiminiñ joqtığımen janama däleldenedi. Ol, bälkim, bwl kezde qaza tapqan şığar (1460-61 jj. ol Mwstafa-hannıñ bäsekelesi retinde körsetilgen) jäne onıñ ornına, sonday-aq, Äbilhayır-hannıñ qarsılası retinde körsetilgen, onıñ balaları Djuak pen Başiak otırdı.

Sonda Kuçuk-Muhammedoviçke qarsı şayqasta Äbilhayır-han äskeriniñ qatarında Vakkas-mırzanıñ payda boluı tüsinikti boladı. Ol, bälkim, Horezmde Mustafa-hannıñ YAkub-oglan bastağan Kuçuk-Muhammedoviçterdiñ taqtan qwlatqanğa deyin, beklerbegi bolğan şığar. Osıdan keyin, Vakkas Mustafa-hannan ayrılıp, Äbilhayır-hannıñ küşin kek alu üşin paydalanudı şeşti de, oğan qosılıp, Kuçuk-Muhammedoviçterge qarsı şığuğa  köndiredi. Bwl jeñis Äbilhayır-hannıñ ekinşi ret Tömengi Edilde «Sain-han tağın» basıp aludıñ közi boldı. Alayda, osıdan keyin, bälkim, Äbilhayır-han Gazidiñ wlı Hodjaşqa Vakkastı öltiruge jol bergen bolar. Vakkastıñ balaları Äbilhayır-hannan bölinip, Saray mañında köşip qondı [20, 100].

Maqala soñında qorıtındı jasaudı jön kördik. Edige öliminen keyin, Manswr, Timurlıqtardıñ kömegimen Baraq qarsı şıqqan, Hadji-Mwhammedti taqqa köteredi. Hadji-Mwhammed şamamen 1422 jılı öltirildi. Manswr orıstarğa qaştı. Odan Bulgarğa kelip jäne şamamen 1423 jılı Şädibek-hannıñ wlı Giyas ad-Dindi taqqa köteredi. 1425 jılı Giyas ad-Din ölimine baylanıstı Manswr aldında tañdau twrdı: Edige wrpağınıñ otbasında tärbielengen Kuçuk Mwhammedti taqqa köteru me, älde jien ağası Baraqtıñ (anasınıñ ağası) jağına şığu ma. Manswr 1425 jılı Baraqtıñ jağına şığadı.

Baraq Hadji-Mwhammedpen küreste öz jeñisin jetildirip, 1424 jılı sonday-aq, orıstardan jeñilip, biliginen ayrılğan Hudaydattı 1422 jılı talqandaydı. Onıñ nemereles ağası Wlıq Mwhammed 1424 jılı han boladı jäne Vitovtağa qaşıp barıp, sonıñ kömegimen ol 1426 jılı Baraq pen Manswrdı talqandaydı. Säl keyin Baraq Mansurdı öltiredi. Öltirilgen Manswrdıñ ağaları Swltan-Mahmwd, Qazi jäne Nauruz Baraqtan qaşıp jäne oğan qarsı şığadı.

Baraqqa qarsı şayqasqa äli bala Kuçuk-Mwhammedti itermelegen Sultan-Mahmud, Gazi jäne Nauruz qatısadı. Ağalı –inililerdiñ Baraqtı öltirgennen keyin, Gazi öziniñ nemereles ağası Swltan-Mahmwdtı öltirui mümkin. Mwnı Nauruzdıñ qalayşa Wlıq Mwhammedke kelgeni tüsindire aladı. Ol Gazidiñ qudalauınan qauiptenip, qaştı. Keyinirek äldebir Kepek-hodja men Umar bürkit (Kepek-hodja mañğıt dep atalğan, alayda bizdiñ pikirimizşe, bwl jalğan jäne ol Umar bürkitti äkesi, bürkit bolğan)  bastağan qaskünemder Gazidi öltirip, Djumadukke qaştı. Keyin bwl bürkitter Mahmwd-hodja-hanğa qosıldı. Kuçuk Mwhammed bolsa şığıstan Batısqa birqalıpta jıljıp otırdı: Mogolistanmen şekarada ol han etip jariyalandı (Baraq öliminen keyin), odan keyin ol Horezmge jorıq jasadı jäne nätijesinde onıñ ieligi Qazaqstannıñ batıs böliginde ornadı.

Vakkas bolsa äuel bastan Äbilhayır-handı qoldadı. Degenmen osığan qosa, Vakkas Äbilhayır-hannıñ äskeri operaciyalarına qatısqan joq jäne avtonomdığın saqtap qaldı. 1440-şı jıldarı Äbilhayır-han Vakkaspen birge Sır öñirindegi qalalarğa jorıq jasap, olardı basıp aldı. Vakkas tek Üzgendi aldı jäne özin alalanğanday sezindi. Osı üşin ol Giyas ad-Dinniñ wlı Mustafa-handı alğa şığarıp, jäne Mustafa-han atınan tiın soğılğan Hadji-tarhanğa deyin öz biligin tarattı. Mustafa-han Äbilhayır-hannan jeñilgennen keyin (Äbilhayır-hannıñ Taht elin birinşi ret basıp aluı), Vakkas onımen birge Horezmge qaşıp, Kuçuk Mwhammedtiñ wlı YAkub onda basıp kirip, kungrattarmen odaqtasıp Horezmdi basıp alğanğa deyin, onıñ beklerbegi boladı. Sol kezde Mwstafa-han qaza bolğan körinedi. Bwl oqiğağa deyin Äbilhayır-han Kuçuk-Mwhammedtiñ wlı Mahmud-handı talqandaydı jäne ekinşi ret Taht elin basıp aladı. Vakkas YAkubtan jeñilgen soñ, Äbilhayır-hanğa qaşuğa mäjbür bolıp, onda Äbilhayır-handı Horezmge jorıq jasauğa şaqıradı. Onımen birigip, ol Horezmge jorıq jasap jäne ağalı-inili (Ahmad pen Mahmudtı) jäne YAkubtıñ wldarın (Djuak pen Başiaktı) talqandaydı. Äbiilhayır-han üşinşi ret Taht elin basıp aldı. Osıdan keyin, köp wzamay Vakkas, bälkim, Äbilhayır-hannıñ ündemey bergen kelisimi boyınşa şığar, Hodjaş qolınan qaza boladı.

Sonımen, sol kezeñdegi handar men olardıñ beklerbekteriniñ tizimi kelesidey:

1. Hadji-Muhammed jäne Manswr (1421-1423)

2. Giyas ad-Din jäne Manswr (1423-1425)

3. Baraq (1423-1425, 1427-1428)

4. Baraq pen Manswr (1425-1427)

5. Kuçuk-Mwhammed jäne Swltan Mahmwd (1428-1429)

6. Kuçuk-Mwhammed jäne Gazi (1429)

7. Äbilhair[3] (1429-1469) Buzançar qiyat (hronologiya ayqın emes)

8. Mustafa jäne Vakkas (hronologiya ayqın emes)

 

Qoldanılğan ädebietter tizimi:

1. Alekseev A.K. Politiçeskaya istoriya Tukay-Timuridov: Po materialam persidskogo istoriçeskogo soçineniya Bahr al-asrar. Sankt-Peterburg. Izdatel'stvo Sankt-Peterburgskogo universiteta. 2006. 229 s.

2. Gaev A.G. «Genealogiya i Hronologiya Djuçidov»//Drevnosti Povolj'ya i drugih regionov. Vıpusk 4. tom.3. Nijniy Novgorod. 2002. S. 9-55.

3. Zaycev I.V. «Astrahanskoe hanstvo». Moskva. Vostoçnaya Literatura. 2006. 303 s.

4. Istoriya Kazahstana v persidskih istoçnikah. T.4. Almatı. Dayk-Press. 2006. 620 s.

5. Klyaştornıy S.G. Sultanov T.I. «Kazahstan: letopis' treh tısyaçeletiy». Almatı. Rauan. 1992. 373 s.

6. Maslyujenko D.N. «Hanı Mahmud-hodja i Hadji-Muhammad ili ulus Şibana v pervoy çetverti XV veka»//Voprosı Istorii i arheologii srednevekovıh koçevnikov i Zolotoy ordı. Sbornik nauçnıh statey pamyati V.P. Kostyukova. Astrahan'. Izdatel'stvo: Astrahanskiy universitet  2011. S. 88-109.

7. Maslyujenko D.N. Politiçeskaya istoriya stanovleniya hanstva Abulhaira na yuge Zapadnoy Sibiri//Srednevekovıe tyurko-tatarskie gosudarstva. Vıpusk 4. Kazan'. 2012. S. 76-88.

8. Materialı po istorii Kazahskih hanstv XV-XVIII vekov: (Izvleçeniya iz persidskih i tyurkskih soçineniy). Alma-Ata. Nauka. 1969. 650 s.

9. Materialı po istorii kirgizov i Kirgizii. Vıpusk I. (Romodin V.A. - redaktor). Moskva. 1973. 283 s.

10. Mustakimov I.A. «Vladeniya Şibani Abulhair-hana po dannım Tavarihi guzida Nusrat-name»//Nacional'naya istoriya tatar. Teoretiko-metodologiçeskoe vvedenie. Kazan'. 2009. S.214-232.

11. Muhamadiev A.G. Bulgaro-tatarskaya monetnaya sistema XII-XV vv. Moskva, 1983. 192 s.

12. Sabitov J.M. Vostoçnıy Daşt-i Kıpçak v 20-ıe godı XV veka//Iran-name. № 1 (21). 2012. Almatı. S. 266-275

13. Sabitov J.M. Tarihi Abulhair-hani kak istoçnik po istorii hanstva Abulhair-hana// Voprosı istorii i arheologii Zapadnogo Kazahstana. 2009. №2. S.166-180.

14. Sabitov J.M. Hronologiya sobıtiy v Vostoçnom Daşt-i Kıpçake v 30-50-ıe godı XV veka//Ural i Sibir' v kontekste razvitiya rossiyskoy gosudarstvennosti. Materialı vserossiyskoy nauçnoy konferencii «VI Emel'yanovskie çteniya». Kurgan. 26-28 aprelya 2012 g. S.96-97

15. Sabitov J.M. Hızır-han: hronologiya pravleniya// Nauçnıy Vestnik Stolicı. №4-6. 2011. S. 109-112.

16. Sabitov J.M. Çekre-han i «Muhammed-han»// Zerteuşi. 2011. №3-4. S. 98-104.

17. Safargaliev M.G. «Raspad Zolotoy Ordı». Saransk. Mordovskoe knijnoe izdatel'stvo. 1960. 278 s.

18. Seleznev YU. V. Elita Zolotoy Ordı. — Kazan': Izdatel'stvo «Fen» AN RT, 2009. 232 s.

19. Trepavlov V.V. Bol'şaya Orda - Taht eli. Oçerk istorii. Tula. Grif i K 2010. 112 s.

20. Trepavlov V.V. «Istoriya Nogayskoy Ordı». Moskva.  Vostoçnaya literatura. 2001. 752 s.

21. Uskenbay K.Z. Aralo-Kaspiy v pervoy treti XV veka: upadok Ak-Ordı i naçalo vozvışeniya mangıtov// Aralo-Kaspiyskiy region v istorii i kul'ture Evrazii. Çast' II. Aktobe, 2006. S. 18-26.

22. Fasih Ahmad ibn Djalal ad-Din Muhammad al-Havafi. Fasihov svod. (per. D. YU. YUsupovoy). Taşkent. Fan. 1980. 230 s.

 


[1] Atalğan üzindige nazar audarğanı üşin A.Paruninge alğıs bildirgimiz keledi.

[2] Bwdan bwrın biz Masud Kuhistanidiñ hronologiyası jañsaq jäne köptegen qate orın alğanına qatıstı öz közqarasımızdı  aytqanbız [13], sondıqtan biz B.A.Ahmedovtıñ oqiğalar datasına sınmen qaraymız [14].

[3] Onıñ beklerbegi kim bolğanı belgisiz, onıñ biliginiñ basım böliginde Buzançar qiyattıñ boluı tolığımen mümkin.



Jaqsılıq Säbit

Abai.kz

0 pikir