Düysenbi, 23 Qırküyek 2019
Tarih 19295 8 pikir 5 Tamız, 2015 sağat 09:40

Q. MWHAMBETKÄRİM. ÜŞ JÜZ ATAUI QAYDAN ŞIQTI?

        Qazaq handığınıñ üş territoriyalıq-äkimşilik aymaqqa, yağni üş jüzge: Wlı jüz - Aqarıs, Orta jüz - Janarıs, Kişi jüz - Bekarıs bolıp  bölinui san ğasırlardan beri jalğasıp keledi: 

        1. «Jüz — orda, qazaq halqınıñ üş rulıq-taypalıq birlestikteriniñ ortaq atauı. Dästürli qazaq qoğamı üş jüzden twradı: Wlı jüz, Orta jüz, Kişi jüz.

         Wlı jüz taypaları: 1. Sarıüysin, 2. Şapıraştı, 3. Oşaqtı, 4 Istı, 5 Alban, 6 Suan, 7. Dulat, 8. Sirgeli, 9. Qañlı, 10. Jalayır, 11 Şanışqılı.

         Orta jüz taypaları: 1. Arğın, 2. Nayman, 3. Qıpşaq, 4. Qoñırat, 5. Kerey, 6. Uaq.

         Kişi jüz taypaları: 1. Baywlı, 2. Älimwlı, 3. Jetiru.

         Dästürli qazaq qoğamı üş jüzden twradı: Wlı jüz, Orta jüz jäne Kişi jüz. Jüzderdiñ şıqqan uakıtı, şığu sebepteri, işki mazmwnı jöninde ğalımdardıñ arasında äli ortaq pikir joq. (Uikipediya — aşıq enciklopediyasınan alınğan mälimet).

 

        2.  Osı üşke bölinu ejelgi tarihşı Gerodottıñ eñbeginde de bar. Onıñ aytuınşa skifterdiñ (qıpşaq-qazaqtardıñ M.Q.) atası Tarğıtay 3 balasına öz ieligindegi jerlerdi bölip bergen.

        3.  «B.j.s. deyingi 2 ğasırda hwnderdiñ jasağan jorığınan keyin, saq (qazaq) taypaları mekendegen öñirde üş iri taypalıq odaq, üysinderdiñ, qañlılardıñ jäne alandardıñ (alaş) taypalıq odaqtarı jarıqqa şıqtı. Bwl öñirlerde qalğan saq taypaları osı odaqtarğa qatınasıp, solardıñ atımen atalatın boldı» («Qazaqtıñ köne tarihı». 58 bet).         

        4.  2 ğasırdıñ ekinşi jartısında Sänbi täñirqwtı Tañşıqay öz memleketiniñ qwrılımın Mödeniñ ülgisimen jasap, öz jerin üşke böldi: şığıs, orta jäne batıs aymaqqa. Onıñ ärqaysısına el ağaların tağayındadı. Sänbilerdiñ kim ekenin L. Gumilovtıñ sözimen jalğastırsaq «Sänbiler degenimiz moñğoldar (Mwñaldar M.Q.) edi, olar jeke tek retinde hwndarmen birge jaraldı da, bir tolğaqtan payda boldı.... 155-181 jıldardıñ arasında talanttı el kösemi Tañşıqaydıñ twsında qazirgi Monğoliyanıñ jerin özine qarattı jäne 177-jılı Wlı dalanı basıp aluğa wmtılğan qıtaydıñ üş armiyasınıñ tas-talqanın şığardı». (Twrsın Jwrtbaev. Dulığa 2. 23-24 better).

        5.  «Jorıqta jürip şınıqqan Ruğila (Edil-Attilanıñ äkesi) patşa üş ağayındı edi. Aqtar men Mıñzıq qos qanattağı, özi ortadağı äskerdi basqardı». ...«Alman (german) taypaları da got, şığıs got, oñtüstik got bolıp üşke bölingen». ...«Türik qağanatınıñ dästüri boyınşa äsker üşke bölinetin. Qos qanatqa tek han twqımınan tarağan hanzadalar äskerbasılıq etetin de, ortadağı jasaq tikeley qağannıñ özine bağınatın». (T.Jwrtbaev «Dulığa-2» 50. 151 better).

        6.  «...Şıñğıs, imperator, oñtüstikke bet bwrğan bileuşi», äsker men el basqarudı üş bölikke böldi: eki «qanat» - oñ qanatı, Bauırşınıñ basşılığındağı Altayğa janasqan barıñğar jäne sol jaq qanatı, «go-van» - «memleket knyazı» degen ataqtı ieldengen Mwqalınıñ basşılığındağı şığısında Czin' imperiyasımen janasqan joñğar. Ortalıq qaranıñ – üşinşi äsker tobınıñ basşısı bolıp, Nayaa tağayındaldı» (İ.Esenberlin. «Şıñğıshan älem silkindiruşisi» 56 bet). «149. Şıñğıs han ämir etedi. «Qay jaqtan nendey bir jau kelui mümkin. Meniñ toğız sayıtım üşke bölinip jüriñder!» («Moñğoldıñ qwpiya şejiresi» 80 bet).

        7.  «Keyinirek Şıñğıshannıñ taq mwrageri Joşı wlısı da, onıñ ekinşi wlı Berke hannıñ kezinde üş ordağa bölinip, Altın orda, Aq orda, Kök orda dep atalıp, Altın ordanıñ wlı hanı Berke hanğa bağınıp twrğan. Ol jaylı Şäkärim Qwdayberdiwlı bılay dep jazdı: «Şıñğıstıñ ülken balası Joşıhan ölgen soñ onıñ ornına Batu Joşı balası han boldı. Onı orıstar Batıy deydi. Al laqap atı Sayın han edi. Onıñ orıs jwrtın qaratıp alğanı 1241 jılı. Batudan soñ inisi Bürge han boldı. Joşıdan bwrın Edil-Jayıqta qıpşaq atanıp twrğan türikter bar edi. Bürge han üş ordağa bölinip, Altın orda, Aq orda, Kök orda – bäriniñ üstinen Altın ordadağı Bürge han bilep twratın. Aq ordağa Joşınıñ Şiban degen balası, ber jaqtağı tamam köşpeli el Kök orda atanıp, oğan Joşınıñ Toqay Temir degen balası han boldı. Bizdiñ Äbilmanswr – Abılay han osı Toqay Temir näsili.

        Bürgehan mwsılman bolıp Berkehan atandı, oğan erip Toqay Temirde mwsılman boldı. Bürgeniñ ornına Toqay Temirdiñ Mañğu Temir degen  balası ülken han bolıp, onıñ inisi Tudamöñke bolıp, odan soñ joğarıdağı Mañğu Temirdiñ balası Toqtağu boldı. Odan soñ Batudıñ Meñ Temir degen balasınıñ Twrğwl degeniniñ balası Özbek han boldı. Mwnıñ han bolğanı 1301 jılı edi. Osı Özbek han mwsılman bolıp, halqında mwsılman qıldı. Sol mwsılmandıq bwzılğan joq. «Din Özbekten qaldı» degen maqal osılay tuğan jäne sol hannıñ atımen barşa Joşı lesi özbek atandı.

          Joşı ülesiniñ ülken hanı twratın Altın ordanıñ ornı osı küngi Edil suınıñ boyında, Astrahan men Saratov arasındağı Tsarif degen qala edi. Noğaylar Saray dep atap, onı orıstar Cariv dep ketti. Sol kezde de bizdiñ qazaqtıñ ornı osı Sarıarqada edi» («Qazaq şejiresi». 42-43 better).

 

        8.  Ş. Uälihanovtıñ pikiri boyınşa, "Altın Orda memleketiniñ ıdırauı kezinde qazaqtar özderi köşip jüretin jerlerdegi öz qwqıqtarın qamtamasız etu üşin osınday ülken odaqtar qwrğan".

 

        9.  N.A.Aristovtıñ oyınşa, "jüzderge birigu joñğar şapqınşılığı kezinde şıqqan".

 

        10. V. Bartol'd: "Qazaq jüzderiniñ payda boluına geografiyalıq faktor äser etti, tabiği-geografiyalıq jağdayğa ikemdelu jäne aumaqtıq oqşaulanu jüzderdiñ mädeni-şaruaşılıq erekşelikterin qalıptastırdı", — dep esepteydi.

 

         11. M. P. Vyatkin V.V.Bartol'dpen kelise otırıp: "Jüzderdiñ qwrıluına tabiği-geografiyalıq sebeptermen qatar sayasi oqiğalar äser etti, jekelegen ordalar erekşe sayasi odaqtar retinde XVI ğasırdıñ ayağında qalıptastı", — deydi.

 

         12. S. Amanjolov: "Qazaq eli, jeri üş jüzge moñğoldarğa deyingi kezeñde — X—XII ğasırlarda bölindi", — dep esepteydi.

 

         13. Şığıstanuşı T. I. Swltanov jüzderdiñ qwrıluı jöninde naqtı derekterdiñ tapşılığın ayta kelip: "XVI ğasırdıñ ekinşi jartısında wlıs jüyesi birtindep jüzderge auısqan", — degen boljam aytadı.

 

         14.  Biraz zertteuşiler qazaqtıñ "jüz" degen sözin arabtıñ "djuz" — bir närseniñ "bastı böligi", "tarmaq" degen sözimen säykestendiredi.

 

         15.  Mahmüd ben Uälidiñ 1634—1641 jıldarda jazılğan eñbeginde: "Şaybani han ölgennen keyin onıñ wlı Bahadür osı el men wlısqa basşılıq ete bastadı... ol qıstauı men jaylauı üşin Aq Ordanı tañdap aldı, ol äri Yüz-Orda retinde de belgili", — deydi. Osı derekte kezdesetin yüz (jüz) sözin keybir zertteuşiler qazaqtıñ jüzimen teñestiredi.

 

        16. M.S.Mwqanovtıñ payımdauınşa, qazaqtıñ jüzderi etnoäleumettik ağzanıñ joğarı sanattarınıñ biri. "Etnoäleumettik organizm" dep etnostıq, äleumettik, şaruaşılıq, sayasi birlestikterdi tüsinemiz, - deydi. 

 

         17.  «HİH ğ. birinşi jartısında Mañğıstau qazaqtarı oñtüstik, ortalıq jäne soltüstik bolıp üşke bölinip, bir şeti şığısta Qarabwğazda, ekinşi şeti – Qaraqwm, Sam qwmdarında, oñtüstigi – Tüpqarağan şığanağı men Bozaşı tübegine, soltüstigi, Taysoyğan qwmı, Or', Jem, Sağız, Oyıl özenderimen şektelip jatqan keñ ölkede mal jayımen köşip jürdi» (Vostrov V.V., Muqanov M., Joğ. Kör.şığ., 248-254 better). Osı üşke bölinu dästüri Qazaqtıñ qaraşañırağınıñ iesi Baywldarında sonau Man Atadan beri saqtalıp keledi desek artıq aytqandıq bolmaydı. Sebebi, küni büginde de Baywlında «üş siıq» tobı bar. Olar – Qıdırsiıq, Baqsiıq («baqıtsiıq) jäne Swltansiıq. Edil, Jayıq,  Mañğıstau öñirleri de «Üş qiyan» dep atalğan bir territoriyalıq aymaqqa kiredi.

        Tüsinikteme:  Qiyat (Qiyan) Şıñğıshan şıqqan rudıñ atı.

        18. Qazaqtıñ üş jüzge bölinui tipti äriden bastaladı. Ejelgi şejire-dastandardağı qazaqtı «üş ananıñ balası» deytinderi osı. Olar sonau Adam ata zamanınan beri men, sen jäne ol bolıp üşke bölinip keledi.

«Qazaqtan Qırğız, Alau-dı,

Aytıp kelem ayırıp.

Bölingen taqta taraudı,

Alaudan - Alaş, Mañğıbay

Estimegen el bar ma?

Bwlardıñ ataq-dañqın-ay.

Mañğıbaydan düregen,

Alaştıñ altı balası-ay.

Qatar eken kölemi,

Mal men bası teñ ösken.

Bir Alla bergen el edi.

Üş eneden tuıp düredi.

Üş şeşemnen tuğan soñ

Osı edi ğoy qazaqtıñ

Üş jüz bolğan sebebi.

Ağarıs pen Janarıs.

Kenjesi eken Bekarıs.

Aqarıstıñ balası:

Üysin, Nayman – Wlı jüz.

Janarıstıñ balası:

Arğın, Qıpşaq – Orta jüz.

Bekarıstıñ balası:

Alşın, Kenşin – Kişi jüz.

Bwl Qazaqtıñ balası

Ösip edi qatardan,

Atamızdıñ dalası.

Edil, Jayıq – eki su.

Toğaylıq jatqan qalıñ nu.

Meken etken salası» (Nwrım Şırşığwlwlı (Aday-Qwdayke-Qosay-Süyindik) «Ötken men aytıp ketkendi, qwtılayın mindetten».

        19.  Äz äulieniñ (Qazaqtıñ) üş wrpağı bar. Olar Wlı jüz-Aqarıs, Orta jüz-Janarıs, Kişi jüz-Bekarıs. «Bwlar halıq arasında «Wlı jüz – Üysin», «Orta jüz – Arğın», Kişi jüz - Alşın» dep te atala beredi» («Qazaq Sovet enciklopediyası» 4 tom, 1974, 531-b).

       Bwl tizimdi äli de köptep jalğastıra beruge boladı. Biraq, Biz bwl jolmen kete bersek, aqiqattıñ «auılına» eşqaşan da jete almaymız. Aqiqattıñ «auılına» adaspay jetudiñ jalğız ğana jolı bar. Ol «Söz tübiri (öz tübi, yağni sol ataudıñ öziniñ atası) men onıñ qwramın basşılıqqa alu.

       Bütkil jer betindegi (ğarışpen qosa) barlıq ataular men wğımdar qazaqtıñ Ana tilinde qoyılğan. Osı tilde barlıq ataulardıñ ärbir dıbısı (äribi), ütiri men nüktesine deyin söyleydi. Özge tilde älem tarihınıñ qwpiyaları aşılmaydı. Onı aşu üşin arnayı kilt (kod)  kerek. Ol kilt bügingi qazaqtıñ Ana tili. Til men kilttiñ «İl (ilki)» degen bir tübirden bolatını tek qana osını bildiredi. Söz tübiri jañılıspaydı.  Bwl tilde Adam Ata men Aua Ana söylegen. Jan, söz, köz Wlı jaratuşı Allanıñ özinen. Janıñ seniñ deneñe demmen (auamen) kiredi, deneñ öz mümkinşiligin tauısqanda,  deneñdi tastap şığıp Aua anasına qayta barıp qosıladı, yağni Alla sağan özi bergen janın özi aladı. Allanıñ amanatın künä (salmaq) jinamay, yağni Ädilet pen Aqiqattan auıtqımay  dwrıs orınday alsañ, janıñ wjmaqtağı (köktegi) Allanıñ wjmağına qosıladı, salmaq (künä) jinasañ, jer astındağı dozaqqa barasıñ. Kieli Kitaptardıñ bärinde  Wjmaq kök te, dozaq jeti qat jer astında delingen.

       Demek, Qazaqtıñ üş jüzi Allatağala Adamzattı jaratqan bastau kezeñdegi Üş analıq tekti (Aua ana, Ot ana jäne Jer ana) jäne Üş Köktiñ izin, yağni Üş Ögizdi: Kök aspan, Kök ösimdik (ağaş) jäne Kök teñiz (su) atauın saqtap otır.

       Joğarıda körsetilgenderden şığatın qorıtındı:

    -  Üş sanı topan suğa qarıq bolatın Nwq payğambardıñ ruı Qosaylardıñ sandıq atauı.         San demekşi, on sanı Mwñaldıñ laqap atı, yağni onıñ sandıq atauı. Bwl san Mwñalğa deyingi barlıq atalardıñ: birinşi buın Adaydıñ eki balası Qwdayke men Kelimberdi, ekinşi buın Täzike (söz tübiri Äz), üşinşi Qosay (söz tübiri Os, jer öz osinde aynaladı), törtinşi Qwnanorıs (Rısqwl), besinşi Aqpan, altınşı Balıqşı (Şıbıntay, Qıpşaq), jetinşi Jemeney (Bwzau), segizinşi Semit (Semitten Arab pen Ebrey taraydı), toğızınşı Tobış, onınşı Mwñaldardıñ jiıntığın qwraydı.  Mwñaldardıñ Moñğol dep atalıp jürgenderiniñ sırı osı.

          Üş - Qosay atamızdıñ laqap atı. Osı üş degen söz tübirinen tuındaytın küş, küşti degen wğımdar Adamzattıñ bastapqı damu kezeñinde osı Qosaylar zamanında düniege kelgen. Qosay Adam (y) atağa ret sanımen sanağanda üşinşi buın bolıp keledi.

           Qosay – birikken söz. Söz tübiri Os (Oş) bolsa,  Qos – eki,  nemese egiz + Ay degen sözderden jasalğan Üş sanınıñ atauın beredi.

           Qazaqtıñ «Küş-quat» degen kieli söziniñ avtorları: Küştiñ avtorı Qosay, Quattıñ  avtorı atı aytıp twrğanday Qu men Ad, yağni Qwdayke ( Qu Aday äke) bolıp tabıladı.

           Eñ alğaşqı ot jaqqandar  Qosaylar. Mañğıstaudıñ qara oyınıñ qaq törindegi eñ biik taudıñ Otpan (Ot man, Ot adam) atalatın sebebi de osı. Küni büginge deyingi ot jağatın qondırğını «oşaq» jäne «mosı» dep ataytınımız, osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı bolmaq.

           Sebebi, alğaşqı oşaqtı da, mosını da jasağandar osı Qosaylar. Oşaq pen mosınıñ  söz tübirleriniñ (Oş, Os) Qosay atanıñ «azan şaqırıp» qoyğan esimimen birdey bolatını osı. Qosay atamız «oşaq» jäne «mosı» degen bir auız sözben küni büginge deyin «avtorlıq qwqığın» saqtap otır.

          Tört amaldıñ biri «qosu» Qosaylardıñ laqap atı. Ekeuiniñ de söz tübirleriniñ birdey bolatını osıdan. Söz tübiri jañılıspaydı.

         Qosaylarğa «Ağa balası» dep asa qwrmet körsetiletininiñ negizgi sırı da osı. Tuğan-tumalastarın, inilerin janınıñ jıluın berip jäne ot jağıp jılıtsa, olar ağa bolmağanda kim boladı?! Janında ağası bar jan qor boluşı ma edi? Qosaydan joldasıñ bolsa jolıñnıñ bolatını da osı.

         Allanıñ haq ekendigin alğaş tanığan Mwsa (Moysey) payğambardıñ da ruı osı. Özderiñiz körip otırğanday Mwsa payğambar esiminiñ tübiri «Ws», bwl öz kezeginde qwstıñ da söz tübiri. Üş (san atauı), Üs (üsti, üstiñgi), Wş (aspanğa wşu), Ws (wstın), osı tübirden tuındaytın Qws bäri sinonim sözder bolıp tabıladı.

        Moñğol taza qazaq sözi. Ol Mwñaldıñ laqap atı. Moñğol – söz tübiri «oñ», arı qaray ol, ğol (qol), oñ qol, moñğol bolıp şığadı. Birinşi twrğan «M» dıbısı ärqaşanda Adam Ata esiminiñ soñğı, Man Ata jäne Mwñal Ata esimderiniñ birinşi dıbısın beredi. Meniñşe «Oñ» men  «Ol»-ğa tüsinik berudiñ özi artıq. Al «Qol» degen sözdiñ negizgi eki mağınası bar. Birinşisi adamnıñ qolı, ekinşisi qosın (jasaq, äsker). Sonda Moñğol sözi – Adam, Man, Mwñal atalarımızdıñ oñ isin (aqiqatın) jalğastıruşı qosını.

    -    Jüz – Nwq payğambar eliniñ atı. Ju jäne Üz degen ejelgi atalı-balalı eki atamızdıñ (rudıñ) esiminen qalğan. Söz tübiri Üz (wz, uz).  Birinşi buındağı Ju – Adaydıñ eki balasınıñ ülkeni Qwdayke (Qu Aday äke) atamızdıñ esim tobına jatadı. Mısalı, Au (1), Äu, Bu, Gu, Du, Eu, Ju (7), Zu, Qu(9), Nu, Ou,  Ru, Su, Tu, Şu(15). Barlığı qazaq älippesiniñ rettik sanımen berilgen 15 tübir, yağni qazaqtıñ älippe dıbıstarınıñ teñ jartısın (15/15) qwraydı. Bası Aua anamızdıñ tübiri Au-men bastalıp Şu-men ayaqtalıp otır. Özderiñiz körip otırğanday, Qu (Qu Aday, Quman)  atamızdıñ esimi tolıp, tolısqandı bildiretin toğızınşı wrpaq.  Al, «Ju» bölinbeytin jetinşi wrpaq, yağni bwl jerde de Bwzau-Jemeneylerdiñ sandıq (rettik) atauın berip twr. Jeti sanı Arab pen Evreylerdiñ ataları semitterdiñ ağası Bwzau-Jemeneylerdiñ laqap atı. Nwq payğambardıñ kemesi toqtağan taudıñ Judı dep atalatınınıñ sırı osı.

       Ekinşi buındağı Üz (Wz) tübir sözi – Aday-Kelimberdi-Bwzau (Jemeney) atamızdıñ tüp esimi. Bwl Aday atanıñ jetinşi buını Bwzau atamızdıñ söz tübiri, yağni Aytumıs pen Jemeneydiñ äkesiniñ atı.

      Jüz sandıq atau. Jüz sanı Bwzau-Jemeney atamızdıñ laqap atı.

      Jüz – kelbet (adamnıñ, eldiñ, memlekettiñ bet-jüzi).

      Jüz – qılıştıñ, pışaqtıñ jüzi. Sebebi, qılıştıñ da, pışaqtıñ da avtorı Bwzaudıñ Aytumısınan taraytın Şılım atamız. Şılım men qılıştıñ «ıl» degen bir tübirden bolatını osıdan. Aday ata şejiresindegi, qız alıp, qız berisuge tıyım salınğan, tuıstığı bölinbeytin, jeti atalıq jüyeniñ bastau alğan jeri, jetinşi wrpaq, qazaqtıñ qasietti jeti sanınıñ avtorı Bwzau Jemeneyler. Olardıñ adami qasieti qılşıldağan qılıştıñ jüzindey ötkir (bilimdi) boldı.

-              Keme (Nwqtıñ) toqtaytın tauımızdıñ Judı atalatınınıñ sırı osı. Ol taudıñ qazirgi atauı Qazığwrt, yağni Qazıq jwrt. Qazıq qazaqtıñ köptegen balama attarınıñ işindegi eñ negizgileriniñ biri. Sebebi, basqa jwrttardıñ bäri  keledi, ketedi. Al, Qazıq jwrt ornınan eşqaşan qozğalmaydı. Aspandağı Temirqazıq jwldızı da solay.  Ol da, qaqqan qazıq siyaqtı, mäñgi bağıt-bağdar berip, jol siltep twra beredi. Al, alğaşqı kemeniñ (em, emdeu, emhana, emil, emen, emle, temir, Iemen t.t.)  avtorı Jemeneyler (Bwzaular).

-              Judı – söz tübiri (öz tübi, yağni sözdiñ atası) Hwd,  Ju jäne Wd (Hwd) degen eki birikken sözden, yağni ejelgi eki atamızdıñ atınan twradı. Bwl jerde Ju balası, Hwd (Ad) qauımı atası. Sebebi, «I» dıbısı «I», «Y», «İ» jäne «N» dıbıstarı siyaqtı kez-kelgen esim sözdiñ soñına jalğansa balası, wrpağı degen mağına beredi. Mısalı, Toqtamıs Jarı, Bektemis Jarı, Äkim Tarazı, Twñğışbay Äl Tarazı, Qwsayın Şerazı t.t. bolıp kete beredi. Ju eliniñ malı tügel suğa ketip qırılğandıqtan olar Jwtqa wşıradı. Qazaqtıñ «jwt» degen sözi solardan qaldı.

        Ju (Jüz, Jwrt, Judı) eliniñ tegi kim ekendigine Qwran ayattarı ayqın jauap beredi. «...Sonday-aq, Ad eline bauırları Hwd (jiberdik)» (Qwran Kärim. «Al-Haqqa süresi». 65 ayat).

-              Jwrt – Ju, Wr degen eki birikken sözden jäne «T» dıbısınan twradı. Ju eli atauınıñ

mağınasın joğarıda ayttıq, al Wr (Ür) – Twran men Türiktiñ tüp atauı. «T» dıbısı (tañbası) ärqaşanda tolıp-tolısqandı, yağni kez kelgen wğımnıñ  eñ joğarğı şegine jetkenin bildiredi. Mısalı, wlt (wl ösip-önip, köbeyip wltqa aynalıp twr), jwt (Ju eliniñ malınan eşteñe qalmağan), süt (sudıñ ağarğan eñ sapalı türi), ört (bäri janıp ketti), jılt (körindi de joq boldı)  t. t. bolıp kete beredi. Er jigittiñ üş jwrtı bar. Olar: öz jwrtı, nağaşı jwrtı jäne qayın jwrtı.

 

-              Al, üşke bölinetinine kelsek, bwl bayağı  Nwq payğambar atamızdıñ üş jaqqa jiberetin üş balasınıñ Qam (Ündi), Sam (Iran, Arabiya), Iafes (Edil men Jayıq suları arası)) eli bolıp tabıladı. Atamızdıñ öz eli Qazıq jwrtta qaldı. Olar sol qazıq jwrtta küni büginde de otır. Olardıñ jaz jaylauı Sarıarqa, qıs qıstauı Manqıstau boldı.  Bäriniñ şıqqan jeri (bastauı) bügingi qazaq dalası. Basında olar mıñdağan jıldar boyı Az (Qaz), Azaq (Qazaq), Azan (Qazan), Azar (Qazar), Azıq (Qazıq),  Qazıqjwrt dep atalğan bir memlekettiñ (qağanattıñ) qwramında ğwmır keşti.

-              Jujan Qağanatı – 5 ğasırda qazirgi  Soltüstik Moñğoliyada qwrılğan köşpeli memleket (402 – 552).   Wlı Ğwn (Kün) taypalarınıñ wrpaqtarı. Jujan Qağanatı Ülken Hingaydıñ şığıs, batıs baurayların, Qleniñ joğarğı ağısı men Joñğariyanı, Selenganıñ joğarğı ağısın, He-si, Gaoçan aymaqtarın qamtığan ülken territoriyanı alıp jattı. Olar köşpeli mal şaruaşılığımen aynalısqan. Altınşı ğasırda Jujan qağanatı ıdırap, olardıñ ornına Alşın (Türik) qağanatı qwrıldı. Al, Jujandardıñ bir böligi Kaspiydiñ arğı betine qonıs audaradı. Europa tarihşılarınıñ derekterinde olar “avarlar” dep atalıp,  Dunay men Soltüstik Kavkazdı qonıstanadı. H1H ğasırdıñ basında Orıs otarşılarına qarsı Kapqaz (Dağıstan men Şeşen) halıqtarınıñ 25 jıl boyı jan ayamay küresin wyımdastırğan ataqtı Şamil imam osı Avar halqınıñ wrpağı bolatın. Bügingi äygili tarihşı Mwrat Adjide osı halıqtan.  Olardıñ qazaq arasında, yağni qaraşañıraqta qalğandarı Janarıs dep atalıp, bügingi qazaqtıñ orta jüzin qwrap otır.

      Tüsinikteme: Avar qazaqtıñ «auar», yağni «auıp qonğan el» degen mağına beredi. Qazirgi Auğanstan eli atauınıñ da şıqqan tegi osı, «Auıp qonğan el» degen mağına beredi.

      Jujandardıñ eñ qattı küşeygen kezeñi Udi qağan twsında bolğan. Mine ejelgi şejirelerde aytılatın Judı tauı atauınıñ şığu tegi.

-              Judı, Jüz, Jujan, Jwrt, Jwt bäriniñ bir tübirden bolatını osıdan. Eske wsta! Qazaqta söz tübiri (öz tübi), yağni sözdiñ atası jäne onıñ qwramı  eşqaşan jañılısıp körgen emes.

      Qazirgi adam sanı 7 000 000 000-tan astı delinip jürgen bükil älem elderi öz bastauın Atam Qazaqtıñ Wlı dalasınıñ Qazığwrt tauınan aladı. Qazığwrttıñ tolıq mağınası Qazıq jwrt. Qazaqtıñ köp dıbıstı barlıq sözi birikken sözderden twradı. Atam Qazaqtıñ söz jasau qağidası boyınşa eki sözden bir söz qwralğanda dıbıs ündestigine säykes, aldıñğı sözdiñ soñğı dıbısı, nemese ekinşi sözdiñ birinşi dıbısı tüsip qalıp otıradı. Mısalı: Atamnıñ jwrtı – Atajwrt, Ay auılı – Aylı, Alıp bi – Älippe, bastau alğan – bastalğan, joq bolğan – joğalğan, tauıp alğan – tabılğan, Bi Aday – biday (avtorlıq qwqıq saqtalıp twr),  Balıqşı Saq Ğwn (Kün) – Balasağwn,  Dombıra jasauşılar aulı – Dombauıl, Qaz bir (pir) – qazir, Han auılı – qañlı, Qu Aday äke – Qwdayke, Qaza Adam – qadam, Qırıq oğız – Qırğız, Qoja Ahmet – Qojahmet, Han ağa – Qañğa,  Noğaylar auılı – Noğaylı, Üstiñgi jwrt – Üstirt, Torı at (Taurat) – Torat, Ot Man (Otpan) – Otan, Man äke – Meke (arabiyadağı qala),  Jeti ru – Jetru, Türik Man – Twran, Jarı bwlaq – Jarbwlaq, Jarı kent – Jarkent, Jarı qala – Jarqala, Jarı tas – Jartas, Jarı qwm – Jarqwm, Jarı su – Jarsu, Jarı mıs – Jarmış, Man jäne Ana – Man ata, Mandardıñ kenti – Mankent, Mandardıñ qıstauı – Mañğıstau t.t. bolıp kete beredi. Bwl dauğa da, kümänğa da jatpaydı.

 

Abai.kz

8 pikir