Seysenbi, 31 Naurız 2020
Alaşorda 4738 0 pikir 24 Mausım, 2016 sağat 13:14

Berik UÄLI. ALAŞ SÖZİNİÑ AMANATI (FOTO)

 

Qazaqtıñ  arğı-bergi tarihında  wlt üşin qızmet qılğan,   halqınıñ azattığı üşin,  özgemen terezesi teñ boluı üşin  janı men  malın pida  qılğan qayratkerler az emes.  Alaş balasınıñ azattıq alğanınıñ 25 jıldığı men  1916 jılğı  Wlt-azattıq  qozğalısınıñ 100 jıldığı qarsañında  sol wlt  üşin  eñbek  qılğan  arıstar ömirine, arttarında  qaldırğan mwralarına   üñilip qoyu ömir  talabı tärizdi sezilgen. Onıñ üstine Alaşorda ükimetiniñ  basşısı Älihan Bökeyhannıñ tuğanına da  biıl 150 jıl tolıptı. Demek,  wlt qayratkerleriniñ esti sözderin bir jinaqqa toptastırmaq  nietimiz de osınau ataulı oqiğalarmen säykes kelui tegin emes. Aşığın aytar bolsaq,  wlt  tarihında  ayrıqşa  orın alatın  oqiğalardıñ mereytoylı  jılında alaş qayratkerleriniñ asıl  sözderin  jinaqtaudı arnayı qolğa aldıq. Öytkeni, esil erlerdi eske aluda memlekettiñ atqarar  jwmısı bir bölek te,  azamattardıñ qılar eñbegi bir  bölek. Endeşe, «Alaş aytqan asıl söz» attı kitaptı qwrastıru kezinde osı borışımızdı sezindik. Äri  bwl  mereytoylarğa arnağan tartu-taralğımız bolsın dedik.

Negizi qazaqtıñ  tarihında  artına  wlağattı söz,  ğibrattı  önege  qaldırğan  qayratkerler az emes. Eski däuirdegi  Twmar patşayımğa,  Ğwn patşası Möde täñirqwtına telinetin sözder men ğibrattı äñgimeler,  Köktüriktiñ kösemderi  Bilge men Külteginniñ, Tonıkök abızdıñ  tasqa qaşap qaldırğan  ösietteri tek mädeni-ädebi häm tarihi mwra ğana emes, memlekettiliktiñ negizderin  sipattağan  astarlı wğımdar edi.  Olardı,  odan  bergi  Şıñğıstıñ, Äz Jänibektiñ,  Täuke, Abılay zamanınıñ abızdarı, jırauları,  bileri,  kösemderi men şeşenderi qaldırğan qanattı sözder de talay äñgimege arqau,  talay  kitapqa  jük  bolar edi. Biz olardıñ barlığın  jinap-terudi  mwrat twtpadıq. Biz tek HH ğasırdıñ  basında qazaqtıñ ğana emes, bauırlas türki halıqtarınıñ ömirinde özindik iz qaldırğan alaş qayratkerleriniñ esti  sözderin  jinaqtadıq. Älihan  Bökeyhannan bastap Smağwl Säduaqaswlına deyingi alaş arıstarınıñ asıl sözderin  jinadıq.  Ärine,  barlıq alaş qayratkerleriniñ aytqandarın, jazğan-sızğandarın  jinaqtay almağanımız anıq. Öytkeni,  şañ  basqan mwrağattarda jatqan äli biraz derek bizge aşılğan joq.  Odan soñ,  artına   jaqsı söz qaldırudı  emes,  ğibrattı is qaldırudı añsağan azamattar da ötti sol ğasırdıñ basında.  Sondıqtan, «Alaş aytqan asıl söz»  kitabına engizilgen  otızğa juıq qayratkerdiñ sözi alaş ideyasınıñ mäni men mañızın,  sol qayratkerlerdiñ  bilimi men biligin,  wltqa  qılğan   qızmetin tolıq sipattap beruge  jete qoymas. Biraq,  wrpaqqa  önege bolsın dedik. Qolda bardı  jinastırdıq.

Jalpı,  bizdiñ Wlı dalada  este  joq eski zamandardan, adamzat jılqı  qolğa üyretip, üzeñgige ayağın salğan sätten, sonau  Saq, Ğwn zamanınan beri memlekettilik dästüri  üzilmegen.  Birde alıp imperiyalar qwrıp asqaqtasa, birde  ıdırap,  jahannıñ şartarabına taradı bizdiñ babalar.  Sol memlekettilik ideyasın jalğastırğan, el boludı mwrat twtqan  qayratkerlerdiñ ülken  şoğırı HH ğasırdıñ basında  tarih sahnasına  şıqqan-dı. Olar, yağni alaş qayratkerleri köneden kele jatqan, köşpendige tän memleket qwrudı emes, zaman talabına jauap berer, europalıq standarttağı el boluğa wmtılğan.  Olardıñ  sayasi küresteriniñ de   «jalañaş barıp jauğa  şabar» közsiz batırlıqqa emes, sayasatqa,  bilim men ağartuğa, demokratiyalıq  principterge  qwrıluınıñ sebebi sol bolsa kerek. Sondıqtan, bwl qayratkerlerdiñ oyları HHİ ğasırdıñ da birqatar şındığına, sın-qaterine, saualdarına  jauap  beredi. Sodan da bolar, Memleket basşısı  Nwrswltan Nazarbaev bir sözinde:  «Alaş arıstarı bizge memlekettilik ideyasın tu etip köterudi tabıstap ketti. 1991 jılı qwrılğan Qazaqstan Respublikası attı memleket – sol arıstardıñ asıl armanınıñ jüzege asuı. Biz osı memleketti közdiñ qaraşığınday saqtauımız kerek!» degen-di. Demek,  memlekettilik mwratı, Alaş ideyası, Täuelsizdik degen wğımdar bir-birine jalğastı, wlttıñ ömir süruine tirek bolğan tüsinikter. «Alaş aytqan asıl söz»  kitabına osı wğımdar men tüsinikterdi sipattağan  qanattı sözderdi  jinaqtadıq.

Älemde, ädebiet pen sayasatta, jalpı qoğamda türli ğwlamalardıñ,  qayratkerler men sayasatkerlerdiñ qanattı sözderin citata retinde beru,  äñgimege arqau etu dästüri  ejelden bar. Bizdiñ de atqaminerler men  ziyalı qauım ökilderi  Uinston Çerçilldiñ,  Mwstafa Kemal Atatüriktiñ, Mahatma Gandi men  Djord Vaşingtonnıñ, atağı alısqa ketken jazuşılar men  ğalımdardıñ astarı tereñ, mağınalı sözderin  jii  paydalanıp jatadı. Biraq,  keyde özimizdegi qazınanı nazardan tıs qaldırıp alıp jatamız. «Qolda barda altınnıñ qadiri joq» degenge sayatın is bwl. Bälkim,  bwl jağday qayratkerlerdiñ qoğam, sayasat, memleket siyaqtı mañızdı taqırıptarğa qatıstı aytqan pikirlerin der kezinde jinaqtay almağanımızdan da tuındap jatqan şığar. «Alaş aytqan asıl söz» sol keñistikti toltıruğa bağıttalıp otır. Ketikke  şağın kirpiş  bolıp qalansa deymiz. Oqırman bizdiñ bwl nietimizdi  tüsiner degen ümittemiz.

Jalpı, «Alaş aytqan asıl söz» kitabın eki bağıttı qamtıdı. Alğaşqısı, tikeley qayratkerlerdiñ ğibrattı sözderin toptastıru maqsatında bolsa, ekinşisi sol azamattardıñ özara qarım-qatınasın, birlik-berekesin  ayğaqtaydı. Qanattı sözder men pikirler sayasat, käsip, bilim, til, din,  jer, äsker mäseleleri, sot jüyesi, ädebiet, mädeniet,  baspasöz,  tarih, ruhaniyat taqırıptarınıñ  töñiregine  toptastırıldı. Eñ mañızdısı, bir ğasır  bwrın aytılğan pikirlerdiñ qazir de ömirşeñ ekendigin körsetkimiz keldi. Mäselen, Mirjaqıp Dulatwlınıñ  «Halıqqa qızmet etemin degen kisige bäribir: deputat bol, gazet şığar, bala oqıt. Özgemizdiñ bärimiz say bolıp, jalğız deputattıqqa qarap twrğan is joq. Halqıñ nadan bolsa, mıñ deputatıñ bolsın, onan payda joq. Deputattıqtı tañsıq körip atağına qızığıp, yaki bäseke üşin baratın kisi bolmasqa kerek», - deydi.  YAğni,  alaş arısı osınau pikiri arqılı  zañ şığaruşı organ qızmetkerlerine, twtas qoğam  müşelerine  asa joğarı talap qoyıp  otır. Bwl mañızdılığı  jağınan  büginde de özekti. Öytkeni,  bizdiñ qoğam  deputattardan köp dünie  kütetini ötirik emes. Tağı bir mısaldı Jüsipbek Aymauıtwlınıñ sözinen keltireyik. Alaş qayratkeri: «Qazaqqa ayuday aqırğan şeneunik tabıluı oñay; erinbey-jalıqpay, baqırmay- şaqırmay is bitiretin, terisi qalıñ, könbis, tabandı qızmetker tabıluı qiın», - deydi.  Osı pikirimen  memlekettik qızmetşige  talap qoyadı.  Memlekettik qızmetkerdiñ wltqa, qoğamğa qızmetiniñ qanşalıqtı mañızdı ekendigin sipattaydı bwl  pikir. Jüsipbek Aymauıtwlı  sonı aytqısı keledi. Al,  Älihan Bökeyhan bolsa: «Är wrpaq özine artılğan jükti jeter jerine aparıp tastağanı  dwrıs, äytpegende bolaşaq wrpağımızğa asa köp jük qaldırıp ketemiz. Keyingi wrpaq ne alğıs, ne qarğıs beretin aldımızda zor şarttar bar», - deydi. Söytip,  barşamızğa ülken-kişige,  han men qaraşağa,  twtas wrpaqqa mindet  jüktep twr. Dwrısı, Wlt kösemi jaña mindet  jüktemeydi,  tek  ğasırlardan kele jatqan azamattıq, tipti adamzattıq  borışımızdı eskertip twr. Bwl eskertu  mıñdağan jıldar bwrın da mañızdı edi, HH ğasırda da  özekti  boldı, HHİ ğasırda da, tipti aldıñğı  mıñjıldıqtarda da män-mañızın  joymaq emes. Mine, alaş  qayratkerleriniñ auzınan osınday  sözder şığıp, qalamdarınan osınday oylar tuıptı. «Alaş aytqan asıl sözge»  osı oylardıñ  birqatarın  jinaqtadıq.

Al, ekinşi taraudağı qayratkerlerdiñ arasındağı bereke-birlik, ağalıq-inilik baylanıstar, bir-birine bergen bağaları  tipten  bölek äñgime. Öytkeni,  sol qayratkerler Abay mısalğa keltiretin «Öner aldı – birlik, ırıs aldı-tirlik» degen maqaldı sezingen, tüysingen jandar. Olar  «malğa birlik emes, janğa birlik qılğan» azamattar  bolatın. Endeşe, Alaş  qayratkerleriniñ bereke-birliginiñ qanday  bolğandığın da şama-şarqımız kelgende sol arıstardıñ öz sözderi arqılı aşıp körsetuge tırıstıq. Ärine, «aynalası jwp-jwmır», mükämmal  kitap jasadıq demek emespiz. Tek azamattıq borışımızdı öteuge  tırıstıq.  Wlt  mwrasın  jinap-terip, özderiñizge qayta wsındıq. Odan basqa eñbegimiz joq bizdiñ. Olay bolsa,  marhabat! «Alaş aytqan asıl söz» Sizge de oy salar bälkim, qwrmetti oqırman! Kitap Sizge qaray  jol tarttı. Qwttı bolsın bärimizge!

 

 

Berik UÄLI, «Darın» Memlekettik jastar sıylığınıñ iegeri 

abai.kz

0 pikir