Jwma, 24 Qañtar 2020
Alasapıran 4865 0 pikir 31 Mamır, 2016 sağat 09:05

WLT BOLAŞAĞI JOLINDA BİRİKKEN ALAŞ TWLĞALARI

Alaş ziyalıları «Şıqsaq bir töbede, ölsek bir şwñqırda bolayıq» dedi jäne ömirleriniñ soñdarına deyin osı sözderinen taymadı. Alaş Orda partiyası men ükimeti taratılıp, qayratkerleri quğınğa wşırağannan keyin olar kürestiñ basqa türin tañdap aldı. Ol halıqtı ağartuşılıq jolmen közin aşıp, küres jolın bastap edi.

Sol uaqıtta Taşkentke M.Tınışpaev, H.Dosmwhamedov, J.Dosmwhamedov, M.Dulatov, M.Jwmabaev, J.Aymauıtov,  Ä.Ermekov,  M.Esbolov, Q.Qojıqov sındı köptegen  Alaşorda qayratkerleri jinaldı. Memleket jäne qoğam  qayratkerleri, qazaq ziyalıları, ğılım men mädeniettiñ  iri twlğaları T.Rısqwlov, S.Asfendiyarov, S.Qojanov, N.Töreqwlov, M.Äuezov, Ä.Divaev, T.Jürgenovtey azamattar Türkistan Respublikasınıñ basşılığında, ğılımi mekemelerde, halıq ağartu men joğarı oqu orındarında eñbek etti. Osı kezeñde Qırğız (qazaq) Keñestik socialistik avtonomiyalıq respublikasınıñ astanası bolğan Orınbor qalasında A.Baytwrsınov bastağan alaştıqtar bilim beru men mädeniet salalarında qızmet jasadı. Barlığı derlik gazet-jurnaldar şığarıp, oqulıqtar jazdı. Wlı mwrat jolındağı küres türi men sipatın özgertip, jalğasa berdi. Biraq äbden ornıqqan Keñes ükimeti olarğa uaqıt ta, mümkindik te qaldırmadı.

1920 jılı Alaş Orda ükimeti qwlağannan keyin, Alaş kösemi Ä. Bökeyhanov öz jaqtastarına arnap ündeu tastaydı. «Biz jeñildik, biraq wlttıñ sanasın oyatıp, müddesin qorğauımızdı bir sätke de toqtatpauımız kerek . Ol üşin, bol'şeviktter partiyasınıñ qatarına ötip, Keñes organdarına jwmısqa kirip, küresimizdi  astırtın jürgizuimiz kerek», - deydi. Osıdan keyin Alaş Orda ükimetiniñ müşeleri men olardıñ wstanımın  qoldaytın jaqtastarı  Keñes ükimetine türli qızmetke kiredi. Al olardı osı qızmetterge tartqan N.Nwrmaqov, T.Rısqwlov, S.Seyfullin sındı Qazaqstandağı Keñes ükimetiniñ basşılığındağı wlt qayratkerleri, jaña tolqın sayasatkerleri bolatın.

Qazaq ziyalılarınıñ sol kezeñde  Qızıl imperiya ortalığınıñ sayasatı kesirinen wlttıq memleket qwru jolında Alaş Orda ükimeti men partiyasın qwrğandar  jäne  bol'şeviktik partiya men socializm ideyasına sengen qayratkerler arasında sayasi közqarastarına qaray eki jikke bölingen edi.

Bir anığı olardıñ jeke bas arazdığı bolğan joq. Bolsa ol wlttıñ bolaşağı jolında, qazaq memlekettiligi men el qamı jolında ärtürli közqarasta bolğan şığar. Tañdap alğan joldarı ärtürli bolsa da, maqsattarı bir edi. Sondıqtan qalay da birigu kerek ekenin uaqıt öte kele bäri de tüsindi. Äsirese 1928 jılı bastalğan baylar men orta taptıñ mal-düniesin konfiskaciyalau men şarualardı wjımdastıru attı nauqanı 1931-1933 jıldardağı halıqtı jalmağan aştıqqa wlasqanda qazaqtı wlt retinde joyatın sayasat ekenine közderi jetken qayratkerler eldi aman alıp qalu äreketine köşti. Osınday jağdaylar olardıñ tüpkilikti biriguine alıp keldi.

Bwl äreketterin  olar jasırın jürgizdi me, aşıq jürgizdi me, anığı olar bwğıp qalğan joq, tize qosa qimıldap eldi birjola qırıludan saqtap qaldı. Aştıq jaylağan jıldarı Ahmet Baytwrsınov «Aq bolsın, qızıl bolsın bärbir, men tek qazaq wltınıñ müddesin qorğaytın mamleketti jaqtaymın»,- dep atqa qondı. 

El basına töngen zwlamattan qwtılu jolında birikken wlt qayratkerleriniñ äreketin Keñes imperiyasınıñ diktatorları konrrevalyuciyalıq wyım dep bağaladı. Onı olar 1937-1938 jıldardağı qandı repressiya jürgizgende wlt qayratkerleriniñ közin joyu kezinde bastı ayıp retinde tağıp, şeber paydalandı.

 

O.Jandosovtıñ NKVD tergeuşilerine bergen jauabınan

 

Protokol doprosa obvinyaemogo Djandosova Uraza Kakimoviç, 1899 goda rojdeniya, urojenec Kaskelenskogo rayona, Alma-Atinskoy oblasti, kahah, grajdanin SSSR, obrazavanie srednee, slujaşiy, bıvşiy çlen VKP (b) s 1918 goda. Bıvşiy Predsedatel' Alma-Atinskogo oblispalkoma.

V: Vı zayavili, çto namerenı dat' otkrovennıe pokazaniya o svoey kontrrevalyucionnoy deyatel'nosti, kak çlena antisovetskoy Kazahskoy nacionalistiçeskoy organizacii.

Çto Vı mojete pokazat'?

(üzindi) 

K 1925-1926 g.g. gruppirovki, kak organizacionnaya forma, prikrıtie i sredstvo nacionalistiçeskoy rabotı, isçerpali svoy vazmojnasti. Vsem hodom bor'bı bıl postavlen vopros o blokirovanii nacionalisteiçeskih gruppirovok, o peregruppirovke sil i o novoy stupeni organizacii antisovetskoy deyatel'nosti.

K etomu vremeni, v svyazi s zadaçami, postavlennımi Sovetskoy vlast'yu po voprosu o sovetizacii aula, bıla naydena ideologiçeskaya osnova bloka. Ona zakluçalas' v protaskivanii nacionalistiçeskimi grupirovkami burjuazno-nacionalistiçeskoy linii v vaprosah zemleustroystva, korenizacii gosudarstvennogo apparata i nacional'noy kul'turı. Osnovnım je oselkom, na kotorım soşlis' nacionalistiçeskie gruppirovki, bıl vopros o zemle.

Ishodya iz burjuazno-nacionalistiçeskoy toçki zreniya v voprose ob interesah nacii voobşe, t.e. bayskoy toçki zreniya Hodjanov i ya vıdvinuli konrrevalyucionnıy princip oçerednosti zemleustroystva, çto doljno bılo oznaçit', vo-pervıh, pervooçrednoe i preimuşestvennoe pravo Kazahov-baev na zemlyu i, vo-vtorıh, prekraşenie perenaseleniya izvne v Kazahstan. 

Dlya uspeşnogo provedeniya etoy kontrrevalyucionnoy linii Hodjanov, YA i Asfandiyarov dogovorilis' s nacionalistami drugih gruppirovki Nurmakovım, Orınbaevım, Alibekovım, Karatleuovım, Djamanmurunovım, Kenjinım, Djantleuovım ob edinom mnenii po etomu koordinal'nomu dlya Kazahstana togo vremeni voprosu.

V rezul'tate na V-y kraypartkonferencii v 1925 godu vse nacionalistiçeskoe gruppirovki vıstupali po etomu vaprosu edinım frontom.

No k blokirovaniyu uje podoşli so vseh staron. Vnaçale proyeshodil sgovor mejdu gruppirovkami bolee krupnogo masştaba. Tak, naprimer, pri aktivnoy deyatel'nosti Kulumbetova ob'edenilis' rukovoditeli gruppirovok Zapodnogo Kazahstana, Kustanaya, Aktyubinska i Adaya, toje samoe proizoşlo sredi nacionalistov Petropavlsk, Akmolinsk i Semipalatinska, takje v Semireç'e i Sır-Dar'e. Nakonec, ne v smısle periodizacii po vremeni, proyshodit sblijenie i blokirovanie  mejdu rukovotstvom nacionalistiçeskih gruppirovak. Veduşey i organizuyuşey figuroy pri etom bıl Nurmakov Nıgmet, vokrug kotorogo ob'edenilis' vse nacionalistı. V roli rukovoditelya ego priznavali Mendeşev, Seyfullin, Kenjin, Sultanbekov, Alibekov, i Murzagaliev, tak skazat' vse ottenki nacionalistiçeskih gruppirovok. Krome togo, u Nurmakova bıli naybolee solidnıe alaş-ordinskie svyazi v lice Bukeyhanova Alihana, Ermekova i Gabbasova.

S Nurmakovım ya sblizilsya na poçve sovmestnıh vıstupleniy po voprosam obsujdavşimsya togda   na Byuro Kraykoma  i bıvaya, na ustraevaemıh im konspirativnıh soveşanie sostoyavşeesya u nego na kvartire.

Na etom soveşanii uçastvovali Togjanov, Masanov, Utekin, Gataulin, Kulubaev i drugie nacionalistı, v tom çisle 4-5 çelovek, kak mne pomnitsya, iz Semipalatinska i Karkaralinska.

Na etom soveşanii vıstupleniya Nurmakova nosili antisovetskiy harakter, bıli napravlenı protiv rukovotstva  Kraykoma  iv nih Nurmakov prizıval prisustvuyuşih «ne drat'sya» mejdu soboy i vesti bor'bu protiv partii edinım frontom. Drugie prisutstvuyuşie nacionalistı (YA – Jandosov, Togjanov, Kulubaev) v svoih vıstupleniyah s nim solidarizirovalis'», - deydi.

Repressiyanıñ qandı şeñgeline tüsken arıstarımızdıñ tergeu kezindegi qwjattarın jarıqqa şığarıp jürgen tarih ğılımınıñ doktorı, derektanuşı  B.Näsenov öziniñ boljamdarında bılay deydi: «Joğarıda aytılğandardı NKVD tergeuşileri erterek dayındap ağalarımızdı wrıp-soğıp esterinen tandırıp, endi mına qağazdarğa qol qoy dep zorlıqpen qoyğızğan degen oydı köptegen tarihşılar, ädebiet qayratkerleri aytadı.

Mwnı wrdı-soqtı, qinadı degenge qosılamın. Biraq däl osınday sauattı jauaptardı tergeuşiler dayınday almaydı. Meniñ oyımşa ağalarımızdı ayuandıqpen wrıp-soğıp, artınan birneşe kün qolına qalam,qağaz berip jazğızuı mümkin. Bwl ağalar endi ne bolsa ol bolsın dep öziniñ oyındağı jürgen tamaşa armandarın da osı qağazdar arqılı bizge qaldırğan bolar». [1]

N.Nwrmaqov Qazaqstannıñ ükimet basşısı bolğan jıldarda Mäskeudegi Qazaqstannıñ Ökilettigin basqarğan belgili qayratker Äbilqayır Dosov tergeude bergen jauaptarında: «1929 jılı Mäskeudegi marksizm kursında Qazaq AKSR Halıq Komissarları Keñesiniñ bwrınğı törağası Nığmet Nwrmaqov oqıp jattı. Men ol kezde BOAK Prezidiumınıñ müşesi, äri hatşısınıñ orınbasarı bolıp isteymin. Nwrmaqovpen ayına eki-üş ret kezdesip twrdım. Köbinese onıñ üyine men baratınmın. Sebebi meniñ Almatıda isteytinderdiñ eşqaysısımen jeke baylanısım bolmağandıqtan, bizdikine eşkim kelmeytin. Al onıñ üyinde qaşan bolsın Qazaqstandıq qızmetkerleriniñ bireu-mireui, tipti Mäskeuge issaparmen kelgen Halkomdarğa şeyin kezdestiruge bolatın.                                                                        

1930 jıldıñ qañtarınıñ ayağında bolğan bir kezdesude Nwrmaqov: “Qazaqstanda masqara asıra silteuşilikter, bassızdıqtar orın aluda” dedi. “Audandardağı qazaqtar aşarşılıqtan şıbınday qırılıp jatır. Oñtüstikte jäne Almatı oblısında is mınağan deyin jetken. Qıstıgüni qazaqtarğa bir jerge üy tiktirip, bärin nömirlep, är köşege partiya kösemderiniñ, sonıñ işinde Goloşekinniñ, Qwramısovtıñ, Isaevtıñ esimderin bergizgen,” – dedi. Osını estigende aşuğa bulığıp, partiyanıñ Ortalıq Komitetine (OK) habarlayıq degen wsınıs ayttım. N.Nwrmaqov mırs etip küldi de “Odan eşteñe şıqpaydı. Sağan sene qoyar deymisiñ. Eger OK-ğa jazsañ, ondağılar äueli Goloşekinnen swraydı, al ol qazaq emmigranttarı bizdegi qiınşılıqtardı äsirelep körsetip otır, jwmıs isteuimizge kedergi keltirude dep jauap beredi de, tağı da keminde jartı jıl qızmet isteydi”,- dedi. Bwğan qosa, Qazaqstandağı zañsızdıqtar men zorlıq-zombılıqtar turalı faktiler jinastırıp jatqandığın, jinap bolğan soñ ğana OK-ğa habarlauğa bolatının ayttı». [2]  

Bwl kezde tärkileu men wjımdastıruğa qarsı qazaq dalasında köterilister bwrq ete qaldı. Şıñğıstaudağı, Şwbartaudağı, Abıralıdağı, Sozaqtağı, Sarısudağı, Qaraqwmdağı, Irğızdağı, Mañğıstaudağı, Batpaqqaradağı t.b. jerlerdegi köterilisterdiñ artında sol kezdegi wlt qayratkerler twrdı degen de boljamdar bar.

«T.Rısqwlov», «Aşarşılıq», «T. Jürgenov» attı  derekti fil'mderdiñ avtorı, rejisser E.Raqışev öziniñ swhbatında Keñes ükimetine qarsı küresken elimizdegi astırtın wyım turalı, «Bwl wyımğa äygili Alaşordaşılar men basında Keñes ükimetin qoldap, keyin odan qattı tüñilgen Twrar Rısqwlov bastağan wlt qayratkerleri  kirgen jäne sol kezdegi köterilisterdi de wyımdastırğan», -  deydi.

Mısalı, T. Jürgenov özin qazaq wltşıldarınıñ wyımına Swltanbek Qojanov kirgizgenin aytadı. S. Qojanovtıñ «Halıq qasiret şegip wltımız joyılıp ketu aldında twr. Sondıqtanda wlttı saqtap qalu üşin wltşıl azamattar astırtın wyım qwrdıq»,- degenine T.Jürgenov: «Özekti janğa bir ölim. Halqım üşin tiktim basımdı bäygege. Men de sendermen birgemin dep jauap berdim»,- deydi. Mwnı  Jürgenov öz qolımen jazğan. Biraq men mwnı NKVD jendetteri wrıp-soğıp jazdırğan şığar dep, Qojanovtıñ isin aldırdım. Ol da osı äñgimeni rastaydı. Men bwğan da senbey, Wzaqbay Qwlımbetovtiñ isin aldırtıp, osı jayıttı qaradım. Qwlımbetov ol kezde wyımnıñ Almatıdağı bölimin basqarğan. Ol bergen jauabında Jürgenov şındıqtı aytıp otırğanın aytadı. Sodan soñ wyımnıñ basında twrğan T. Rısqwlovtıñ isin qaradım. T.Rısqwlov  Jürgenovti wyımğa Qojanov kirgizgenin ayta kelip, T.Jürgenovke Qaraqwmdağı köterilisti wyımdastıruğa özi jeke tapsırma bergenin aytadı.

 Sol jıldarı qazaq dalasında 370-tey irili-wsaq köterilister bolğan.  Ol köterilisterdiñ negizi wltşıl qayratkerlerimizdiñ astırtın is-äreketiniñ arqasında wyımdastırılğan. Sol 1930 jıldarı  T. Jürgenov Özbekstanda halıq komissarı bolıp istegen. Äkesi Qara, bauırları Dosjan, Qosjandar arqılı Qaraqwmdağı köterilisti astırtın qoldap otırğan. Irğızda bolğan köterilistiñ artında W. Qwlımbetov twrğan. Sozaq köterilisin basqarğan Alaşordaşı Särsenov tikeley S.Seyfullin men aqıldasıp, nwsqau alıp otırğan. Aqsu, Abralıdağı  köterilister de astırtın wyımnıñ wyımdastıruımen bolğan. Tergeu barısında NKVD tergeuşileri T.Rısqwlovtan «Sender sonda naşar qarulanğan köterilisşilermen Keñes ükimetin qwlatamız dep oyladıñdar ma?» dep swraydı.  T.Rısqwlov: «Joq, biz jeñemiz dep oylağan joqpız. Biraq Mäskeudiñ ozbırlıq sayasatına qarsı jer-jerde narazılıqtar, köterilister bolıp jatqanın körgen Ortalıq öziniñ qateligin tüsinip, bağıtın özgerter dep oyladıq», - deydi. [3] 

Wjımdastıru men salıq saludıñ şekten şığuı, el arasın jaylay bastağan aşarşılıq sebepterinen bastau alğan köterilisterdiñ biri Abıralı köterilisi haqında jazılğan zertteu eñbekterinde  Abıralı köterilisi turalı arnayı zertteu jürgizgen tarih ğılımdarınıñ doktorı, derektanuşı  Bolatbek Nasenov ağamız  köteriliske baylanıstı barlıq arhiv qwjattarın jarıqqa şığardı.

Arhivtegi  NKVD- niñ tergeu qwjattarında kuälärdiñ aytuınşa №10 auılda bolğan jinalısta halıq aldında kolhoz müşesi Ibıray Jäkişov bılay degen: — Keñes ükimeti halıqtı aldadı. Baylarğa ğana salıq salamız dep edi. Al şındığındı ortaşa şarua men kedeylerdi de ayağan joq. Endi közderiñiz jetti. Keñes ükimeti «jırtqıştar». Tapsırğan maldarıñızdı qaytarıp alıñızdar.

 El arasında Keñester ükimeti qwladı , Alaşordaşılar jaqında elge kelip köterilisti özderi basqarmaq degen qauesetter tarağan. Är auıldağı köterilişşilerdiñ  josparı boyınşa barlığı bir tudıñ astına birigip, audan ortalığı Abıralını alıp, Şıñğıstaulıqtarmen birigip aldımen Znamenkanı( Qarasu) talqandap Semeyge qaray jürmekşi. Semeyde qaytadan Alaş Orda ükimetin ornatu maqsat bolmaq. Birinşi bolıp №12 auıl men №14 auıl Wzınbwlaqtıqtar birigip aldımen koperativterdi talqandap salıq türinde ötkizuge dayındap qoyğan astıq pen basqa da zattardı taratıp alğan. Sodan keyin Wzınbwlaq auılında qwrılğan «Säule» kolhozın talqandap barlıq mal men jılqılardı taratıp alğan. Miniske jaraytın attardıñ barlığın bölip Semeyge jasalmaq şabulğa dayındala bastağan. Auılkeñesiniñ törağası men audandıq atqaru komitetiniñ ökilin twtqındap olarğa köterilisşilerge qosılu turalı talap qoyıp bosatadı. Köterisşiler aq tu köterip şıqqan. Tuda Lä Illaha Illallah degen jazu bolğan.

OGPU-diñ añız-aqiqatı aralas mälimetteri wjımdastıruğa qarsı bolğan köterilisterdi Alaşordalıqtarmen, sol kezde bilikte bolğan qayratkerlermen baylanıstıradı. Mısalı Abıralı köterilisin ayqın mısal bola aladı. Bwğan sebep joq emes. Atap aytar bolsaq «Alaş qozğalısınıñ» öristeuine keñ jol aşqan 1905 jılğı Älihan Bökeyhan men Jaqıp Aqpaev wyımdastırğan Qarqaralı peticiyası bolsa, sol aytulı şarağa ün qosqandardıñ işinde Abıralı öñiriniñ abıroylı azamattarı da kezdesedi. Olar tömendegidey:

1.  Abıralı bolısınan: Mwsa Qwlbaev, Süleymen Qoysoymasov

2.  Aqbota bolısınan: Jüsip Qwlbatırov, Bektibay Botabaev

3.  Börli bolısınan: Tolmwhamet (halıq «Toqmet qajı» dep ataydı) Altıntorin, Raqiya Satpaev

4.  Degeleñ bolısınan: Kerimhan Tölebaev, Tışqanbay Qaşaqov

5. Temirşi bolısınan: Sekerbay Qanğojin, Ospan Janğabılov.

Joğarıda esimderi atalğandar baylığı men bedeline qosa, ziyalı, jaña zamannıñ bığıtın añğara biletin azamattar bolğan. 1918 jılı Alaş Orda ükimeti Orınbordan Semeyge köşirilgende jäne sol jıldardağı Azamat soğısı kezinde Alaş Orda qayratkerleriniñ Şıñğıstau jäne Abıralı öñirleriniñ auqattı azamattarına arqa süyegendigi naqtı derekterden belgili. [4]

Alayda 1931 jılğı Abıralı köterilisine Alaşordalıqtardıñ ıqpalı boldı ma? – degen zañdı swraq tuındaydı. Mwnday swraqtıñ tuındauına türtki bolğan mäseleler – köterilisşilerdiñ  tergeu procesi kezinde bergen jauaptarı ekendigi anıq. Mäselen, B. Näsenovtıñ «Abıralı köterilisi» kitabında jariyalanğan qwjattarda halıqtı atqa qondıru üşin jürgizilgen ügit-nasihat jwmıstarı erekşe nazar audartadı. Mwrağattan alınğan İİHK (NKVD) tergeu qwjattarında bılay delingen: №10 auılda bolğan jinalısta halıq aldında kolhoz müşesi Ibıray Jäkişov: – «Keñes ükimeti halıqtı aldadı. Baylarğa ğana salıq salamız dep edi. Al şındığındı ortaşa  şarua men kedeylerdi de ayağan joq. Endi közderiñiz jetti. Keñes ükimeti «jırtqıştar». Tapsırğan maldarıñızdı qaytarıp alıñızdar» degen. 

Sonday-aq, Baymağambetov Qadaudıñ ( 32 jasta, äkesi tärkileuge ilingen Bwğıbaev Baymağambettiñ wlı) bergen jauabı bar:

- Jäkişev Ibıray bılay dedi. «Sovet ükimeti qwladı. Semeyden mağan Salıqbaev Raqımjan keldi. Alaşordaşılar Şıñğıstaudıñ bayları Şaymardan Ahmetjanovpen, Ahmetov Alhamjannıñ atası Jaqıp jäne Äbiş Rısqwlovtarmen kezdesedi. Semeyden Alaş Ahmetjanov kelip köterilisti basqaradı».

 Ayıptaluşı Baltaqaev Qauqarbek (27 jasta,  Abıralı audanı №6 auılınan, baydıñ balası. Mamandığı mwğalim, üylengen, otbasında 5 adam. Bwrın isti bolmağan) tergeu barısında mınaday mälimet beredi:

  – Qañtar ayınıñ basında Abıralı audanına  Semey qalasınan 1928 jılı mal-mülki tärkilengen bay Mwsabekov Esimbek keldi.  Jolda ol  Abıralı audanınıñ  Degeleñ böligindegi tuısı Tışqanbaevtıñ auılında birneşe kün bolğan. Sol jaqtan №1 auılğa kelip Jaqıpovqa ma nemese Bölegenovke me naqtısın bilmedim 1930 jılı Mäskeu qalasında «Şarua wyımın» zañsız partiya wyımdastırılğanı, onı Alaşordanıñ kösemderi Bökeyhanov Älihan, Ermekov Älimhan, Dulatov, Baytwrsınov, Barlıbaev Ahmetulla jäne basqaları qwrğandığın aytqan. Mäskeuden  basqa partiyanıñ jeti aymaqta öz bölimşeleri astırtın jwmıs isteude. Solardıñ biri  Semeyde ornalasqandığın, alayda basşısınıñ kim ekendigin Mwsabekov aytpağan.  Biraq wyım bar. Ä. Bökeyhanov Mäskeudiñ GPU-ına bergen  jauabında wyımnıñ bar  ekendigin moyındağan. Ol wyımdı joya almaysıñdar degen. Bökeyhanovtı atu jazasına bergen. Keyin bwl şeşim özgertildi (OGPU sotınıñ şeşimimen Bökeyhanovtın atu jazasın türmede otıruğa auıstırğan bolatın). Wyımnıñ maqsatın ayta  kele Jaqıpov Nwğmanğa nemese Bölekovke  №1  auılda et salığına qarsı halıqtı köteriñder degen. Senderden  keyin barlıq jerlerde köterilis boladı. Qazir  bükil odaq boyınşa köteriliske dayındalıp jatır. Sondıqtan mamır   ayında  ükimet  auısuı  mümkin. Osını aytqan Mwsabekov № 6 auılğa kelip şayqas kezinde qaza tapqan ağası  Bayşayınov  Käripbek, Kempirbaev Isqaq, Qoñırbaev Bayseke jän Jandıbaev Tüsipbekter arqılı  öziniñ rulastarı «Oljas» wrpaqtarın köteriliske dayındap şığarudı tapsırğan.

Mwsabekov Kempirbaevqa  bwrınğı Alaşorda äskeriniñ sarbazı retinde Alaşordalıqtar sağan ülken senim artıp otır degen. Ükimetke qarsı köterilisti tezdetip wyımdastıruğa kiris, meniñ ağam Bayşayınov eki vintovka beredi. Aytqanınday eki vintovkanı äkelip berdi. Osıdan keyin Mwsabekov otbasımen birge №1 auılğa barıp sondağı köterilisti bastap şıqtı. Artınşa basqa auıldarda da köterilis bastalıp ketti. Köterilistiñ maqsatı tek qana et salığı üşin maldarın ötkizuge qarsılıq qana emes ükimetti tübegeyli qwlatudı josparlağan. Semeydegi wyımnıñ qwramına Qarqaralı audanınan Jantuğanov Qıdırberdi bay, Kenjin Toqay bay, Abıralı audanınan alaşordaşıl Manan Twrğanbaevtıñ ağası – Şäden, qazirgi uaqıtta Semey qalasında twradı, Ualihan Ahmetov jäne №10 auıldan da bar, qalğandarınıñ atı – jönderin bilmedim tağı basqa jerlerden müşeleri bar. Qarqaralı audanınıñ №10 auılınıñ bandısı Tileubekov Bayjwma Abıralı audanınıñ № 6 auılınıñ bandısı Kempirbaevtıñ tobında bolğanda mağan jasırın wyım Semey qalasında ornalasqan, özderiniñ gazetterin şığarıp, taratadı  dedi. Gazettiñ atı qalay atalatının bilmeydi, bir danası wyım müşesi Jantuğanov Qıdırberdide bar eken. Mamır ayında kapitalistik elder men alaşordaşılar jäne baylardıñ küşimen Keñes ükimeti qwlatılatındığı turalı maqala basılğan körinedi. Gazettiñ qay tilde ekenin bilmeydi.  Gazetti wstap jürgen Jantuğanov Qıdırberdi Alaş Ordalıq Manan Twrğanbaevtıñ qayın atası bolıp keledi. Köterilisşilerge tergeu barısında qoyılğan swraqtarda: Kolçak twsında Alaşorda polkında qızmette boldıñ ba, Ike Ädilovpen baylanıstarıñ barma? – degen swraqtar qoyğan. Ike Ädilov özderiñiz biletindey Alaş partiyasınıñ müşesi jäne Alaşorda ükimetiniñ demeuşisi retinde halıq arasında ülken bedelge ie bolğan. Tärkileu qarsañında twtqındalıp, jer audarılğan, keyin qamaudan qaşıp şığıp, Şağan tauında bandılıq jasaq qwrıp Keñes ükimetine qarsı soğısqan. Artınşa Qıtayda qolğa tüsken. [5] 

Abıralı audanı tärizdi oğan körşi ornalasqan Şıñğıstau audanınıñ jerinde (qazirgi Şığıs Qazaqstan oblısı, Abay audanı) de 1931 jılı aqpanda keñes ükimetiniñ jürgizip otırğan sayasatına qarsı halıq tolquları boldı. Köterilisti Medeuov Saniyaz jäne Torayğırov Emiljan basqarıp, oğan barlığı 200-den astam adam qatınasqan. Köterisşiler aq jalau köterip, halıqtı audandağı keñes ükimetin qwlatuğa şaqırğan. Köterisşiler körşi Qu jäne Abıralı audandarımen baylanıs ornatıp, olarmen biriguge ärekettenedi. Biraq Qızıl Armiyanıñ twraqtı bölimderi bwğan kedergi jasadı, köterilis keñ tarap ülgermey jatıp-aq aqpan ayında küşpen basıp tastalındı.

Birazdan soñ «... osı köterilisti wyımdastıruşı bolıptı, qaşıp jür eken, Qıtayğa ketpek körinedi», - degen jalğan laqap taratıp, «Sayat qorasında» beyqam jatıp, añ aulauğa şıqqan jerin­de Şäkärim qajını atıp öltirip, qwdıqqa kömusiz tastap ketedi. [6]

Abay wrpaqtarınıñ töñiregi Alaş arıstarımen öte jaqın qarım qatınasta bolğanı belgili. Äsirese osı köterilis kezinde Qwnanbay Öskenbaywlınıñ wrpaqtarı qattı qudalauğa wşıradı. Abaydıñ balası Mäkäyil, Şäkärim Qwdayberdiwlı, Ğafur Şäkärimwlı jazıqsız atılğan soñ, Ziyat Şäkärimwlı, Berdeş Äzimbaywlı, Mänäkeş Äzimbaywlı Täkejanovtar Qıtayğa ötip ketedi. Äueli Tarbağatayğa, odan soñ Altayğa qaşıp baradı. Qajı wrpaqtarı ol jaqta da tınıştıq taba almay, qwrığı wzın keñes ökimeti qolınan mert boldı.

Osı derekterge köz jügirte otırıp biz bir jayıtqa toqtala ketuimiz kerek. Qazan töñkerisine deyingi qalıptasqan wlt ziyalılarınıñ qazaqtı täuelsiz el bolsın dep tilep, Alaş ideyasınıñ mañına toptassa, Keñes ükimeti ornağan kezeñde qalıptasqan jaña tolqın wlt qayratkerleri totalitarlıq ämirşil jüyeniñ qwrbanına aynalğan qazaq halqın qalayda aman alıp qalu jolında küresken azamattar keyinnen özara ımırağa kelip wlttıñ bolaşağı jolında birlese küresti. Biz osı küni qazaq-qazaqtı wstap berdi, jala japtı, satıp ketti, aştıqta qazaq jalqaulığınan qırıldı degendey pikirlerdi aytqandı wnatamız. Halıqtı jappay aştıqqa wrındırğan qızıl imperiyanıñ solaqay sayasatı äu basta qırıp-joyuğa bağıttalğanın keş te bolsa tüsingen wlt ziyalıları birige äreket etkeni anıq jäne sol jolda qwrban boldı.                                      

 

Ardaq BERKİMBAY, jurnalist-zertteuşi

Abai.kz

0 pikir