Jwma, 28 Aqpan 2020
Qoğam 11551 0 pikir 2 Naurız, 2017 sağat 13:43

BĞM "QAZAQ TİLİ" MAMANDARIN DAYINDAMAYDI

Jaqında ğana mälim bolğanday, QR Bilim jäne ğılım ministriniñ bwyrığımen joğarı jäne odan keyingi oqu orındarındağı mamandıqtar tiziminen «Qazaq tili», «Qazaq ədebieti», «Qazaq tarihı», «Lingvistika», «Şığıstanu» siyaqtı eñ qajetti pənder alınıp tastalındı. Tüsingenge bwl qazaq üşin «26-baptan» eş kem emes, ruhani apatqa bastaytın, qazaqtı wlt retinde joyılu şegine aparatın swmdıq!

Erlan Sağadiev tizginin wstap otırğan Bilim jäne ğılım ministrligi «Qazaqstan Respublikasındağı joğarğı jäne joğarğıdan keyingi bilim beru mamandıqtarınıñ klassifikatorı» degen qwjatınıñ jaña nwsqasın 01,02,2017 j. qoldanısqa engizdi. Atalğan qwjattıñ «Bakalavriat mamandıqtarı» degen 7.1. böliminde qazaq tili jäne qazaq ädebieti mamandığı atımen joq. Onıñ ornına «Mwğalimderdi tilder men ädebiet boyınşa dayarlau» (Podgotovka uçiteley po yazıkam i literature) dep jazılğan. Söytip, BjĞM «Qazaq tili» men «Qazaq ädebieti» mamandarın dayındaudan bas tartıptı. BjĞM-nıñ bwnısın qalay tüsinuge boladı? Sağadiev mırzanıñ ministrliginiñ qazaq wltın, tilin joyuğa bağıttalğan bastamasına narazılıq bildirip Qazaqstannıñ bir qauım ğalımı Aqordağa hat jazıptı.

Elbasınıñ özi wltımızdıñ ädebietindegi jauharlardı, ruhani mwralardı, tildi, dildi tügendep jatqanda mwnday mamandıqtardan bas tartu kimge kerek boldı? Biz ünemi moyın soza köz süzetin Batıstıñ Garvadında, Oksfordı men Kembridjinde Sağadiev mırza kereksiz dep tapqan «ädebiettanu», «lingvistika», «tarih», «şığıstanu» degen pänder oqıtıladı. Ministr Sağadiev mırza Ahmettiñ älippesin «öltirip» bolıp, endi memlekettik tilge şüylikkeni qalay?

MEMLEKETTİK TİL – QAZAQ TİLİNEN BASQA QANDAY TİL BOLUI MÜMKİN? 

Aygül İsmaqova, Filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor:

- Bir ayta keterlik mäsele, mamandıqtar tizbeginde «Audarma isi, ilespe audarma» degen bar. Bwl filologiya – ädebiettanu men tiltanu salasınıñ biri. Onı bölip alu arqılı Bilim jäne ğılım ministrligi endigi kezekte tek audarmaşılıq mamandıqtı ğana dayarlaytın bolıp otır. Qazaq tili, qazaq ädebieti, ädebiettanu, türkitanu, şığıstanu tärizdi ğılım salaları qayda qaldı? Tipti bwl qwjatta filologiya degen söz joq. Osı rette mınaday zañdı saual tuındaydı: filologiya salasın basqa tilderdiñ audarmaşıların dayarlaumen ğana şektep tastağanmız qalay? «Tilderdi oqu», «Ädebiet pen lingvistika» mamandıqtarına toqtalayın. Älemdik ğılımi klassifikatorındağı «Filologiya, Literaturovedenie, Lingvistika» degen ataular joyılğan. «Ädebiet pen lingvistika» dep pän retinde atalğanımen beriletin däreje – «Tiltanu» delingen. Sonda qay eldiñ, kimniñ ädebieti oqıtılmaq? Nege qazaq ädebietiniñ atı atalmaydı? «Izuçenie rodnogo yazıka» degende kimniñ tuğan tilin oqıtu közdelip otır?

Memlekettik til – qazaq tilinen basqa qanday til boluı mümkin? Tüsinemin, orıs tili, ağılşın tilderin oqıtu – zamannıñ qajettiligi. Biraq atalğan tilderdiñ öz otandarı bar. Memlekettik qazaq tili men onıñ körkem şejiresi – qazaq ädebietin bilim beru jüyesinen osılayşa ısırıp tastau arqılı biz täuelsizdigimizge qiyanat jasap otırğandaymız. Elimizde qazaq tili men qazaq ädebietiniñ keleşegi bwlıñğır bolıp twrğanın osınday qwjattan-aq bağamday berseñiz boladı.

Bıltır Qazaq tarixı, Qazaqstan tarixı degen mamandıqtar joyılğan kezde tarihşılar däl osınday küy keşip edi. Endi mwnday jağday ädebietşilerdiñ, qazaq filologtarınıñ aldınan şıqqanda, wlt ğılımına töngen qauipti aytudı azamattıq parızım dep esepteymin. Memlekettik til men wlt ädebieti, elimizdiñ tarixımen birge täuelsizdigimizdiñ, wlt qauipsizdiginiñ negizgi tiregi emes pe? Eger osılay ketetin bolsa, endigi wrpaq küni erteñ qazaq ädebieti tügili qazaq tiline de zar bolğalı twr.

Körşiles Resey elinde bwl ğılım salası ornında twr. Olar mwnday qadamğa biz siyaqtı bara qoymaytını aydan anıq. Sebebi är memleket üşin onıñ tili – wlt twtastığı men qauipsizdiginiñ mäselesi. Ministrlik rayınan qaytıp, bwl qwjat özgertilmese qazaq tiliniñ bolaşağı turalı oylaudıñ özi qiın. Täuelsizdik kezde memlekettik tildi jäne ol tildegi ädebietti joğarı oqu orındarınıñ klassifikatorına engize almasaq, bwl elimizge abıroy äpermesi anıq.

BWL ÖZ ANAMIZDI BASQA TEPKENDEY ÄREKET

Wlan Erkinbay, Qazaq Gumanitarlıq zañ universiteti, Qazaq tili jäne jalpı tilder kafedrasınıñ meñgeruşisi:

- XX ğasır basında til men ädebi mwralarımızdı tanu käsibi deñgeyge köterildi dep quandıq. Ädebi, sıni, estetikalıq pikirlerdiñ törkini san ğasırğa ketse de käsibi ädebiettanudı biz alaştıqtardan bastap jürmiz. Osını aytıp, A.Baytwrsınwlınıñ "Ädebiet tanıtqışın" käsibi ädebiettanudıñ bası dep Mäskeude bayandama jasağanımda: ızağa bulığıp, jüzderin qızğanıştıñ otı şarpıp, birer professor men birqanşa docenttiñ zaldan şığıp ketkeni äli esimde. Sondağı qızğanıştarınıñ mazmwnı: "Tomoşevskiyden bir jıl, Bahtinnen üş jıl bwrın keşendi teoriyalıq eñbek jazatın, kto on takoy Baytursınov" bolatın. Ol 2003 jıl bolatın. Mwnday qasiettti dodağa meni bağıttağan Z.Ahmetov, Z.Qabdolov, A.İsimaqova, K.Sızdıqov, F.Fatkullin sındı bir şoğır ziyalılar edi. Men ol kisilerge mäñgilik qarızdarmın. Älemdegi eñ swlu, eñ taza mamandıqqa baulığanı üşin.
Al qazirgimiz ne? Ras, qazir "Qazaq filologiyası", "Qazaq tili men ädebieti" mamandığı asa modnıy emes şığar. Onı moyındaymız. Onday uaqıtşa modnıylıqqa qızmet etetin mamandıqtar emes olar. Eki mamandıq ta halıq danalığımen, söz attı qwndılıqpen, ruh attı qasietpen tikeley jwmıs jasaydı. Bügingi jäudiregen qazaqı qwndılığımızdıñ şıraqşısına aynalğan osı sala mamandarı qazir kisi müsirkerlik halde. Asılında, barlıq mamandıqtardıñ negizgi qwralı söz. Mätin.Qisın. Qwndılıq. Atı atalğan dünieler bügingi ministrlik qajetsiz sanap otırğan eki mamandıqtıñ negizgi nısanı. Sondıqtan, bwl mamandıqtı eş talqısız qısqartu mümkin emes. Kerisinşe, jaña formatta türlendirip qwndılığın arttırudı el bolıp aqıldasuımız kerek. Äytpese, öz anamızdı basqa tepkendey äreket qoy bwl...

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

0 pikir