Jeksenbi, 19 Qañtar 2020
Ätteñ... 4961 20 pikir 15 Mausım, 2017 sağat 09:47

Jemqorlıqpen şetel asqan 1700 adamnıñ bäri - orıstildi

Tarihqa jüginsek, HH ğasırğa deyin Qazaqstanda qazaq, özbek, wyğır jäne  azğantay ğana  otarlauşı  orıstan basqa köp wlt bolmağan.  Al keyin Reseydiñ özge wlttardı  repressiyalap,  Qazaqstanğa äkep tögip  tastağanına, qazaq  kinäli emes. Qazir Resey eñ  köpwlttı el. Reseyde  400-den astam wlt twradı.   Resey olardı jaulap alğan, biraq qazaqtarğa wqsap biz köpwlttı elmiz demeydi. Olay dese,  orıstar da sol köpwlttıñ biri bolıp qalar edi. Resey Prezidenti  nemese Prem'eri men Duması tügil eşbir mas orıs öziniñ ruhın älsiretetin, orıs balasınıñ sanasın ulaytın onday  aqılsızdıq  sözge jol bermeydi. Jirinovskiydiñ «Reseyde  orıstan basqa wlt joq» dep kökezulenip köpirip twrğanın  Putin rahattanıp otırıp tıñdaydı. Qazaqstanda twratın özbek, äzirbayjan, wyğır, tatar, türik, dwñğan, çeçen tügel qazaqşa söyley de, jaza da aladı. Orıstan basqalar, äsirese nemister men koreyler qazaqşanı tez-aq üyrenip aladı. Ol az bolsa, Qazaqstan halqınıñ 70%-dan astamı qazaqtar.

Endeşe, biz nege köp  wlttı elmiz dep sarnaymız. Bükil osındağı türki tilderdi qossaq 80 payızdan asıp ketedi, qazaqşa biletinder. Sirä, bwl jerde bilik basındağılardıñ öz işki esebi boluı mümkin. Öytkeni, olardıñ balaları, nemereleri qazaqşa bilmeydi. Bilse, şıtır jep işi kepken tüyeşe ıñqıldap twrıp qaladı. Özderi keşegi kommunisterdiñ orısşa oqıp, orısşa tärbielengen balaları.  Olardıñ maqsatı –endi balaları bilikte  otıruı kerek. Sondıqtan qazaq tiline jol bermeudiñ söyte twra qazaqtı aldarqaata twrudıñ barlıq  qwytwrqı äreketteri jasalğan. «Qostildilik», «qos tiliñ – qos qanatıñ» degendi de oylap tapqan osılar edi. Endi «Üş tildilik», «üş twğırlı til» degen de qazaq tiliniñ adımın aştırmau üşin, solardıñ  balaları üşin, äri Reseyden qorqıp oylap tapqan qazaqqa qarsı jasalğan qiyañqılıq.

Qazaqtı aldau äueli bılay bastaldı: 1991 jılı qazaqşağa birden köşuge bolmaydı. Oğan 4-5 jıl kerek dedik. Bwl 1991-92 jılı aytılğan uäj, yağni, qazaqtı kämpitten dämeli balaşa aldap qoyu edi. Uaqıt şirkin zımırap sol 4-5 jıl da öte şıqtı. Sodan   2000 jılı bärimiz qazaqşağa köşemiz, bärimiz qazaqşa söyleymiz dedik. Keyin 2000 jıldı 2010-ğa, 2010 jıldı 2020- ğa sozdıq. Aqırı 2025-ke  kep toqtappız.  Prezident 2013 jılğı Joldauında: «2025 jılı halıqtıñ 95 %-ı qazaqşa  söyleydi» dedi. Sonda qalay, ol üşin istelip jatqan is, jasalğan joba, jospar joq. Älde onsız-aq 25 jıl qazaqşa  söylemegen orısı, öz tilin bilmeytin mäñgürtteri aralas el  biraq künde wyqıdan twra sala qazaqşa sayrap şığa kele me? Bwl degen eş däleli joq bostekey söz ğoy. 2025 jılı 95 % qazaqşa söyleu üşin  qazirden bastap jinalıs, bayandamalar, is qağazdarı qazaqşa söyley  bastauı kerek emes pe?! Qay şarua da, äsirese tildi  üyrenu birden emes birtindep  öspey me?! 25 jıl «konservilep»  sandıqtıñ tübinde isi de şıqpau üşin üstine naftolin sebilip tastalğan til damıp körkeymeydi  sandıqtan şıqpay  qaladı.  Mısalı 90%  qazaq twratın Aqtöbe oblısı 2006 jılı qazaq tiline köştik degen edi. Biraq däl onday nätijeni köre almay jürmiz. Tipti, qazaq tiline betbwrıs joq. I.Tasmağambetov Almatınıñ äkimi bop twrğanda 2006 jılı 1-qañtardan bastap is-qağazdarı tügel qazaqşağa köşiriledi dep edi. Oljas Süleymenov  bastağan birneşe kisi bwl ne masqara dep onıñ auzına qwm qwyğanday qıldı. Bitti! Endi mına änjilikti qarañız: Qazir bilik basındağılar bwrınğıday päleninşi jılı is qağazdarı qazaqşağa köşiriledi degendi aytpaytın boldı. Onıñ ornına päleninşi jılı pälenbay payızımız qazaqşa söyleytin boladı degendi şığardı.  Bwl da qazaqtı aldarqatu! Añqau qazaq soğan mäz!

Reseyden azattıq aldıq dep qısı-jazı 25 jıl toy-toylasaqta Erlan Idırısov, Ädilbek Jaqsıbekov, Daniyar Aqışev siyaqtılar el aldında qazaqşa söylegenin köre almay-aq ötetin şığarmız, bwm jalğannan. Olar söylegisi de kelmeydi. Öytkeni, Qazaqstanda jaqsı, lauazımdı qızmetke twru üşin orısşa bilmeseñ bolmaytının, biraq qazaq tiline eşqanday qajettilik joq ekenin, onsız da kün köretinin olar jaqsı biledi.

Ministrler tügil 99% qazaq twratın oblıs, audandarğa qazaqşa bilmeytin orıstildi äkimder jiberiledi. Bwl – jazılmağan zañdılıq. Qazaqşa tartımdı sözi joq adam 99 payız qazaq twratın mekenderde tartımdı jwmıs istey ala ma?!

Iä, Ükimet qazaqtı aldarqatıp qoyuğa 25 jılda äbden maşıqtanıp aldı. Änebir jılı  ükimet «endi  otırıstı  tek qazaq tilinde ötkizemiz» dep  qaulı alğan edi. On künnen keyin teledidar  ükimettiñ ekinşi  otırısın körsetip edi, qarasaq,  Prem'er  Serik Ahmetov tek orısşa sayrap  otır. Mine, bizdiñ ükimettiñ  qaulısınıñ keskini osınday bop keledi. Öz qaulısın özi orındamaydı. Onday qaulını özgeler neğılsın?!

Qazekem añqau ğoy, bireuler bizde  ideologiya joq deydi. Bolğanda qanday! Ideologiya bar. Qazaqstanda qanşa telearna bar, solardı aşıp qalsañ, tüp-tügel orısşa guletip  twr.Resey gazet-jurnaldarı düñgirşekterdi jaulap alğan. Olar tek Reseydi maqtaydı, jirenişti, salt-dästürimizge, dinimizge wlttıq pedagogikamızğa jat körsetilimderi qanşama?! Bizdiñ bilikke osıdan artıq ne ideologiya kerek?Al «wlttıq ideologiyanı» – «Tüngi studiyada Nwrlan Qoyanbaev», «Qızıq times» (tayms-M.K.) män-mağınasınan göri bet-auızdı jıbırlatuı köbirek jäne orıs sözderin aralastırıp söyleytin Twrsınbek Qabatovtıñ arzan äzil-qaljıñı, özge de sayqımazaq qoyılımdar men änşi emes änşiler.Sirä, joğarıdağı nän qazaqtar toyşıl qazaqqa qarnı toqtıq pen osınday äzil-qaljıñnan basqa ideologiya ne kerek deytin şığar, ä?

Iä, Qazaqstan Reseydiñ otarşıldıq  ideologiyasınıñ bwğauınan äli de şığa qoyğan joq. Bügingi sayasatımızben jüre bersek odan eşqaşan şığa almauımız da mümkin. Eger hannıñ da onıñ aytuımen jüretin qaraşanıñ da öz bileri joq bolsa, olar özgeniñ sayasatınıñ jeteginde jüretini tarihtan belgili. Biz Reseydiñ  äli de jetegindemiz. Osı qwlminezimizdi bildirmeu üşin jwrttı Qıtay basıp aladı dep qorqıtamız. Qıtay onsız da jer-jahanğa jayılıp ketken wlt. Biraq Qıtayda  qıtayşa aralastırıp söyleytin qazaq joq. Tek qazaqşa söyleydi olar. Al Reseydiñ qwramında qanşama respublika bar, orıstar Sibir halıqtarınan bastap solardıñ bärin orıstandıru sayasatın jürgizip keledi. Resey basqarğan KSRO kezinde 91 wlt joyılıp ketti. Bärin tilinen ayırdı. Al Qıtayda twratın qazaqtar söyleskende bir auız qıtay sözin qospay söylese, Qazaqstan qazaqtarınıñ üş auız söziniñ ekeui orısşa. Ol az bolğanday endi bir-birine «brat», «sestrenka», «batya», «plemyannik» deytin boldı. Bwl–wlt retinde azğındap, joyılıp ketudiñ bası emes, qaq ortasınan auıp ketkenimizdiñ belgisi!

Keybir audandarda «emge» orıs tappaysıñ. Biraq orıs mektepteri jwmıs  istep  twr. Solarda tügel qazaq balaları oqidı. Osı  mektepterdiñ direktorları  halıq arasına mwğalimderin  jiberip: «Qazaq tiliniñ  keleşegi joq, balalarıñdı orıs mektebine beriñder» dep ügit  jürgizedi eken. Zañı bar el bolsa, mwndaylardı jauapqa  tartıp  jiberuge bolar edi. Amal ne, Zañı joq elderde ğana bolatın bwl «demokratiya» Qazaqstanda saltanat qwrıp twr.   

Ärine, orıstildi qazaqtardıñ bärin mäñgürt dey almaymız. Olar da öz qazağımız. Olardı täuelsizdik aldıq degen 1991 jıldan bastap, birden özimizge tartıp, nağız qazaq qıp aluğa bolatın edi. Ätteñ, bilik  öytpedi. Qalıñ qazaq twrğanda bilikti orıs tildilerge berip, büp-bütin qazaqtı ädeyi ekige böldi. Birine-birin qarsı qoydı.  Biliktegi orıstildi qazaqtar qazaqtildilerdi  mañına jolatpağanı bılay twrsın «mambetı» deytin boldı.  YAğni, qoldan  «şalaqazaq» degen wlt tuğızıp, onı taza qazaqqa qarsı qoydı. Bilik onısınıñ bärin azsınğanday «Qazaqtıñ jauı –qazaq» degen jauızdıq maqaldı oylap taptı. Qaşanda  qara halıqtıñ auızbirşiligi bilikke qauip tuğızadı. Äuelde üş bidiñ suretin salıp qoyudıñ da arjağında ülken zalımdıq jatqan edi.. Bwl da qazaqtı üşke böludiñ zımiyan bir jolı.

Qazir Keden Odağı,  Euraziyalıq odaq degen «odaqtarımız» bar. Reseymen biz bwrın da «Odaq» bolğanbız. Onıñ «Odağı» oşağıñdı qiratu, konfiskeleu, quğın-sürgin, soğısqa aydap aparıp salu, Japonnıñ, Amerikanıñ tıñşısı dep  atu, asu, aştan qıru boldı. «Odaqtas» dep  atalğan  14 Respublika Reseydi körmestey bop qaşıp qwtıldı. Olar qazir orıstıñ baspasözin, teledidarın eline kirgizbey tastadı. Al biz solardıñ aqparattıq ideologiyasınıñ temir qwşağına qayta kirip baramız. Osıdan biraz bwrın Elbası N.Nazarbaev efirlik keñistigimizdi nege özgelerge berip qoydıq dep keyigen edi. Oğan da qwlaq asqan tiri jan joq.

Resey imperiyasında   orıstanıp  ketken eki el boldı. Ol Ukraina men Qazaqstan. Ukraina bizden de jaman  orıstanıp ketip edi. 45 mln. halıqtıñ 12 mln-ı  orıstanğan ukraindar  bolatın. Sol el  birden  ukrain tiline köşti. Bir gazetti, tipti bir  bet qağazdı da orısşa şığartpadı. Avtobus, trolleybustarında ayaldamalar tek ukrainşa, özbekşe, äzirbayjanşa habarlanadı. Nege? Olar sonşa  wltşıl şovinist pe? Joq. Gazet-jurnaldarın, teledidar radiosın orısşa  söyletip  tilinen, eldiginen ayırılıp qalmaudı oyladı olardıñ basşıları. Amal joq,  el bolıp aman qalu  üşin  orısşa  söyletpeydi. Orıspen atalas, qandas, dindes ukraindar söytkende qazaq qasqa nege sonşa orısqwmar? Bwl –jağımpazdıq pa,  älde qanımızğa siñgen qwldıqtan qwtılğısı kelmeytin mäñgürttik pe?

Bizde kerisinşe ğoy. Üştildilikke birinşi sınıptan bastap köşudiñ qanday qajettiligi boldı? Qazaqta «balanıñ miın aşıtpa» degen söz bar. Üş til üyrenem dep jas miı şarşağan, densaulığı ortaşa balalar psihikalıq auruğa wşırauı äbden mümkin. Ğwlama şayır Äbubäkir Kerderi «Tili ekeudiñ-dini  ekeu» degen. Sonda tili üşeudiñ dini neşeu boladı? Jäne onday balalar öz wltınıñ janaşırı bola almaytını da aydan anıq.  Resey, Qıtay, Japoniya  ğılımı bizden äldeqayda joğarı elder.  Üştildilik jaqsı bolsa, olar nege üş tilde oqıtpaydı? Öziñiz oylana beriñiz. Söytip, joğarıdağılar men olardıñ berjağındağı  jandayşaptar eki söziniñ birinde «biz köp  til biluimiz kerek» degendi şığardı. Biraq olar köp til  bilgennen  ne payda  barın aytpaydı.  Jaqsı, köp til bileyik. Mısalı, qazaq Nwr-Djeyms pen Nwr-Ivan on til bilsin.  Sonda onıñ qolınan ne keledi? Ol on tildiñ bastauışı men bayandauışı, tolıqtauışı men anıqtauışı qay jerde twrğanın birden tabadı deyik. Tapsın! Sonda olardan basqa bükil  qazaqqa orıs nemese ağılşın tiliniñ bastauışı men bayandauışınıñ qay jerde twrğanınan keler payda bar ma? Bükil Nwrqoyan, bükil Nwr Bazarbay sodan wşaq aydap, ne kosmonavt bolıp, ne atom kemesin aydap kete me? Älde qazaq orısşa, ağılşınşa bilmese, qwrılıs salıp, mal bağıp, egin egudi wmıtıp qala ma? Au, onda qazaq qolınan tük kelmeytin sorlı boladı ğoy. Alla, qazaqtı mwnday kemtarlıqtan, mwnday mügedikten saqtağay!

Älemde är adam  wltşıl. YAğni, ärkim öz wltın süyedi.  Tek ana tilinde tärbie almağan adam ğana wltsız. Onday adam eñ äueli öz wltın süye almaytın, köñili, közqarası kümändi dübära, mäñgürt adam. Wltsız adam janı nwrsız adam, öz bet-beynesi joq qwnsız adam. Internacionalizm degeniñiz Resey basşıları özge wlttardı, özge respublikalardı özine qosıp alu üşin oylap tapqan aylası edi ğoy. Al bizdiki ne şalap şayqau? Biz äli de ananı da, mınanı da bauırlas, bratan dep jalpıldap, internacionalizmdi köpwlttılıq dep jañğırtıp, qay respublikanı, qay wlttı özimizge qosıp  alğımız kelip jür?  Küldirmeñiz! Qazaq bolam demek tügil, qazaqtı jäy silaytın bolsa, orıs eñ äueli qazaqtıñ tilin silap, «nan», «twz», «su» degen üş-aq äripten twratın sözderdi üyrener edi ğoy! Onıñ ornına üş äripten twratın boğauız sözin dauıstap, jwrtqa ädeyi estirtip aytıp baratadı. Öytkeni, tilin sıylamaytın wltta wyalu degen bolğan emes!

Baspasözge sensek, qazir Qazaqstanda 1700-den  astam adam milliardtap jep,  şetelge qaşıp ketken. Solardıñ bäri orıs mektebinde oqığan, yağni orıstildi qazaqtar.Qazaqtildi qazaq elden qaşpaydı. Olardıñ Otanı – Qazaqstan. Üştildilerdiñ Otanı bolmaydı. Osıdan qorıtındı şığarğan bilik bar ma? Bireuler til jöninde  biliktiñ ne oylap  otırğanın tüsinbeymiz deydi. Öz basım jaqsı tüsinem. Bilikte öziniñ strategiyalıq  maqsatın  orındap otırğandar bar. Ondaylardıñ maqsatı ayqın. Üş tildilikti engizudegi bastı maqsat – qazaq tilin  qoldanıstan  şığaru. Şığarıp bolıp ta qalğan sıñaylı.

Älemdegi el ataulı eldiñ bärinde memlekettik til  turalı Zañ bar.  Qazaqtar  memlekettik  til  turalı  zañ şığarudı  swrağanı qaşan-an? Ol zañdı qalay  jalınsañ da şığarmaydı. Şığarsa  qazaqtıñ  ruhı köterilip ketedi. Al keybir şonjarlarğa  qazaqtıñ  ruhı  tömen  bolğanı paydalı.  Ükimet  jılda tildi  «örkendeuge» aqşa böledi.  Biraq  qajettilik  tudırmasa, qazaq tiliniñ  aqşağa örkendemeytinin soñğı 25 jıl körsetken joq pa?

Bizdiñ bir şonjar änebir kezde Özbekstan prezidenti, janıñ jannatta bolğır Islam Karimovke «biz biıl memlekettik til – qazaq tilin örkendetuge pälenbay milliard teñge böldik dep maqtanıptı. Sonda I.Karimov: «Oğan aqşanıñ ne keregi bar, Zañ bar emes pe?»–degen eken. Masqara-ay!

Halıq  sanağı kezinde  keybir bilik basındağılar Qazaqstanda  qazaqtı az qıp  körsetu üşin  jantalastı. Qazaq 67% - dan  asa  bastağanda qattı sastı. Sol kezde älgiler «sanaqtıñ  qwpiyalığı saqtaladı»  degen sözdi oylap taptı. Bwl qanday qwpiyalıq?  Sanaqta qwpiyalıq bola ma eken?  Söytsek, bwl  Qazaqstandı qazaqtıñ wlttıq  memleketi  etpeudiñ ayla- jarğısı eken.

Qazir orıs jastarı kempir-şaldarın tastap Reseyge ketip jatır. Qalay sanasañ da qazaq 70 payızdan astı. Qazaqqa degen janaşırlıq qana, biliktegi keybireulerdiñ öz wltına degen janaşırlığı ğana jetispeydi.

Parlamentte qazaq tiliniñ joğın joqtap şırıldaytın jalğız aqsaqal özbek R. Halmwratov qana edi. Büginde onda ol da joq. Allanıñ nwrı jauğır osı özbek qart qazaq tiliniñ biz aytqan joğarıdağı jağdayın aytıp şır-pır bolğanda,  qazaq aqsaqaldarı senator bolğan jazuşını ayaq-qolın jerge tigizbey maqtadı. Al ol jazuşı qazaq tilin körkeytu, onı öz törine otırğızu turalı ötip jatqan birde-bir jiınğa qatısqan, ne qoldau söz aytqan adam emes. Qalay desek te   qazaq tiliniñ 25 jıl işinde kögerip-köktep kete qoymağanın közi bar jwrt  körip otır. Eger qazaq eli täuelsiz el ekeni ras bolsa, qazaq pen qazaq tiline  janı aşımaytın biliktiñ keleşegi künderdiñ küni bolğanda qalay boların bir Alla biledi.

Mırzan KENJEBAY, aqın

QR Mädeniet qayratkeri

 

20 pikir