Jeksenbi, 9 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 97829. Jazılğandar — 71609. Qaytıs bolğandar — 1058
Jön-aq 8033 81 pikir 21 Qırküyek, 2017 sağat 10:32

Jaña qazaq-latın älipbii bılay bolu kerek

 

Men qazaq-latın älipbiin sonau 1993 jıldan beri zerttep kelemin. Zertteu nätijeleriniñ negizinde gazet-jwrnal betterinde birneşe maqalalar jariyaladım. Qazaqtıñ qay dıbısına latınnıñ qay ärpin tañba etip alamın degendi köp oylandım. Birinşiden, latınşa äripterdiñ qoldanuğa (oquğa, jazuğa) qolaylı bolu jağın, ekinşiden, olardı balalarğa, şetel azamattarına üyretudiñ oñay bolu jolın qarastırdım. Endi, mine, jobamnıñ soñğı nüsqasın köpşiliktiñ talqısına wsınıp otırmın.

keste

reti Qazaq-kirill Qazaq-latın Qazaqşa aytıluı
1 A A A
2 Ä Ah Ä
3 B V BI/Bİ
4 D D DI/Dİ
5 E E E
6 G G
7 Ğ Gh ĞI
8 J J JI/Jİ
9 Z Z ZI/Zİ
10 Y I IY/İY
11 K K
12 Q Q QI
13 L L LI/Lİ
14 M M MI/Mİ
15 N N NI/Nİ
16 Ñ Nh IÑ/İÑ
17 O O O
18 Ö Oh Ö
19 P P PI/Pİ
20 R R RI/Rİ
21 S S SI/Sİ
22 T T TI/Tİ
23 U W WU/ÜU
24 W U W
25 Ü Uh Ü
26 X X HI
27 Ş C ŞI/Şİ
28 I Y I
29 İ Yh İ

 

Bwl nwsqanı jasauda men mınanday wstanımdardı basşılıqqa aldım:

  • Latınnıñ 26 ärpine say keletin qazaq älipbiin jasau;
  • Tek qazaq tiliniñ öz dıbıstarına ğana ärip (tañba) izdeu (Orıs dıbıstarına ärip izdep äure bolmadım. Öytkeni ol – orıs tili mamandarınıñ mindeti);
  • Jañadan jasalğan qazaq-latın äripterin jas buın men qazaq tilin üyrenem degen şetel azamattarına oqıtudıñ, üyretudiñ oñay bolu jağın oylastıru;
  • Ol üşin qazaq dıbıstarınıñ ärbireuin (6 töl dıbıstardan basqaların) latınnıñ jeke-jeke dıbıstarımen tañbalau; yağni bir dıbıstı bir ğana ärippen belgileu;
  • Qazaq dıbıstarına balama bolatın latın äripterin tañdauda qwyrıqtı äripterdi de, ümläuitti äripterdi de, qos nüktelerdi de paydalanbau;
  • Qazaqtıñ töl dıbıstarınıñ qasına älipbi qwramında joq, biraq pernetaqtada bar H belgisin qoyu (Bwl qazaq tili üşin ärip emes, şarttı belgi. Ol oqılmaydı. Tek dauıstı dıbıstardıñ qasında twrsa – jiñişkelikti, dauıssız dıbıstardıñ qasında twrsa – juandıqtı bildiredi), t.b.

Özderiñiz körip otırğandarıñızday, men latınnıñ A, O, U, Ü dauıstılarınıñ qasına latın grafikasında bar H belgisin qoyu arqılı qazaq tilindegi Ä, Ö, Ü, İ degen jiñişke dauıstılardıñ latınşa tañbasın, al latınnıñ G, N dauıssız dıbıstarınıñ qasına tağı da sol H belgisin qoyu arqılı olardıñ juın sıñarlarınıñ (Ğ, Ñ) latınşa tañbasın jasadım. Nätijesinde qazaqtıñ 29 dıbısına tañba retinde latınnıñ 24 ärpi ğana paydalanıldı. Keybir mamandardıñ «latınnıñ 26 ärpi qazaq tiliniñ dıbıstarın tañbalauğa  jetpeydi» degen lepirme sözderi aydalada qalıp, kerisinşe latın älipbiinde bar  V, F tañbaları (äripteri) artılıp qaldı.

Ayta ketetin närse: Parlamentke wsınılğan jobada qazaqtıñ I, İ dıbıstarı latınnıñ ärtürli tañbalırımen belgilenipti. Bwl dwrıs bolmağan. Sebebi qazaqtıñ töl dıbıstarınıñ bäri (ündilerden basqaları) juandı-jiñişkeli bolıp jwp-jwbımen birge jüredi. Osı twrğıdan alğanda qazaq-latın älipbiindegi I men İ dıbıstarınıñ latındıq tañbaların bir-birinen alşaqtatuğa bolmaydı. Olar wqsas tañbalarmen tañbalanuğa tiisti (biz onı solay istedik). Bwl olardı balalarğa aytqızıp, jazğızıp üyretude teoriyalıq jağınan da, praktikalıq jağınan da ıñğaylı boladı.

Eger biz jasağan osı nwsqa ükimet tarapınan qabıldanıp jatsa, birinşiden, qazaq tiliniñ dıbıstarı men äripterin jas buınğa, şetel azamattarına üyretu oñay boladı, ekinşiden, latın äripterine eşqanday qosımşa tañba qosılmaydı, üşinşiden, jañadan jasalğan osı älipbi arqılı qazaq qauımı düniejüzilik internet jüyesine erkin qosıla aladı.

Bayınqol Qaliwlı – filol. ğıl. doktorı, prof.

memlekettik sıylıqtıñ laureatı

Abai.kz

 

81 pikir