Jeksenbi, 24 Mausım 2018
Endi qayttik?.. 4007 74 pikir 5 Jeltoqsan, 2017 sağat 09:03

Biz kimge jaltaqtaymız?

Jaqında isi qazaqqa atı mälim bir jazuşımız Taşkentke barıp keldi. Özbekstan astanasınıñ swlulığı, tazalığı, özbek halqınıñ kişipeyildigi, özderiniñ wlttıq mädenietine, wlttıq tiline degen qwrmeti, äsirese wlttıq namısı men wlttıq sana-seziminiñ öte biik ekeni turalı wzaq äñgimeledi. Respublika astanası Taşkentte tuıp-ösken, ömir boyı qalada twratın jastarı bir-birimen tek özbekşe söylesedi, Taşkentte tört kün bolğanımda bizdegidey orısşa qauqıldasıp jatqan adam körmedim. Bes million adam twratın Taşkent köşesinde qazaqtar «probka» dep ataytın kölik keptelisi degen atımen joq. Almatığa qaytatın wşaqqa mine salısımen orısşağa qarıq boldım da qaldım. Jan-jağımdağı qazaqtar tüp-tügel derlik bir-birimen orısşa ne orısşa aralastırıp söyleumen boldı. Amal joq, dausımdı köterip: «Au, netken adamsıñdar? Säl de bolsa oylasañdarşı, jaña ğana Taşkentte boldıñdar ğoy, bir-birimen orısşa söylesken özbek kördiñder me?» – desem, mınau ne dep twr özi  degendey betime meñireu adamşa qaraydı. Tipti, bir-ekeui «Kakaya raznica» degenin estigende «E-e, aqıl-esin jinaudan,  wlttıq sanası oyanudan qalğan wlt ekenbiz ğoy» dedim aynalamdağı qazaqtarğa ädeyi esittirip. Bireuinde de ün joq». Bwl kisi aytıp ötken Taşkentte solay ekenin wzaq jıl Şımkent qalasında twrğan, demalıs künderi qıdırıp Taşkentke barıp twratın sonau kezden özim de biletinmin. Al, bizdiñ Astana qalasında qazaqşa birnärse swrasañ, jauap bermey betiñe mäñgürtközdenip qaraytının,  ölip bara jatsa da qazaqşa emes orısşa jauap beretinin, tağı da jaqsı bilemin. Astananıñ qay mekemesine bas swqsañız da tüp-tügel orısşa söylep otırğan qazaq qız-jigitteri. Bir jağınan solarğa äri ayanışpen, äri jirene qarap, bir jağınan, netken sanasız wlt edik dep ayqay salğıñ keledi.

Tağı bir mısal. Jaqında Astanada twratın ädebi sınşı inimmen telefon arqılı söylesip twrıp: «juırda soltüstik oblıstarğa oñtüstik ölkelerden biraz qazaqtı köşirip aparu josparlanıp otır eken» dedim. Sonda ol:

– Oğan nesine quanasız? Bwl jaqqa özimizdiki tügil Qıtaydan kelgen qazaqtar orısşa söylep ketude. Amalsızdan söytedi. Au, bükil mekemede otırğandar orıstildiler bolsa, is qağazdarıñ negizinen orısşa bolsa, telearnalarıñ kündiz-tüni orısşa sambırlap twrsa, köşede qarday borağan orısşa gazet-jurnal bolsa, qazaqşa basılım emge joq bolsa qalay orıstanıp ketkeniñdi öziñ de bayqamay qalarsıñ. Bilesiz be, osınıñ bäri ädeyi, josparlı, maqsattı türde jasalıp otır. Bwl qazaqqa ädeyi jasalıp otırğan qastandıq, - dep saldı. Ol bwnı qızbalıqpen ayta saldı ma, älde şınımen-aq qazaqqa qasaqana osılay jasap otırğan bireuler bar ma qaydam, äyteuir Astanağa köşip barğan qazaqtardıñ orıstana bastaytını ras. Bäleniñ bası televiziyamızdıñ kündiz-tüni orısşa sayrap twrğanı, al onı tıñdağan jas pen käriniñ miına orıs tili siñirile beretini ğılımi däleldengen. Joğarıda sonı bilgendikten osılay jasap otırğan biraz adam boluı da äbden mümkin. Taşkentke barıp kelgen jañağı jazuşı ağamızğa sondağı lauazımdı bir özbek azamatı «Biz täuelsizdik alğan jıldan beri tuğan özbek jastarı orısşa mülde bilmeydi, olar tek özbekşe jäne inglişşe (ağılşınşa) söyleydi» depti. Mine, Resey üstemdiginen qwtıla sala birden öz wlttıq memleketin qwrıp aluğa kirisken özbek ağayındı wlttıq namısı, wlttıq sana-sezimi joğarı emes dey alasız ba? Osındayda öz qazağıñnıñ basşası da, keşesi de nelikten äli künge orısqwmar boldı eken dep on san oyğa ketesiñ. Oy tübine jete almaysıñ. Amalsız jañağı ädebietşi iniñ siyaqtı közi aşıq azamattardıñ «söziniñ janı bar-au, sirä» deysiñ. Jaqında bir internet paraqşasınan atışulı bişi marqwm Mayya Pliseckayanıñ: «Qazaqtıñ orısqa osılay jipsiz baylanuı, qwldığı, orısqa qwlay berilgendigi, orısşa akcentsiz söyleuge tırısıp, maymılday qwbıluı – qanday jiirkenişti, qanday ökinişti opasızdıq» degenin oqığanda jüregimiz auzımızğa tığıldı.

Barşa qazaqtı osınday deuge Qwdaydan qorqamız, biraq «qazaqtı adam qılğan orıs», «qazaq orısqa qarızdar» deytin qazaqtar ekiniñ birinde kezdesetinine qarap, sonday bayğwstarğa ne aytarıñdı bilmey, twrıp qaladı ekensiñ. Oqımağan, sauatsız nadan adam dey de almaysıñ. Aytıp twrğanı anau. Soğan qarap mınaday qorıtındığa keluge boladı. Patşalı Reseydiñ de, keñestik Reseydiñ de bizdiñ talay wrpaqtıñ miına qwyıp tastağan sayqal sayasatı äli de sol küyinde saqtalıp keledi. Öytkeni, keñestik Reseyden bölinip şıqtıq degenniñ özinde biz Reseydiñ sol sayqal sayasatın sanamızdan sılıp tastaytın birde-bir äreket jasağan joqpız. Kerisinşe, 24 jıldan beri äli de qazaqtı sol orıstıñ qoltığınan şığarmaudıñ, orıs tilinen ajıramaudıñ aluan türli ayla-şarğısı Resey tarapınan da, öz biligimiz tarapınan da qızu jürgizilip kele jatqan siyaqtı.

Tağı bir mısal keltireyikşi. Änebir jılı Qazaqstanğa Koreyadan kelgen jas ğalım jigit bir qazaq gazetimen swhbattastı. Sol jigittiñ mına sözderi äli jadımızda qalıptı:

– Biz, yağni, korey eli Japoniyanıñ otarlığında bar-joğı 40-50-aq jıl boldıq. Sonıñ özinde bizdiñ koreylerdiñ jap-jas balasınıñ da, aqsaqal qariyasınıñ da jüreginde japondarğa degen qatıp jatqan bir kek, aşu-ıza bar. Al qazaqtar 300 jıldan astam Reseydiñ ezgisinde boldıñızdar. Biraq men qazaqtardıñ qaşanda orısqa järeukelenip, külimdep, ılği orıstardıñ ıñğayına beyimdelip söylep twrğanın bayqaymın. Sizder nege öytesizder, onı men bilmeymin. Biraq sonıñ bäri sizderde öz tarihtarıñızdıñ şındığı aytılmauınıñ kesiri boluı äbden mümkin,-depti ol. Korey jigiti bwl jerde sıpayılap otırıp-aq nağız namısıña tietin aqiqattı aşıp aytqan. Bizdiñ bükil tarih oqulıqtarın qarap otırsañ, qazaqta joñğar degen bir ğana jau bolğan eken dep qalasız. Äueli patşalıq Resey, odan Keñestik-kommunistik Resey qazaqtı josparlı türde qırıp-joyıp otırğanı turalı bir auız söz joq. Jetpis jıl Mäskeu qwramında bolğanda da, öz qolı öz auzına jetkeli şirek ğasır ötse de osınday tarihpen sauat aşıp, osınday soqırlandıru ideologiyasımen tärbielenip kele jatqan qazaq özin ğasırlar boyı ezip-janşıp, baylığın tonap, tilinen, dininen ayırıp, odan basqa da aytıp tauısu mümkin emes qırıp-joyulardı jasap, wrpağın mäñgürttendirip kele jatqan Resey ekenin de sezinuden qalğan. Qazaq pen Joñğar qız alısıp, qız berisip jegjat bop otırğanın, Abılaydıñ şeşesi de, ekinşi qatını da joñğar qızdarı ekenin, tipti, joñğar memleketi degenniñ sol Abılay han bolğanğa şeyin joyılıp ketkenin, yağni, olardı Abılaydan bwrın qıtaylar joq qıp jibergenin bilmeytin bügingi qazaqtar äli de özin adam etken orıs degendi wyalmay ayta beredi. Mwnday namıssızdıq, mwnday qwldıq psihologiya qazaqtan basqa bir wltta bar ma, joq pa bilmeymiz. Biraq eşbir wlt bizdi adam qılğan orıs degendi ölse de aytpaydı. Älgi korey jigiti, mine, osını sıpayılap bolsa da bizge aytıp ketti.

Iä, qazaqtıñ şolaq belsendilerinen bastap joğarıdağı şonjarlarına şeyin qoldan kelse, qazaq pen orıstı bir äkeden ne  bir anadan tuğan deuden tayınbaytın siyaqtı. Tipti, keyingi jıldarı «qazaq jartılay –europalıq, jartılay–aziyalıq. Biz euraziyalıqpız» degen siyaqtı elirme sözder jii aytılatın boldı. Orıstildi Oljas Süleymenov «Net Vostoka i Zapada net. Dva sına est' u otca» depti. Sonda ol «eki wl, bir äke» dep neni megzep twr dep oylaysız? Qazaqta «Qwdaydıñ qospağanın aytpa» degen söz bar. Esiñizde bolsın,  orıs wlı halıq degen aurudan ayığa almağan bir orısqa osılay orıs pen qazaq bir tuğan deseñ ızadan jarılıp ketui, tipti, sağan «po morde» berui de mümkin. Panslavyandıq piğılı bar ma, älde arğı-bergi qoğam damuınan habarı mol ma qaydam, äyteuir, ataqtı akademik D. Lihaçev:»Resey eşqaşan şığıs bolğan emes. Rus' skandovizantiya boldı, biraq Euraziya bolıp körgen emes. Bizge ädebiettiñ özi şığıstan emes batıstan kelgen» dep KSRO qwlau boyda bir-aq qayırğan edi. Reseydiñ betke wstar beldi de bedeldileri älgindey keudesinen iterip tastasa da qazaq sayasatkerleri de, tarihşıları da qwyısqanğa jabısqan bir zatqa wqsap sol Reseydiñ etegine jarmasıp järeukelenuin qoymaydı? Mine, öz wltıñnıñ äli sanasın basıp-janşıp jatqan osınday samarqaulıq pen kerenaulıqtı, yağni,  Reseyge degen qwldıq wrudı körip otırıp  qalıñ qazaqtıñ wlttıq sanası, wlttıq namısı oyana qoymaydı-au degen künäharlıq uayımnıñ twñğiığına tüsip ketedi ekensiñ. Iä, qazaqtıñ wlt bolıp aman-esen qalpında qaluına töngen qauip-qater ataulınıñ qay-qaysısınıñ da tüp-tamırı tilge kelip tireletinin esi dwrıs qazaq aldaqaşan tüsinip boldı.  Eşqanday da ekonomikalıq joba, josparlar, eşqanday da forumdar men investiciya nemese innovaciya emes

Wlttı aman saqtaytın–tili ğana ekenin sonau  Keñes zamanınan beri körip kelemiz. Endi-endi joyıludıñ aldında twrğanımızda Allanıñ qamqorlığımen köppen birge Qazaq Eli de Mäskeudiñ temir qwrsauınan aman-esen büginge jetti. Biraq basqalarğa qarağanda biz tilimizden de, ata-dästürlerimizden de mülde alşaqtap jartılay «obrusevşiy» wlt bolıp jetkenimiz ras. Tek köziñ körip otırğan bir ğana jağdayat janıñdı jegidey jeydi. Ol mınau: bizben körşiles, bizben tildes, dindes, salt-dästüri de wqsas ağayındar 1991 jıldan bastap, basqasın aytpağanda ärqaysısı öz ana tilin birden Memlekettik deñgeyge köterip aldı da, sol arqılı-aq köp rette Reseyge täueldilikten mülde tazarıp aldı. Al biz  25 jıldan beri «Til mäselesi» degen taqırıptı talqılaumen kelemiz. Bizdiñ elimizde birese qos tildiliktiñ, birese üş tildiliktiñ «paydalılığı» turalı wrandar köterilip twratınına qarap Qwday keşirsin, sonıñ bärin qaytkende de qazaq tiliniñ şırayın şığarmau üşin, joğarıdağı bireuler oylap tauıp jatqan siyaqtı körinedi. Äytpese, ana zamanda da, mına zamanda da däl Qazaqstandağıday «qos tiliñ–qos qanatıñ», orısşa bilmeseñ, ömiriñ qarañ dep, endi qos til az bolğanday «üş til–üş twğırıñ» degen siyaqtı jımısqı wrandar tastalğan joq. Joğarıda aytqan  körnekti jazuşımızğa Taşkenttegi jergilikti ziyalı qauım ökilderiniñ aytuınşa Özbekstan täuelsizdik alğannan beri tuğan jas wrpaqqa ol elde orıs tiliniñ eş qajeti bolmay, olar tek özbek tilin,  ağılşın tilin üyrenuge köşken körinedi. Al  keybir zertteulerge qarağanda, täuelsizdik alğannan beri düniege kelgen qazaq jastarınıñ 70 payızı orısşa söyleydi eken. Qazaq mektepterinde oqitın balalar da sabaqtan säl qolı bosay salısımen orısşa söylesedi. Osını körgen bir äzirbayjan jigiti (özi türkitanuşı) «Men jer jüzin aralap jürip bir-birimen orısşa söylesetin eki wlttı kördim. Olar–çukçalar, sosın qazaqtar»-dep edi.

Iä, danagöy aqın Äbubäkir Kerderi Resey qazaqtıñ jer-suın basıp alğanımen qoymay tiline, dinine şabuıl jasay bastağan HİH ğasırdıñ soñğı jıldarında «tili ekeudiñ–dini ekeu» dese, büginde sol az bolğanday «üş til üyren» degendi oylap taptıq. Endi osı qwytırqılıq wrandı qazaqtıñ miına siñire tüsudiñ neşe türli täsilderi jürgizilude. Äsirese, qazir dünie jüzi ağılşınşağa köşude degen şip-şiki ötirik aytıluda. Bwl–mif. Italiyada halıq negizinen ital'yan tilinde, Germaniyada, Avstriyada–tek nemis tilinde, Franciyada tek francuz tilinde ğana söyleydi. Tipti, Franciya men Germaniya ağılşın tilinde habar taratuğa tiım salıp qoydı.

Biz «birlik bolmay tirlik bolmaydı» degen maqaldı wran qıp aldıq. Dwrıs-aq delik. Bizdiñ şendiler är jerden eki-üş  wlt ökilin şöptiñ işinen ine izdegendey bop  tauıp, sonıñ bärin qosıp Qazaqstanda 130-dan astam wlt twradı dep jür. Endeşe  sol wlttar tüp-tügel bir tilde memlekettik til–qazaq tilinde söyleui kerek emes pe? Birlik degen osı emes pe?! Ekinşiden, «Birlik» bolu üşin äueli bükil qazaq orıstildi, qazaqtildi bolıp bölinbey ortaq bir tildi boluı kerek qoy? Al, bizdiñ elimizde qazaqtardıñ özin orıstildi jäne qazaqtildi etip bölu öte şeber jımısqılıqpen jolğa qoyılğan. Orısşa jaqsı söyley almaytın qazaq ölip bara jatsa da ne ministr, ne oblıs äkimi bola almaydı. Osıdan-aq bizdegi til sasatınıñ tüp-tamırı qanday ekenin, neni közdeytinin bayqay beriñiz... Äbubäkir Kerderi aytsa aytqanday, şınında da jastayınan orısşa söylep ösken qazaq balası öz wltınıñ tağdırına tım kerenau qaraytının közimiz körip otır. Jastayınan özge tildi oqıp-üyrengen säbi öskesin taza öz wltınıñ azamatı bolmaytını  ömir täjiribesinde de, ğılımda da däleldengenin biletin japondar balaları 14-15-ke kelgenşe olarğa şet tilin oqıtpaydı. Al qazaq şendileri  «ağılşın tilin bilip alsaq, biz-qazaqtar älemdi basqaratın bolamız» degen siyaqtı äri esersoqtıq, äri nadandıq sözdi jii aytatın boldı. Tağı bir tañğalarlığı sol –orıstildi qazaqtar ana tilimizdi qorğaytın jiındarğa, pikirtalastarğa ne aralaspaydı, aralassa orıs tilin aşıqtan-aşıq jaqtap şığa keledi. Olar eger qazaq öz tilinen ayrılsa ne bolatının bilmeydi, bilse de öz wltınıñ erteñine janı aşımaydı.

Iä, Keñes zamanında  qostildilik  nätijesinde qazaq tildi qazaqtardıñ qazaqşasınıñ özi orısşağa aynaldı. Mısalı Meyirbek –Mirbek, Islambek-Slyambek, Ismayıl-Smayl, Ismağwl-Smagul bolıp ketti. Tipti, qazaq tili grammatikasınıñ özi de orıs grammatikasına beyimdelip ketkenine tolıp jatqan mısal keltiruge bolar edi. Toqmırzin-Tokmurzin, Sarmırzin-Sarmurzin boldı. Qazir qazaqtar «ñ» dıbısın aytpay onıñ ornına «n» dep söyleudi modağa aynaldırıp baradı. Teledidardan üp-ülken adamdar «janağı», «jänegi», «mın tenge» dep twrğanı da olardıñ öz tilin ädeyi bwrmalap, qaytsem orıs tiline jaqındaymın dep twrğan sanasızdığın körsetedi. Biz bwl aurudan arıludı äli de oylastırğan joqpız. Eger qazaq bwdan bılay da osılayşa orıstildiliktiñ etegine jarmasuın toqtatpasa, köp wzamay qazaq tili orıs tiliniñ dialektisine aynaladı.  Ärine, biz basqa tildi bilmeyik dep otırğan joqpız. Biraq  bükil wltqa,  ömirge közin jaña aşqan säbiime üş til biluiñ kerek dep qinau demokratiyalıq emes nağız zorlıq-zombılıqtıñ bir elementi emes pe? Mısalı, meniñ mamandığım –mal därigeri nemese zañger delik. Men öz balamnıñ meniñ izimdi basıp mal därigeri nemese zañger bolğanın qalaymın. Endeşe, täuelsiz degen atı bar öz Qazaqstanımda mağan ağılşın tiliniñ ne qajeti bar? Men de, meniñ balam da ay sayın, jıl sayın şetelge barıp jatpasaq, barğan künniñ özinde Franciyağa, Germaniyağa, Qıtayğa barıp bir-eki kün meymanhanada twrıp, meyramhanadan bir-eki kün tamaq işkenim üşin bala kezimnen ağılşın tilin üyrenuim kerek pe? Joq! Onı bizdiñ bilik basındağılar jaqsı biledi. Mine, osı arada bizdiñ işki sayasatımızğa da keybir küşti sırtqı elder aralasıp, «söytiñder» dep tapsırma berip otır ma degen küdik wyalaydı köñilge.

Är halıqtıñ öz balasın erkeletip söyleuiniñ özi ärtürli. Mısalı, qazaqtar bayağıda balaların erkeletkende «botam», «botaqanım», «qoşaqanım», «qwlınım» deytin edi. Qazirgi qazaq kelinşekteri onıñ birin aytpaydı. Aytsa, «porosenogım», «kotenogım» deydi. Büyte berse, qıtayğa küyeuge tigen ne qıtayşa söyleytin qazaq öz balasın «aydaharım», «jılanım», «jılanşığım» dep aymalauı da mümkin-au. Äzil ğoy, biraq är tilde söylegen wlttıñ işki jan-düniesi de, dünietanımı da mülde özgerip ketetini ğılımda däleldengen. Devid Kristal «bir wlttı joq qılıp jiberu üşin oğan qostildilikti üyren deu kerek. Sonda küşi basım, üstem eldiñ tili onıñ tilin birtindep jwtıp qoyadı da, aqırı ol wlttıñ özi de joyıladı. Wlttıq  qasietinen mülde ayrılıp, älgi üstem wlttıñ ezgisinde jürgenin özderi de bayqamaytın boladı» degen.

Änebir jılı körnekti jazuşı Şerhan Mwrtaza osığan oray mınaday mısal keltirdi. Bizdiñ bilik basındağı äkim-qaralar sözin äueli qazaqşa bastaydı da sälden keyin «Al endi bärimizge tüsinikti tilde aytayın» dep orısşağa köşedi. Sonda tüsinikti til dep twrğanı –orıs tili. Al tüsiniksiz tili –qazaq tili. Maldıñ tili tüsiniksiz ğoy. Endeşe, olar qazaq tilin de tüsiiniksiz, maldıñ tili dep twrğan joq pa?!»-dep edi. Ätteñ, osınday aşı, äri aqsaqaldıq sözdi bizdiñ ädebiet, til ğılımı salasındağı belgili-belgili akademikterimizdiñ eşqaysısı aytpay jür. Olar tipti wlt mäselesi turalı , til turalı belgili aqınımız Mwhtar Şahanov wyımdastırıp jürgen jiındarğa keluge de kimnen qorqatının kim bilsin, äyteuir jolamaydı.

Qısqası, jeri de, jer baylığı da, qarjı-qarajatı da jeterlik, al atqaminerleri biz düniejüzine ülgi bolıp, aqıl aytıp otırmız dep eliretin elimizde qazaq tilin ömirdiñ bükil salasın qamtığan nağız memlekettik tilge aynaldıramız  desek barlıq mümkinşilik bar. Onıñ üstine Qazaqstandağı qazaq sanı 70 payızğa jaqındap qalğanın, al osında twratın özbek, wyğır, tatar, äzirbayjan, qırğız siyaqtı tili bir, dini bir bauırlarımız qazaqşa op-oñay söylep te, jazıp ta ketetinin eskersek, qazaq tiline qarsı sonşalıqtı quattı küş bar dey almaymız. Endeşe, biz kimderge, qay elge jaltaqtap otırmız? Näsilşil  filosoftarı, sayasatkerleri men mädeniettanuşı dep atalatındarı aramzalıqpen oylap tapqan «globalizaciya»– «jahandanu» dep atalatın mına jädigöylik zamanda esi bar elder özderiniñ wlttıq tilin, dinin, bükil wlttıq bet-ajarın joğaltıp almau üşin  küresude. Al küni keşe Reseydiñ otarşılıq bwğauınan şıqqan elder özderiniñ wlttıq bolmısına qayta oralıp, jas wrpağınıñ wlttıq sanası men wlttıq namısın oyatudı qızu qolğa alğalı da biraz boldı. Al biz kimge jaltaqtap otırmız? Qazaqtıñ şınayı wlttıq sanasın oyatudı qalay qolğa alamız?

Mırzan KENJEBAY

Abai.kz

74 pikir