Jeksenbi, 16 Jeltoqsan 2018
Ruhani jañğıru 2279 11 pikir 15 Mamır, 2018 sağat 10:25

Alaş wranı. «Arğı atam - er Türik, Biz qazaq elimiz!»

Alaş äskeri, Alaşordanıñ attı äsker polktarı turalı derekter keyingi kezde ğana aytıla bastadı. Lev Gumilev atındağı EWU euraziyalıq zertteuler kafedrasınıñ docenti Teñgeş Qalenova «JEBE» saytında 2013 jılı 29 tamızda jariyalanğan «ARĞI ATAM – ER TÜRİK, BİZ QAZAQ ELİMİZ!» attı maqalasında: «HH ğasır basındağı qos töñkeristi aumalı-tökpeli zamanda Qazaq eliniñ wyıtqısı bwzılıp, äbden berekesi qaşqan bolatın. Äsirese, azamat soğısınıñ swrapıl jıldarında qazaq jerine kezek-kezek kelgen aq gvardiyaşılar men qızıldar äskerleri auıldardı jan-jaqtan tonap, äbden basınğanı belgili. Osınday alasapıran uaqıtta Älihan Bökeyhanov bastağan Alaş qayratkerleri qısqa uaqıttıñ işinde panasız qazaq wltına qorğan bolatın Alaş polkın qwrğan.  Qazaq ziyalıları aldımen üş adamnan twratın Äskeri keñes qwrğan.  Al 1918 jıldıñ 25 mausımı – aq gvardiyaşılar men aq kazaktar jäne bol'şevikter äskerinen birneşe jaqtan qıspaqqa tüsken qarusız qazaq halqın qorğau, eldegi twraqsız sayasi jağdaydı baqılauğa alu maqsatında Alaşorda ükimeti şeşimimen Alaş halıqtıq miliciyası qwrılğan kün. Söytip Alaş ziyalıları Resey bodandığın qabıldağan kezden bastap arağa jüz jıldan astam uaqıttı  salıp twñğış ret Qazaq wlttıq äskerin jasaqtauğa qol jetkizedi» - dep jazıptı.

Säbit Mwqanov «Ömir mektebi» romanında bılay deydi: «Jinalıs biikteu döñniñ qırqa jotasında aşıldı. Jotağa Alaşorda adamdarı jäne olarğa tilektesterdiñ birazı, - barlığı eki jüzge tarta adam, - salt atqa minip, äskerşe on-onnan sapqa twrıp, komandirşe olardıñ aldında Dulatov oğaş otırıp, «Arğı atam er türik» dep atalatın, Alaşordanıñ gimnin ändete qosılıp aytıp bardı...».

Gülnar apay Dulatova sol twsta Qostanayda Alaşorda komisarı bolğan Eldes Omarwlınıñ zayıbı El'za turalı jäne Mirjaqıptıñ üzeñgiles serikteriniñ biri, qazirgi Qostanay oblısınıñ Qarabalıq öñirinde tuıp-ösken Ğabbas Nwrımovtıñ üyinde bolğanın  tebirene jazadı. Ğabbas twñğış ret Alaş marşın orındağan. Keyin Sovnarkomda jauaptı qızmet atqarğan, bilikti audarmaşı bolğan ardager ağalardıñ biri. G.Dulatova «Ömir ötkelderi» attı  kitabında: «Torğayda töñkeris qızu jürip jatqan. Äli esimde, tätemder  elge kelgende, öleñ-jır ağılatın. Sonda   Ğabbas   Nwrımov  bastap, qalğandarı şırqay qostap, mına öleñdi aytıp bara jattı: Ol «Arğı atam – er Türik,  Biz – qazaq elimiz...» – degen joldardan bastalatın. Mirjaqıptıñ  qwday qosqan qosağı Ğaynijamaldıñ aytuınşa, Ğabbas Nwrımov sändi kiinetin, dombıra men mandolindi qwyqıljıta tartıp, än salatın», segiz qırlı, bir sırlı  önerpaz jigit bolğan degen derek keltiredi. Al Alaş marşı atanğan bwl änniñ sözin jazğan Jüsipbek Aymauıtov ekeni belgili.

       «Arğı atam - er Türik,

       Biz qazaq elimiz.

       Samal tau, şalqar köl

       Sarıarqa jerimiz.

       ...At minsek, jel bolıp,

       Suıldap şabamız.

       Lap desek erlenip,

       Duıldap janamız.

       ...Er türik ejelden

       Oq tesken etimiz.

       Qaymığıp eş jaudan

       Qaytpağan betimiz » - dep keletin jorıq jırı azattıq añsağan el eñsesin kötergeni de aqiqat.

Säbit Mwqanov «Kazahstanskaya pravda» gazetiniñ 1937 jılğı 18 mausımda jarıq körgen «Ob oşibkah pisatelya B.Maylina» degen maqalasında: «Vse eti oşibki ne sluçaynı. V №№ 20-22 alaşordinskoy gazetı «Jas azamat», izdavaemoy v Petropavlovske v 1918 g.,B.Maylin pomestil dva stihotvoreniya, gde on kak dovrovolec Alaşskogo polka, sformirovannogo El'desom Omarovım, prizıvaet kazahskuyu molodej' i vseh trudyaşihsya podderjat' zleyşego vraga kazahskogo naroda – Alaşordu» - dep jazdı. Bwl derekten anıq bayqaytınımız, Qostanaydağı Alaş polkiniñ qwramında Bi-ağañ da bolğan.

Qazaqtıñ taqtaq aqını Nwrjan Nauşabaywlı 1918 jılı «Qazaq» gazetine «Alaşordağa» degen öleñin bastırtadı.

«Birlik qılsañ, Alaşım,

İlgeri qaray basasıñ.

Qol wstasıp wmtılsañ,

Qatar jwrttan asasıñ.

Atağıñ mäñgi qaldırıp,

Jasasın Alaş, jasasın!» - degen joldardan onıñ bwdan bwrın jazılğan «Wyıqtama, oyan, Alaşım!» jırınıñ jalğasın tapqanın añğaramız.

Bir ökiniştisi, Qostanayda qwrılğan Alaş äskeriniñ qwramında tağı kimder boldı degen saualğa jauap tabılmay keledi. Bälkim, mwrağattardan keleşekte tabılıp qaluı. Alaş äskeri sapında bolğan azamattar el qorğanı bolğanı, tuğan jeri men eli üşin jan qiyuğa dayın perzentter ekeni dau tuğızbaydı.

Surette (soldan oñğa qaray): Ğaynijamal Dulatova, Gülnar Dulatova, Mirjaqıp Dulatov, Äzen Aqberdina, Ğabbas Nwrımov, Mariyam Nwrım kelini, Twrğandar (soldan oñğa qaray): Ahmetsafa YUsupov, Gülşahra YUsupova, Islambek Aqberdin.

Orınbor, 1924 jıl. (Suret «Şındıq şırağı» kitabınan alınğan)

Aqılbek Şayahmet

Abai.kz

11 pikir