Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Tarih 2157 0 pikir 30 Mamır, 2018 sağat 15:25

Nesipbek Aytwlı: Bwl muzey – Säkenniñ artında qalğan ruhani otın öşirmey otırğan jalğız oşaq

Säken muzeyiniñ qwrılğanına biıl 30 jıl toldı. Osıdan 30 jıl bwrın, 1988 jılı Keñes ükimeti ıdıramay twrıp, qazirgi prezidentimiz Nwrswltan Nazarbaev QazSSR Ministrler keñesiniñ törağası bolıp twrğan kezinde özi qol qoyıp, muzeydiñ Aqmolada aşıluına ıqpal etken. Odan keyin 1995 jılı özi muzeyde bolıp, batasın berip, Säkenniñ «Kökşetau» attı jinağına qoltañbasın qaldırğan. Bwl estelikter – jarlıq ta, Elbasımızdıñ qoltañbası da muzey törinde twr. Sonımen 30 jıldıq qarsañında muzey direktorı, aqın, Memlekettik sıylıqtıñ laureatı Nesipbek Aytwlımen äñgimelesken edik;

- Qazir memorialdıq muzeyler köp elimizde. Bwl muzeydiñ solardan erekşeligi bar ma?

- Bar. Mısalı Abay muzeyi, Jambıl muzeyi, Äuezov muzeyi qatarlı tarihi twlğalarğa arnalğan muzeyler köp qoy, solardan bir artıqşılığı bar. Tipti bwl muzeydi baqıttı muzey deuge boladı. Ol – Astanada twrğandığı.

- Rasmen, osı muzey nege Astanada twr?

- Bwl – tağdır. Bwl jerdi astana boladı dep eşkim oylağan joq qoy. Qazir, Qwdayğa täubä, Astana boldı. Elbasımızdıñ osı köregendigi, osı şeşimi – tarihi oqiğa. Bwnı eşkim de eşqaşan da joqqa şığara almaydı. Al Säken twrğısınan alar bolsaq, onıñ bükil jastıq şağı, sayasi ömiri osı Aqmolada bastaldı. Osıdan 60 şaqırım jerde Ahmet auılı degen auıl bar, sol jerde 1916 jılı alğaş Ombı seminariyasın bitirip kelip, mwğalim bolıp jürgen jerinen alğaş revolyuciya bastalğanda «Asığıp tez attandıq» degen öleñin jazıp, osı Aqmolağa keledi. Onıñ äri qısqa, äri wzaq küreskerlik jolı osı jerde bastaladı. Sol bastauı özenge aynalıp, ülken qayratker boldı.

Säken «tar jol tayğaq keşuge» tolı ömirinde alğaş jazuşılar odağın qwrdı, Sovnarkomdı basqardı, «Eñbekşi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazeti – red.) gazetin basqardı. Bireuler «Säken Qızıl ükimetke qızmet etti» deydi. Al ol kezde oğan kim qızmet etpedi, bäri sol Qızıl ükimet üşin qwrban boldı. Biraq Säken eşqaşan halqın, wltın jüreginen şığarğan joq. Süytken Säkenniñ öz qolımen qwrğan Qızıl ükimeti, öziniñ tübine jetti.

Säkenniñ wlt üşin istegen eñbegi de wşan teñiz – folklordı jinadı, qazir de tüytkili tarqamay kele jatqan memlekettik til mäselesin alğaş kötergen Säken. Tize berse Säken atqarğan jwmıs köp. Tipti bireuler onıñ seriligin aytadı. Ras, serilik qwrdı. Sebebi ol aqın, ekinşiden sal-serilik ata-babasınan kele jatan dästür. Bir sözben aytqanda ol nağız «segiz qırlı, bir sırlı» jaqwt tas sekildi, qay qırınan qarasañ da jarqıldap twradı. Sonısına jaray ol öte kürdeli twlğan. Qazaqtıñ dara perzentteriniñ biri, sondıqtan da tarih twrğısınan da, wlt twrğısınan da Säkenge mwnday muzey köptik etpeydi. Jäne Säkenniñ artında qalğan ruhani otın öşirmey otırğan jalğız belgi osı muzey. Ärine, Säken atındağı mektepter, instituttar, basqa da mädeni oşaqtar bar, biraq öziniñ jeke twtınğan zattarı, öziniñ qwjattarı, bäri de osı muzeyde saqtaulı.

- Sol kezdegi Säken twtınğan bwyımnıñ barlığı tügel bar ma osında?

- Säkenniñ közi tirisinde wstağan bwyımdarınıñ 90 procentteyi osında bar. Al biraz jädiger Almatıdağı Ortalıq muzeyde twr. Jasıratını joq, ol zattardı ala almay otırmız. Osı muzey aşılmay twrğan kezde Gülbaharam (Säkenniñ jarı – red.) sonda ötkizgen eken. Endi qolımız jetpey otır. Prezidentke deyin hat jazdıq, Säkenniñ düniesi Säkenniñ ruhani qaraşañırağında twrsın dep. Reti kelmey otır.

- Muzeydi siz basqarğalı da biraz boldı ğoy?..

- Iä, biıl segizinşi jıl basqarıp otırmın. Meniñ aldımda Roza Imanğaliqızınan keyin Serik Twrğınbekov, Serik Ospanov qatarlı azamattar basqarğan. Olar da biraz is atqarıp ketti. Degenmen, ğimarattardıñ jağdayı mäz emes edi. Osınıñ barlığın kürdeli jöndeuden ötkizip, bükil jihazın, kompyuterlerin jañaladıq, muzey ğimarattarınıñ sırtın qorşatıp, muzey ekspoziciyaların qayta jañğırttıq. Ärine, barlığın biz istegenimizben, qarjı böldirip, qamqorlıq tanıtıp otırğan Astana qalasınıñ äkimdigi.

- Al, endi 30 jıldıq mereytoyğa oralayıqşı. Qanday josparlar bar, qalay atap ötkeli jatırsızdar? Qanday şaralar ötedi?

- Qazirgidey uaqıtta muzeydiñ mereytoyın atap ötu oñay emes. Barlığı qarjığa tireledi. Osı twrğıdan alğanda, muzey wjımı Astana äkimi Äset Isekeşevke, onıñ orınbasarı, tikeley osı ruhani salanı basqarıp otırğan Ermek Amanşaevqa jäne Mädeniet jäne mwrağattar basqarmasınıñ basşılarına, äsirese Bolat Majağwlovqa köpten-köp rizaşılığın bildiredi. Sebebi qala osı 30 jıldıqtı atap ötuge qarjı bölip otır.

- Qanşa bölgenin aytasız ba?

 

- Jasıratın joq, 8 mln teñge köleminde aqşa böldi.

Qazir osı 30 jıldıq boyınşa jwmıs istep jatırmız. 18 mamır – halıqaralıq muzey küninen bastap Säken aptalığın bastadıq. Apta boyı türli is-şaralardı ötkizip, 29 mamır küni 30 jıldıqtı atap ötetin bolamız. Bir aptanıñ işinde muzeyde aptalıqtıñ arnayı aşılu saltanatı, Säken kitaptarınan körme, muzeydiñ resmi saytınıñ iske qosıluı, «Säken ömiri suretşiler közimen» attı Säken jaylı suretşiler sızğan kartinalar körmesi jäne muzey tarihınıñ hronologiyalıq körmesi ötedi.

29 mamır küni tañerteñ osı muzeydiñ özinde ğılımi-praktikalıq konferenciya ötedi, sol küni sağat 15-te Q.Quanışbaev teatrında ülken jinalıs ötkizip, Säken änderinen koncert beriledi.

- Kimder qatısadı dep josparlap otırsızdar bwl şarağa?

- Jan-jaqtan qonaqtar şaqırıp jatırmız. Elimizdiñ barlıq öñirindegi memorialdıq muzeylerden, mısalı Abay, Jambıl, Mwhtar, İliyas Jansügirov muzeylerine şaqıru jibergenbiz. Astana men Almatıdağı ziyalı qauım ökilderine, Säkendi zertteuşilerge, säkentanuşılardıñ barlığına, Säkenge qatısı barlardıñ bärine, dünieden ötip ketkenderdiñ artında qalğan wrpaqtarına habar berildi. Mısalı Twrsınbek Käkişevtiñ üyindegi Küläş Ahmetova apamız, osı muzeydiñ alğaşqı direktorı bolğan Roza Imanğaliqızı apamız, Astanadağı Säken muzeyiniñ janaşırları – Oralbay Äbdikärimov ağamız bastağan azamattardı şaqırdıq.

Bwl otızjıldıqta asa qwrmetpen eske alatın, aruağına tağzım etetin bir adam bar. Ol – Moldahmet Dosaev degen ağamız. Astana Aqmola bolıp twrğan kezde «Eskertkişterdi qorğau» qoğamınıñ basşısı bolğan. Sol adamnıñ küşimen, wyıtqı boluımen aşılğan eken osı muzey. Sol kisiniñ tabandılığınıñ arqasında sol kezde balabaqşa bolıp twrğan ğimarattı muzeyge aynaldırıptı.

- 30 jıldıq qarsañında qanday jañalıqpen quantpaqsızdar?

- Mereytoyğa oray bir jaqsı jañalıqtı ayta keteyin. Ol – Qarağandıda Säkenniñ 70 jıldıq mereytoyın atap ötuge qatıstı jäne basqa da Säkenge turalı üş derektifil'm tabıldı. Sonı satıp aludı közdep otırmız. Alla amanşılıq berse, 30 jıldıq merekege kelgen qonaqtar osı jañalıqtıñ kuäsi boladı degen oydamız.

- Mereytoydan bölek, muzeydiñ özi jıl sayın atqarıp kele jatqan mädeni-ruhani şaraları da bar şığar?

- Biıl bizdiñ muzeyge 30 jıl bolsa, Astananıñ 20 jıldığı. Toy üstine toy bolıp jatır. Bwl da bizge ülken serpin beredi. Äueli muzeydiñ mereytoyın atap ötsek, izin suıtpay, Elordanıñ 20 jıldığın da jalğastırıp ketetin bolamız.

Ärine, bwl istiñ barlığı Elbasınıñ «Ruhani jañğıru» bağdarlaması ayasında jasalıp jatqanın ayta ketken läzim. Onıñ da sebebi joq emes. Ruhani jañğıruda osı muzeylerimiz jañğırmasa, tek onıñ eksponattarı jañarıp, jañğırıp qana qoymay, iştey de ruhani bayi tüspese, ruhani jañğıru qwr söz bolıp qalar edi. Mısalı, bizdiñ muzeydiñ janınan qwrılğan «Sırsandıq» jastar üyirmesi jwmıs istep keledi. Jıl sayın Astana mektepterinde «Säken sabağı» ötkiziledi. Sonımen qatar, qala işindegi mektepterde köşpeli körmeler wyımdastırılıp, muzey qızmetkerleri mektepterge barıp säkentanudan lekciya oqidı.

Osı orayda, özim basşılıqqa kelgeli beri Säkenge qatıstı dünielerdi toptastırıp, kitap etip şığara bastadıq. Biıl törtinşi tomı baspağa jiberildi. Odan bwrın Säkenge arnalğan öleñder jinağı – «Säken swñqar» degen atpen şıqqan bolatın. Kelesi kitaptar «Sırsandıq» degen atpen seriyalı türde jarıq körip keledi. Jılına bir kitaptan. Biıl atalğan kitaptıñ törtinşi tomı jarıqqa şığadı. Alğaşqısı – Säkendi közimen körgender men Säkenniñ izin quğan, artınan ergen inileriniñ estelikteri. Ekinşi kitap – Twrsınbek Käkişevtiñ Säken turalı jazğandarı. Marqwmnıñ qaytıs bolğanına bir jıl bolğanda baspadan şıqtı. Twrsınbek ağamızdı aluımızdıñ sebebi de joq emes. Bar ömirin, densaulığın osı Säkendi tanuğa, tanıtuğa arnağan adam. Üşinşi tom – «Tar jol tayğaq keşu». Onıñ tekstologiyası. Öytkeni bwl kitap Säken ölgenen keyin sayasattıñ qwbıluına baylanıstı köptegen özgeriske wşırağan. Soğan bizdiñ ğılımi qızmetkerler bastan-ayaq taldau jasap şıqtı. Biraq, ol bir kitapqa simay qaldı. Sondıqtan biılğı törtinşi tomdı da osı «Tar jol tayğaq keşudiñ» tekstologiyalıq taldauına arnadıq. Amanşılıq bolsa küzge qaray baspadan şığadı.

- Bir muzeydiñ qarjılıq mümkindigi jılına bir kitap şığaruğa jete me?

- Jetpeydi. Sondıqtan bwl kitaptardıñ şığıuına da Astana äkimdiginiñ Mädeniet jäne mwrağattar basqarması qoldau körsetip, qarjı bölip otır. Sol üşin olarğa rahmet aytamın!

Osı orayda, muzey qabırğasında ötetin tağı bir ülken şaranı ayta ketsem be deymin. Ol – jıl sayın dästürli türde ötetin jır müşäyrası. Biıl segizinşi ret öteyin dep otırğan jır dodası soñğı bir-eki jıldan beri halıqaralıq deñgeyge köterildi. Alıs-jaqın şeteldegi qandastarımız da qatısıp, jüldege ie bolıp jür. Bwl bäygeniñ taqırıbı da belgili, Astana künine, Elbasınıñ sayasi köregendigine, Täuelsizdigimizge, azattığımızğa arnaladı. Biılğı jır sayısı «El tiregi – Elorda» degen atpen Astananıñ 20 jıldığına arnaldı. Alla bwyırsa, kelesi jılı Säken Seyfullinniñ düniege kelgenine 125 jıl toladı. Kelesi jılı Säkenge de müşayra arnasaq degen oyımız bar. Oğan da qarjı kerek. Onı aqıldasamız. Bizdiñ basşılıq bwğan kelisedi dep oylaymın. Säken de jır arnauğa twrarlıq twlğa ğoy. Onıñ üstine barlıq qayratkerlik jolı osı Astana Aqmola bolıp twrğan kezde osı jerden bastau alğan, osı Astanağa tabanı tigen, osı Astanadan «Tirşilik» degen gazet aşqan, osı Astanadan Sibirge aydalğan. Säkenniñ jartı ğwmırı Astanamen baylanıstı. Sondıqtan Säkenniñ 125 jıldığına müşayra arnap jatsaq, ol artıq bolmaydı dep oylaymın. Halıq ta, bizdiñ basşılar da bwl wsınıstı jılı qabıldaytın şığar degen ümittemin.

- Äñgimeñizge rahmet!

Swqbattasqan Erjan Jaubay

Abai.kz

 

0 pikir