Senbi, 21 Qırküyek 2019
Bilgenge marjan 2922 0 pikir 31 Mamır, 2018 sağat 08:38

Wlılardıñ izi qalğan üyler

1928 jılğa deyin Qarqaralı uezi Semey guberniyasına qaradı. Sol jılı Qarağandı oblısı qwrılıp, Bayanauıl jeke audan retinde oblıs qwramına endi. 1938 jılı Pavlodar oblısı qwrılğanda Bayanauıl Pavlodardıñ qwramına ötti. Bayanauıl audanınıñ qwrılğanına 90 jıl toluına oray ölketanuşı Altınbek Qwrmanov jäne audandıq mädeniet jäne tilderdi damıtu böliminiñ bas mamanı Bauırjan Adambekovpen Bayanauıldağı tarihi mänge ie eski üylerdi aralap şıqtıq.

Bügingi küni Bayanauıldıñ qarağayınan qiıp bir temir şegesiz salınğan tarihi mänge ie üyler qazirgi zamanaui jabdıqtarmen jañartıluda. Elbasınıñ «Ruhani jañğıru» bağdarlaması ayasında tarihi, mädeni mäni bar ğimarattardı bügingi jas wrpaqqa tanıtu, nasihattau maqsatında atalğan tarihi üylerge eskertkiş taqta ornatu – bügingi künniñ özekti mäselesi.

Bayanauılda wlı twlğalarımızdıñ taban izi qalğan qara şañıraqtar az emes eken. Jolbasşımız Altınbek Jwmatwlı är üyge jeke-jeke toqtalıp, tereñnen sır şertti.

«Sätbaev köşesi, 18-şi üy»

Qazirgi Sätbaev köşesi boyındağı 18-şi üyde (surette) HİH ğasırdıñ ayağı HH ğasırdıñ birinşi jartısında Bayanauıldağı alğaşqı sauda üyinde prikazşik bolıp istegen Soltan Äbilğazıwlı twrğan eken. Onımen birge Mäşhür Jüsip atamızdıñ inisi Qasen satuşı bolıp jwmıs istegen. Mäşhür Jüsip atamız sol kezderde Bayanauılğa kelgeninde osı üyge at baylap, tüsetin bolğan. Jäne osı şañıraqqa sol kezdegi Bayanauıldıñ belgili qolöner şeberleri, wstaları, atap aytsaq, Sağınay wsta, Subek wstalar arnayı kelip mäjilis qwradı eken. «Bwl äñgimeni mağan közkörgender Imanğali Mänenwlı qariya jäne üy iesiniñ inisi Qwdaybergen Äbilğazıwlı aqsaqal aytıp berdi», - deydi Altınbek ağa.

«Ä.Marğwlan köşesi, 35-şi üy»

Älkey Marğwlan köşesindegi 35-şi üy – Leker qajı Qwrımbaywlınıñ üyi. Leker qajınıñ jılqısı üyir-üyir, mal-mülki esepsiz bolğan desedi. Orıs-qazaqqa birdey sıylı adam eken. Biraq, baymın dep tasımağan, keudesin kötermegen. Kersinşe, aymaqtağı jetim-jesirlerge qol wşın sozıp,  qamqorlıq körsetken. Leker Qwrımbaywlı mwsılman balasınıñ wlı saparı – qajılıqqa eki ret barğan adam. Alğaş ret 1901-1902 jıldarı qajılıq saparında bolıp keledi. Degenmen, el işinde dau şığıp, qajı Mekkege ekinşi ret baruğa bel baylaydı. Ketpes bwrın 1909 jılı Bayanauıldıñ ortasınan ağaş üy salğıza bastaydı. Sol uaqıtta qazaqqa üy salu ülken qiyamet edi. Sebebi patşalıq Resey qazaq dalasınıñ şwraylı jerlerin otarlağan kezeñi bolatın. Bwl – qajınıñ el işindegi zor bedeli men eñbekqwmarlığınıñ tağı bir körinisi.

Qajı ekinşi ret wlı saparğa şığar 1909 jılı qwrılısı bastalıp, 1911 jılı ayaqtağan bwl üyge Leker atamızğa Mäşhür Jüsip Köpeywlı sapardan aman-esen oralğanına qayırlı bolsın jäne salğan ağaş üyine qwttı bolsın ayta kelip, üş kün qonaq bolğan. Bwl üyde Altınbek Qwrmanov 1999 jıldan beri twradı. Qajınıñ tikeley wrpağı Lekerova Baqıt apa Habibollaqızınan satıp alğan eken. Bwl äñgimeni ölketanuşı Imanğali Mänenwlı aqsaqaldan estigen.

«S.Torayğırov köşesi, 25-şi üy»

S.Torayğırov köşesindegi 25-şi ağaş üy – HH ğasırdıñ basında orman konduktorı Butakovtıñ üyi bolğan. Kezinde wlı ğwlama Mäşhür Jüsip Köpeywlı osı Butakov arqılı işki Reseyden qağaz, siya, qalam siyaqtı elde tapşı zattardı aldırıp otırğan. Bayanauılğa kelgende Butakovtıñ ağaş monşasına tüsip, bäybişesiniñ qolınan sarı samaurınnan şäyin işip, äñgime-düken qwrıp, qonaq boladı eken. Ol monşanıñ tek ornı ğana qalğan.

Butakovta üş qız bala bolğan eken, wl bala bolmaptı. Dastarhan basında Butakov pen bäybişesi äulie atamızdan bata swrap, bir wl tileñiz, - dep ötiniş etedi. Iqılasına riza boğan Mäşhür Jüsip: «YA, Jaratqan Alla! Bwl pendeñe qonaq bolsa da bir wl bergeysiñ!», - dep batasın berip, as qayıradı. Aytqanınday, şekesi torsıqtay wl köripti. Moynına twmar baylap jüredi eken. Swrağan janğa: «Men Mäşhürdiñ balasımın», - dep jauap qayıradı eken. Şınımen de bwl bala qonaq boldı, Wlı Otan soğısında habarsız ketti. Bwl äñgime ölketanuşı Altınbek Qwrmanovqa  Imanğali Mänenwlı aqsaqaldıñ auzınan jetken.

«Bektwrov köşesi, 26-şı üy»

Bektwrov köşesi 26-şı üydiñ tarihı öz aldına ülken ğibrattı äñgime. Osı üyde wlı ğwlama ğalım Mäşhür Jüsip Köpeywlı jatıp, Bayanauıldağı meşit-medireseden däris alğan. Ğwlama öz jazbalarında: «Ol kezde 5 jasta edim. Äkem Köpey at artına mingizip, Näjimiden hazirettiñ üyine äkelip: «Haziret taqsır, mına balamnıñ eti seniki, süyegi meniki», - dep tastap ketti», - dep öziniñ 116 auız ğwmırbayanında öleñge qosıp jazadı. Bwl üy jöninde ölketanuşı Altınbek Qwrmanov: «Iä, bwl 1836-64 jıldarı bolğan oqiğa. Bükil qazaqtıñ ötkeni men ketkenin, üş jüzdiñ şejiresin, danalıqtıñ kösemi, wlı ğwlamanıñ alğaşqı ärip tanığan şağınıñ käugeri», - dep bayandaydı. Bügingi osı üy twrğan Bektwrov köşesi ol zamanda Bayjan haziret köşesi atalğan eken. Bayjan haziret köşesinde sol äuletterden Näjimiden haziret, Ziyadden haziretter qonıs qılğan, bügingi Bayanauılğa belgili Serikjan, Kärimjan, Sälimjan Ziyadenovter osı äuletten qalğan twyaq. Bwl derekti Altınbek Jwmatwlı Imanğali Mänenwlı, Bäkir Qazıhanwlı, Törelebay Şarapidenwlı Mäşhür Jüsip nemereleriniñ auzınan estigen eken.

«Q.Sätbaev köşesi, 2-şi üy»

Sätbaev köşesindegi 2-şi üyde Qazaq avtonomiyası qwrılğan 1920 jıldarı №10-şı Bayanauıl uçaskesiniñ halıq sotı bolıp istegen Qanış Imantaywlı Sätbaev twrğan. Bwl üyde, sonday-aq, 1925 jıldıñ 25-şi tamızında Qazaqstannıñ halıq jazuşısı Qalmwqan Isabaevdüniege kelgen. Bwl derekti ölketanuşı Altınbek Qwrmanovqa 1996 jılı Bayanauılğa kelgen saparında jazuşınıñ özi aytqan eken. Wlılardıñ izi qalğan osı üyde qazir №2 Bayanauıl orta mektebiniñ wstazı M.M.Baek twradı. Üydiñ irgesinde Bayanauıldan şıqqan twñğış äyel-kommunist Tat'yana Leont'evna Komarova-Bel'deninovanıñ qwrmetine eskertkiş taqta qoyılğan. «Aşı da bolsa, tarihi osı belginiñ janında halıqtıñ süyikti perzentteri, biri osı şañıraqta twrğan, ekinşisi dünie esigin aşqan Qanış Sätbaev pen Qalmwqan Isabaevtıñ esimderi jazılğan taqta twrsa, qanday ğanibet!», - deydi ölketanuşı.

Bayanauıldağı alğaşqı ağaş üylerdiñ biri – osı üydi Leontiy Bel'deninovke jergilikti auruhanada fel'dşer bolıp jwmıs jasağan uaqıtında jwmısqa jaqın bolu üşin Qarabek wsta salıp beripti. Leontiy Bel'deninov qaytıs bolıp, artında qos qızı men jarı qaladı. Üy öte ülken bolğandıqtan Bayanauılda emdele jürip, qızmet atqarğan Qanış Sätbaevqa jalğa bergen. Sonday jalğa aluşı Isabay qarttıñ otbasında Qalmwqan düniege kelgen eken. «Tat'yana Komarovanıñ siñilisi Kapitalina Leont'evna Çerkaşına auırıp jatqanda jäne ömirden öter kezde wlı jazuşı Qalmwqan Isabaev bwl üyge eki ret äjemniñ hälin bilip ketuge kelgen edi. Ol özimen birge ere kelgen dostarına «Mine, osı üyde men düniege kelgenmin», - dep ayttı. Al, soñğı ret kelgeninde esik aldına şığıp, aynalağa qimastıqpen köz salğanday boldı. Sol saparınan keyin 3-4 jıl ötken soñ özi de baqilıq boldı», - deydi üy iesi. Jazuşı ömirge kelgen uaqıtta bwl üyge Aleksandr Vasil'ieviç Çerkaşın ie bolıp otırğan. Ol 1971 jılı akademik Sätbaevtıñ wsınısımen dala geologı Qosım Pişenbaev jaylı kitap jazıptı. Ökinişke oray baspa betin körmegen qoljazba M.Baekta saqtaulı twr.

«Jarılğapberdi köşesi, 8-şi üy»


Jarılğapberdi köşesindegi 8-şi üyde Qızıltau bolısı Jüsipbek Aymauıtovtıñ ağası Ospannıñ tamır dosı, äri Qızıltau bolısınıñ hattamaşısı Serebrennikov degen kazak-orıs mwjığı twrğan. Jüsipbek Aymauıtov 1907 jıldan bastap Bayanauıldağı orısşa-qazaqşa eki klastıq mektepte oqığan şağında Serebrennikovtıñ üyinde twrğanın öz estelikterinde tolığınan jazadı. Bwl turalı akademik Serik Qirabaev: «1907 jılı Jüsipbek moldalıqtı tastap, Bayanauılğa barıp orıs mektebine tüsedi. «Ospannıñ (Aymauıttıñ inisi. S.Q.) Serebryannikov deytin tilmaşı meni täuir köruşi edi. Bayanda sonıñ üyinde jattım. Bayanda bir qıs oqıp, eki bölimin bitirip, keler jılı Kerekudegi (Pavlodar) qazınalıq auıl şaruaşılıq şkolına barıp emtihan wsındım», - deydi. Jüsipbek Aymauıtovtıñ 2002 jılı şıqqan bes tomdıq şığarmalar jinağına jazğan ğwmırbayandıq alğısözinde akademik bwl mälimetti «Qazaq ädebieti» gazetiniñ 1988 jıldıñ 23-şi jeltoqsanındağı sanınan alğanın keltiredi.

Ölketanuşı Altınbek Qwrmanov zañğar jazuşı Jüsipbek twrğan osı üy jaylı derekti Imanğali aqsaqaldan da estigenin ayttı.

Wlı twlğalardıñ izi qalğan qasterli orındardıñ qatarında – Bayanauıldağı alğaşqı mektep üyi bar. Ğimarat 1895 jılı salınğan. Alğaşqıda şirkeudiñ prihodskaya şkolası bolğan. Bwl mektepte bügingi qazaq ğılımınıñ, ädebieti men mädenietiniñ negizin qalağan twlğalar Jüsipbek Aymauıtov, Qanış Sätbaev, Älkey Marğwlan, Ermwhan Bekmahanov, Qalmwqan Isabaev t.b. bilim alğan.

Sonımen birge, bayanauıldıqtar üşin erekşe mañızdı ğimarat – qazirgi Bayanauıl auıldıq äkimşiliginiñ ğimaratı. Ol Keñes ükimeti ornağanğa deyin stanica atamanı Aleksey Zonovtıñ üyi bolğan. Jaña ükimet tärkilep, 1920 jılı qazaq avtonomiyası qwrılğannan keyin halıq sotına berilgen. Sol jıldarı bwnda akademik Qanış Sätbaev qızmet etken.

Bayanauılda sonımen birge Qajımwqannıñ dosı Subek wstanıñ üyiniñ ornı ğana qalsa, Sağınay wstanıñ üyiniñ ornında «Qazpoşta» ğimaratı ornalasqan. Al, endi bügingi «Halıq bankiniñ» ornında wlı ğwlama Mäşhür Jüsip Köpeywlınıñ wstazı Qamaraddin haziret Bijomartwlınıñ üyi bolğan. Kezinde sol üyde Alaştıñ ardaqtısı Swltanmahmwt aqın jatıp hazirettiñ balası Äbdirahman mağzwmnan Bayanauıl meşit-mediresesinde däris alğan. Osı üyde Swltanmahmwt Torayğırov altı ayda otız para qwrannıñ 15-in jatqa aytıp, «Jartı qari» atanğan balalıq şağı ötti. Osı Qamaraddin haziret şañırağına Bayanaula duanınıñ ağa swltanı Mwsa Şormanov jäne basqa da eldiñ igi jaqsıları at basın tiregen.

Qazaq halqı «Ötkenderin eskergen – öskendiktiñ belgisi», - dep beker aytpağan bolar. Audan halqı üşin – wlttıñ wlı perzentteriniñ izi qalğan qaraşañıraqtar qaşanda qasterli. Turistik aymaq retinde erekşe damıp jatqan Bayanauıl tek qana twmsa tabiğatımen emes, tereñ tarihımen tamsandıradı. Bayanauılğa kelseñiz, siz de, märtebeli oqırman, eskiniñ közi osı ğimarattarğa bir soqpay ketpeñiz!

Elaman QABDİLÄŞİM,

Bayanauıl auılı

Wlt portalı

0 pikir