Düysenbi, 25 Mausım 2018
Mine, kördiñ be? 4130 90 pikir 12 Mausım, 2018 sağat 16:15

Mäskeu de meniñ öz jerim, Mosqa atam jatqan jer!

"Mäskeu de meniñ öz jerim, Mosqa atam jatqan jer!". Orazalı Dosbosınov sekildi bir kösiludiñ orayı keldi, bügin.  Keşeli beri uatsap äleumettik jelisinde Resey astanası Mäskeudiñ atauı qazaq jigitiniñ qwrmetine qoyılğanı turalı aqparat taradı. Jazbada bwl derekti elge jetkizuşi belgili ğalım Mekemtas Mırzahmet ekeni anıq körsetilgen. Biz aqsaqalğa habarlastıq. 

- Mekemtas ata, jwrtıñız Mäskeu qazaqtıñ qalası eken dep şulap jatır.

- E, eski äñgime ğoy, ol.

 

Äñgimemiz osılay bastaldı. Äñgimeden bwrın äleumettik jelilerdi kezip jürgen mätinmen tanıs bolıp alıñız.

"Şındıq pen aqiqat künderdiñ küninde tarih sahnasına şığadı. Sizge bir ğana mısal aytayın.  Bolgar tarihşısı Kievskiy rus'ti basqarıp twrğan Swñqar degen qazaq bolıptı degen mälimetti tapqan. Oğan Sokolov, Stanislav degen at qoyğan. Ol sol elde twrıp, orıs qızına üylengen. Reseydiñ  memlekettik  jüyesin  qwrıp, jasağan osı qazaq bolğan.  Keyin osını jasırıp qalu üşin Kievtiñ  wlı knyazi Vladimir Monomah  jazbalardıñ bärin öşirip, közin joyıp, ornına jalğan qwjat jasağan eken.  Biz osığan 1860 jıldan beri senip keldik. Söytsek bwl ötirik eken. Bwnı Bolgar tarihşıları aytıp berdi.

Mäskeudi 1088 jılı Asat Mosqau degen jigit bilegen. Mäskeudiñ halqı onı jaqsı körgennen onıñ atın Mäskeu degenge aynaldırıp jibergen eken. Sonda orıstıñ astanasınıñ atı Mäskeu qazaqtıñ esiminiñ qwrmetine qoyılğan jäne orıstıñ memlekettik jüyesin  Swñqar degen qazaq qwrğan.

Däl qazirgi uaqıtta biz wlı Abaydı barınşa tanuğa küş salıp, qwldıq sanadan arıluımız kerek. Reseydiñ mwrağattarında bizge qatıstı qwjattardı joyıp tastauında ülken män bar. Keñestik bilik qazaqtıñ basın kötertpey, baqılauında wstap otırdı. Şın mänisinde biz qanımız taza, oyımız sergek, dünietanımı öte tereñ halıqpız.

–  Siz aytqan derekti ğalımdar bile me?

–  Ärine, biledi dep oylaymın. Köp uaqıt ötpey-aq bwl şındıq ta aytılatın boladı.

- Mekemtas ata, jwrtıñız Mäskeu qazaqtıñ qalası eken dep şulap jatır.

- E, eski äñgime ğoy, ol.

- Bw eski äñgimeniñ qanşalıqtı şındığı basım?

- Meniñşe, twtastay şındıq.

- Şındıq bolsa, nege ğılımi aynalımğa engizbeske?

- Bwl - ğılımi aynalımda bar dünie. Tatar oqımıstıları balqarlardıñ tarihın tügendedi. Qazir atı naq esimde joq (qajet etseñder, tauıp qoyayın), 3-tomdıq kitap jarıq kördi. Eski arhivtiñ derekteri negizinde jazılğan sol jariyalanımda bizge qızıqtı mwnday derekter öte köp. Sonı balqar tarihşısı bizge jetkizdi. Biz birer jıl bwrın bir swhbatımızda aytıp edik, sodan beri osı mäselege qatıstı swrauşılar köp.

- Ol Balqar jazuşınıñ atı esiñizde şığır. 

- Qazir, Äubäkir me edi, qazir-qazir, kitabın tauıp alıp aytayın. E, mine, taptım. Äbdiqadır Däuitbekov (Abdukadır Dautbekov).

- Kitabınıñ atı qanday?

- Birinşi kitaptıñ atı - "Dulattar" ("Dulati"). Ekinşi kitabınıñ atı - "Attilla i gunnskiy orda". Soñğı kitap, osı biıl ğana ŞımkentTOO "Kitap" baspasınan jarıq körip otır.

- Asat Mosqau degen adam atın bwğan deyin biz nege bilmey keldik? 

- Dwrısı - Ahat Mosqa. Onıñ ruı - Dulat. Orıstan äyel alğan adam. Ärine, mwnday bar derektiñ özin orıstarı şaması kelse, bizdiñ qolğa bermeuge tırısadı.

- Ruı Dulat bolsa, qazaq şejiresinde Ahat Mosqanıñ atı kezdese me?

- Qazirgi şejirelerde joq. Şejire atalardı attap-pwttap, ärtürli izben jazıladı ğoy. Biraq, negizgi jülgeden ajıramaydı. Adaspaydı. Bälkim, bolaşaqta bwdan da basqa derekter tabıluı mümkin.

Tüyin

Ötkende Kreml'diñ bwlbwlı bolıp jürgen älgi kisi (atın atağımız da kelmeydi): "Qazaqstanda bilik auıssa, jerin Qıtaymen birlese bölip alamız" dep tağı birdemeni bıqsıttı. Biz de öz tarapımızdan arasında Orazalışa:

"Mäskeu de bolsa bizdiki,
Bauırjanday qas batır,
Orısqa sıyğa tartqan jer" dep aytuğa haqımız bar şığar.

Mekemtas qariyanıñ mına deregi osı sözdi keudeni kerip twrıp aytuğa mümkindik berdi, bizge! Äley bolğay!

Şäriphan Qaysar

Abai.kz

90 pikir