Düysenbi, 25 Mausım 2018
1948 4 pikir 13 Mausım, 2018 sağat 19:16

Hoşimindegi qazaq

Redakciyadan: Juırda «National Digital History» portalında Hoşiminde twratın qazaq jigitiniñ swhbatı jariya boldı. «Qiırdağı qazaqtar» jobasınıñ ayasında Qazaqstannan barğan bir top azamat 10 millionğa juıq adamı bar alıp şahardağı Ğalım esimdi qazaq käsipkerimen kezdesipti. Qazir Hoşiminde twratın Ğalım Qazaqstannıñ Qarağandı qalasınıñ tuması eken. Biz atalğan swhbattı böliskendi jön dep taptıq.


Bwl issaparda biz ömirden özin izdegen Ğalım esimdi qazaqpen tanıstıq. V'etnam qızğa üylengen qandasımızdıñ ömiri men mwñ terbegen sırı jaylı aytpaqpız.

«Qiırdağı qazaqtar» jobasınıñ ayasında V'etnam eline bet aldıq. Joba demeuşisi Oralbek Qojamjarwlı wyımdastırğan sapar ayasında Astana-Bangkok-Hoşimin äue reysimen on sağat sapar şegip, bwrın Saygon atalğan şaharğa jettik.

Qala ülken körindi. Şamamen 10 mlnğa juıq twrğını bar qalada biznes pen sauda-sattıq jaqsı damığan. Onıñ üstine porttı qala bolğandıqtan, älemniñ tükpir-tükpirinen jinalğan türli wlt ökilderin kezdestiruge boladı. Sondıqtan bolar, biz birinşi qandastarımızdı izdedik.

Hoşimindegi qazaq sanı tım köp emes. Sonıñ işinde biz biznespen aynalısıp jürgen Ğalım esimdi bauırımızğa qoñırau şalıp, keşkisin kezdespekke uağdalastıq.

Aldımda orta boylı, mığım deneli, jas şaması 30-dar şamasındağı tür kelbeti europalıqtarğa keliñkireytin jigit otırdı. Qazaqı amandıq-saulıq swrasıp biraz söylestik. Tuğan jeri – Qarağandı oblısınıñ Jezqazğan qalası. Kenşiler otbasında düniege kelipti.

– Bet-älpetim qazaqqa wqsamauı mümkin. Anam – belorus wltınan. Al, özim – orta jüz nayman, onıñ işinde şağırmın, – dep küldi Ğalım.

Nağız älem azamatı. Bwlay jazbauğa negiz de joq emes. Ğalım Britaniyada bilim alğan. Singapurda magistratura tauısıp, häm Oñtüstik-Aziya elderinde jwmıs istegen. Halıqaralıq sauda salasınıñ mamanı. Elimizdiñ patriotı. Qazaqstanda bolıp jatqan jañalıqtardı qalt jibermeydi. Ekeuara äñgimelesip otırıp osını bayqadıq. Ğalımnıñ jwbayı – v'etnam qızı. Eki jastıñ däm-twzı Singapurde jarasıp, Hoşiminge qonıs audaradı. Büginde bir wldarı bar.

Ğalım Singapurda

– Wlıñızdıñ esimi kim? – degen saualıma: – Kärim. Biıl 4 jasta, – degen jauap estidim. Qoyın däpterimdegi jazudan bas köterip, Ğalımğa qarasam, közin tım alısqa salıp oylanıp otır eken. Oyın bwzbay v'etnam kofesin wrttap qoyıp, men de ün-tünsizqaldım. Braziliyadan keyin kofe öndiruden ekinşi orınğa şığıp ketken V'etnamda bwl susındı şaydan kem işpeydi. Mwzben, twzben, türli jemispen äzirlep, patşa köñiliñizge say dayındap beredi.

– Juırda elden jigitter keledi. Qazı men qwrt äkeledi. Asığa kütip jürmin. Bilesiñ be, Oljas, eldi qalay sağınğanımdı?! Keyde Jezqazğandı esime alamın. Eñ alğaş käsibimdi bastağan kendi, birge jwmıs istegen dos-jarandarımdı sağınamın. Elge barmağanıma eki jıl bolıptı. V'etnamda kün jılı. Öziñ körip otırsıñ, mwnda qısı-jazı jeñil kiimmen jüre beresiñ. Eldegi ağayın-tuıs, dos-jarandarım meniñ ömirim rahat dep oylaydı. Mülde olay emes.

Ğalım jwbayımen

Hoşimin – däl mwhittıñ janında ornalasqan qala. Kölikpen bir sağat jürseñ, jağalauğa jete jığılasıñ. Şınımdı aytsam mwhit körmegenime 1,5 jıl bolıptı. Jat eldegi ömir oñay emes. Künige arpalıs, künige jantalas. Qwr otırsañ, aş qalasıñ. V'etnamdıqtar jwmısqa pısıq, eñbekqor bolğandarımen, key-kezderde ün-tünsiz jwmısqa salğırt qarap, bärin tastap ketuleri de mümkin. Amalsız bärin basınan bastauğa tura keledi.

Hoşimindegi qazaq otbasıları jaqsı qarım-qatınastamız. Özara aralasıp-qwralasıp jinalıp twramız. 54 wlt mekendep, 103 tilde söyleytin elde jwtılıp ketpey otırmız. Äytpese, ne isterimdi bilmes edim – degen sözine de iştey qosılıp qağazımdı şimaylay berdim.

– Ğalım ağa, aytıñızşı, balalıq şağıñızda, bozbala keziñizde, tipti jigit şağıñızda «vet elinen qız alam, Hoşiminde käsippen aynalısıp, elden jıraq ketemiz» dep oyladıñız ba?

–Joq, bauırım. Mülde oylamadım. Biraq tağdırğa ne jazsa, sonı köredi ekensiñ. Alğaşqı mamandığım injener-josparlauşı edi. Jezqazğan qalasındağı universitet tauısıp, kenişte eñbek ettim. Bala kezimnen sızudı janım süyetin. Sondıqtan bastapqıda jwmısıma berilip istedim. Aylığım az bolsa da kün-tüni özimdi ayamadım.

2006 jıldarı Londonğa til üyrenuge kettim. Ağılşın tilin meñgerip, sol jaqta qonaq üy salasında bağımdı sınadım. Elge kelip, biznestiñ mañında biraz jürip, magistratura oquğa Singapur attandım. Oñtüstik-Aziya elderinde jwmıs istedim. Sol jaqta jwbayımmen otbasın qwrdıq. Üylene salıp, birden Vet eline köşip ketpedik. Äueli Astanada twrdıq. Özim wlttıq kompaniyalardıñ birinde jwmıs istedim. Jwbayım Qazaqstan-V'etnam birikken käsipornında qızmet etti. Keyin ömir ağınımen osında köşip keluge mäjbür boldıq.  Äzir elge qaytu josparda joq. Tübinde oralamın-au bäribir.

Üylenu turalı mäselege kelsek, ata-anam qarsı bolmadı. Teñiñdi tapsañ boldı, biz rizamız degen, bwl swraqqa qaytıp bas auırtpadıq.

Alayda, aytarım – qazaqstandıq jastar öz qandastarımızben otbasın qwrsa deymin. Tili men dini bölek wlt ökilimen köñiliñ jarasqanda kezdesetin qiınşılıqtardı basına tüsken adam ğana tüsinse kerek-ti.

– Wlıñızben üyde qay tilde söylesesizder?

– Ökinişke qaray, ağılşın jäne v'etnam tilderinde söylesemiz. Özim de jas künimnen qazaqşamdı jetildire almadım. Ösken ortam, aynalam tügel özge tildi boldı. Qazir jasım kelip, oñ-solımdı tanığan soñ barıp, ötkenimdi tügendep jatırmın. Jasırıp qayteyin, qazaq tilin üyrenip jürmin. Aptasına eki-üş kün otırıp, söz jattaymın, kino köremin, jaña şıqqan änderdi tıñdaymın.

Qaybir jılı elge barsam, äkeyden bizdiñ rudıñ şejiresin körip qaldım. Jauaptı kisilerge barıp, Kärimdi de qosqızdım. Erteñ elge barğanda izdep barıp, ol öziniñ wlın qosqızsa, arman ne? Ätteñ, jat elde jürip, wlım öz tegin joğaltıp ala ma degen qaupim de joq emes.

Jaña bir sözimde qwrt pen qazığa tapsırıs berdim dep ayttım ğoy. Wmıtıp baram wlıma arnap, asıq ta aldırdım. Qalanıñ qazağımın. Bala künimde asıq oynap, saqa şiirip üyretken adam bolmadı. Endi sonıñ bärin wlıma üyretpekpin.

– Vet eline küyeusiz. Qazaqtarmen qanday wqsastıq-ayırmaşılıqtarı bar? Jalpı, Hoşimindegi ömir qalay?

– Qızıq swraq. Bayqağanım, vet degen halıq öte eñbekqor keledi. Otbasılıq qwndılıqtarın saqtap otır. Mısalı, ülkenge degen qwrmet, äuletke degen sıylastıq, qiın sätte bir-birine qoldau twrğısınan bizge wqsas jaqtarı jetkilikti. Biraq qazirgi tolqın tım sirek bas qosadı. Tek qana meyramdarda bolmasa, bılay bir-birlerin izdep, bas qosuları azayıp baradı.

Osı elde twrıp jatqanıma 6-7 jıl boldı. Sol uaqıttan beri köñilge tüygenim osı edi. Tek Jaña jıl uaqıtında bir aylıq demalıs alıp auıldıqtar qalağa, qalalıqtar tiisinşe auılğa barıp, bir-birine sıy-siyapat jasap jatadı. Basqa uaqıtta künköristiñ qamı. Öytkeni 92 mln halıqtıñ arasında kün köru oñay şarua emes. Özimniñ de basımnan ötip jatqan jayt bwl.

Hoşimin turalı saualıñızğa kelsek, bwl qalanı «Aziyanıñ Pariji» dep te ataydı. Porttı qala. Sondıqtan da sauda-sattıq pen alıs-beris öte jaqsı damığan. Özderiñiz bilesizder zamanında bwl jerdi francuzdar otarlağan, sonıñ äseri bolsa kerek, qala arhitekturasında batıstıq stil'der äli künge bayqaladı. Künnen künge turizm salası kürt damıp keledi. Älemniñ tükpir-tükpirinen keletin turisterdiñ sanında esep joq. Esteriñizde bolsa, 2008-2009 jıldarı älemdi eseñgiretken dağdarıstıñ dümpuin v'etnamdıqtar sezgen de joq. Qalada 170-ke juıq bazar küni-tüni jwmıs isteydi. 8 mlnğa juıq twrğını bar qalağa mwnıñ özi az bolsa kerek-ti.

– Ğaleke, osı ömirde arman-ökinişiñiz bar ma?

– Bar, bauırım, bar. Qandastarımız bauırlarımızğa üylenip, Qazaqstanda öz armandarın jüzege asırsa deymin. 35 jasqa kelip tüygenim, baqıtıñdı basqa jaqtan emes, öz jwrtıñnan izdeu kerek eken. Jäne tağı bir närseni aytayın: qazaqtıñ qara közdi swlularına eşbir eldiñ aruları teñ kelmeydi. Bwl aqıldı joğarıda aytılğan jayttı basınan ötkizgen adam retinde aytıp otırmın. Sondıqtan da, bauırlarım, «özge elde swltan bolğanşa, öz elderiñde wltan bolıñdar».

Jas künimde tek ekonomika, marketing sekildi salalarğa qatıstı eñbekterdi köp oqıppın. Qazaqşa ädebi eñbekterdi sirek qaradım. Onıñ üstine orısşa, ağılşınşa kitap qarağandıqtan qazaq tili şette qalıp jattı. Endi osı kemşilikterdiñ ornın toltırıp, izdenip jürgen jayım bar.

Swhbat soñındağı Ğalımnıñ amanatı: «Qazirgi jastarğa aytarım äuelim qazaq tilin meñgeriñder. Qalğan tilderdi sosın üyrene jatasıñdar. Orısşa oqıp, ağılşınşa bilim jetildirgen qazaqtıñ ökinişi osı dep biliñder! Keş te bolsa, qazir kün sayın qazaq tilin üyrenip jatırmın. Qiın biraq, amal ne? Öz tegiñdi bilmey, alısqa şappaydı ekensiñ. Osı aytarım! Qazaq bolıñdar, qazaqşa oqıñdar!»

P.S. Ğalım bauırımızben swhbat orıs tilinde jazılıp, qazaqşağa erkin audarılğan soñ, keyipkerdiñ kelisimimen eki tilde jariyalanıp otır.

Oljas Berkinbaev

Astana-Hoşimin-Hanoy-Hoşimin-Astana    

Abai.kz

4 pikir