Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Ädebiet 3244 4 pikir 1 Tamız, 2018 sağat 17:15

Talasbek Äsemqwlov. Käri at

Qazaqtıñ intelektual jazuşısı,

küyşi Talasbek Äsemqwlov tiri  bolsa

birinşi tamız küni 63 jasqa keler edi.

(äñgime)

Instituttı ayaqtap qalğan kezim. Jazğı kanikul. Eldemin. Özimdi Türgenev sezine bastağalı astam bozbalalıq şaq. Ol Kaluğanıñ ormandarın aralasa, men tuğan dalamdı aralaymın. Orman azdau. Biraq dalanıñ öz swlulığı bar. Osı Qarağaş sovhozındağı nağaşımnıñ üyine kelgenime eki jetidey bolıp qalğan. Özim äñgimelep bermek oqiğa da, däl künin aytu qiın, äyteuir osı şamada bolğan.

Sumkağa qalamsap pen bloknotımdı, jürek jalğaytın azın-aulaq tamağımdı salıp alıp tañ bozımen jolğa şıqtım. Qarağaş özeniniñ jağasındağı qıratqa şığıp şığısqa qarağanımda, aldımnan örttey janıp köterilip kele jatqan künniñ belgisindey bolıp bükil tüstikti alıp tolqığan, köz qarıqtırğan sap-sarı dariya körindi. Şığıs öñirdiñ suıq tüni tereñ, salqın saylardağı köleñkege, qalıñ şöpti meylinşe şılağan şıqqa tığıldı. Bir sättik qana körinis. Odan keyin dariya qaq jarılıp sol ört dariyanıñ ört köbigin şaşıp aspanğa kün şıqqanda dalanıñ özi sol sarıjalqın dariyağa aynaldı. Qayda qarasañız da sap-sarı nwr tolqıp wyıp twr. Tipti kök aspannıñ özi kök tüsinen ayrılıp ortasında laulap janıp jüzgen jauharı bar sap-sarı kümbezge aynalğanday.

Bügin kündegiden alısıraq barmaqpın. Osı aradan, on bes şaqırım jerdegi Torañğıl tauına barıp basına şıqpaqpın.

Onımen özenniñ jağasına aparar jalğız ayaq qwlama jolda kezdestim. Aldıñğı twyağı şım döñniñ üstinde. Bası orasan ülken, jäne adamdı selt etkizetindey, erekşe jirendiretindey etti eken. Kekil men qwyrıq-jal ataulıdan tük joq. Qabırğaları ırsiğan, süyekke keptep tartılğan jwqa teriniñ är jeri oydım-oydım ağaradı. Jaqındap barğanda kördim. Teri jüni tüsip kön etiktiñ qonışınday jıltıraptı. Mal ekeş mal da adam siyaqtı burıl tartadı eken. Arsa-arsa käri twğır wyıqtap twrğan siyaqtı. Anda-sanda ğana qıldan ada, tayaqtay qwyrıq şodırayğan iri qabırğanı düñk etkizip soğıp ötedi. Kenet tastan qaşalğanday qwj-qwj, auır qabaq aşıldı da astınan kilegeylengen, ağı sarğayğan şağır köz körindi. Sol sät endi twrmastay bolıp qiratılğan swlba lıqsıp qalıp alğa jıljığan. Men şoşıp ırşıp kettim. Şınımdı aytsam Servantes romanınıñ betterinen tüskendey mına jılqı twrpattı maqwlıqtan qorqayın dedim. Biraq jaqınıraq barıp attıñ qızıq jürisin baqılauğa köştim. Aldımen artqı oñ ayağın alğa jıljıtıp qoyadı eken. Sodan keyin artqı sol ayağın oñ ayaqtan bir twyaq ozdırıp qoyadı. Odan keyin barıp aldında tereñ or twrğanday bar pärmenimen qosayaqtap alğa sekiredi. Twsaulı yaki şiderleuli şığar dep taqau barıp qaradım. Joq. Twsalmağan. Kisen jegen be, ayağında balaq ta joq.

Küni boyı Torañğıl tauınıñ basında da, auılğa qaytıp kelgennen keyin de swmdıq körinis köz aldımda twrdı da qoydı. Keşki as üstinde Imanğazı atama bolğan jaydı ayttım.

- Ee, seniñ ol körgeniñ Torañğıl qasqa ğoy, - dedi atam. – Ol attıñ tağdırı bir adamnıñ tağdırınday. Bağana Torañğılğa bardım dediñ ğoy. Orta jolda, qalıñ şileuittiñ işinde bir bwzılğan mazar twr, körgen şığarsıñ. Ol Şerubay degen ataqtı bay, altı alaştı auzına qaratqan qaselikti adamnıñ ziratı. Marqwm Türkistanğa barıp bedel qajı atanıp, artınan Meke-Mädinege jäne barıp qaytqan. Elge şarapatı köp tigen. Balası Bertis äkeniñ däuletin şaşau şığarmay Sovet ökimetine ötkizdi. Al endi bwl Torañğıl qasqa qaydan kelgen deysiñ ğoy. Erterekte Şerubaydıñ bir jılqışısı qonıs auıstırıp kele jatqan kezinde, jılqığa taudan tüsip jılqınıñ diyuı aralasqanın köripti. Bireuler onı tarpañ deydi, bireuler qwlan der edi. Üyirlerin qorıp qarsı wmtılğan eki-üş ayğırdı äp-sätte şaynap tastaydı da, şaması bir qostay qalıñ jılqını aydap jöneledi. Jılqışı ayqaylap qayırmaq bolğan eken, jañağı diyu tisin aqsitıp özine tap beripti. Sonımen seskengen, namıstanğan jılqışı dereu baydıñ auılına kelip, bolğan jaydı aytadı. Şerubay aqsaqal aşulanğannıñ ornına quanıp jılqışığa şapan sıylaptı. Nege deysiñ ğoy. Bwnday qwt baydıñ bayına ğana keledi eken. Jäne jüz jılda bir-aq ret keledi eken. Jañağı tarpañ deysiñ be, qwlan deysiñ be, äyteuir diyu bılay şığıp bükil bielermen şağılısadı. Söytip qanı jañarğan jılqı erekşe asıldanadı. Jılqışılar neşe kün bayqastap añdıp twrıptı. Aqırında jañağı diyu jılqını tastap kete bergen ğoy. Kelesi jılı on-on bas bie tışqan tüstes swr, şoqtığınan qwyısqanğa deyin sozılğan kök jolağı bar qwlındar tuadı. Mañaydağı maldı, däuletti adamdar aylap jatıp, qanşa aqşağa satıp ala almağan ğoy sol bwdan qwlındadı. Şerubay eşkimdi jolatpaydı. «Qızğa bermeymin!» depti jarıqtıq. Al mına Torañğıl qasqa sol Şerubaydıñ malı ortağa tüsken malmen miday aralasıp ketken kezde onınşı yaki on besinşi kelede tuğan qwlın.

Qırıq törtinşi jılı mına ayaqtıñ basın berip elge qaytıp kelgende qaqağan qıstıñ ortasında tuğan bwl sabaz. Ol kezde ana Torañğıl tauınıñ etegine «Jaña talap» degen kolhoz bolğan. Keşke busanıp, ıñqıldağan küreñ bie tañ ata tuıptı. Soğıstan qaytqan adam o düniege barıp kelgendey körinetin kez. Onşaqtı oşaqtıñ käri-jası jinalıp tañ atqanşa äñgime aytqızıp, auızdarın aşıp, közderin jwmğan. Ertemen qorağa kirsek ayday bolıp bir qasqa qwlın jatır. Sodan jwrt şuıldasıp qwlınğa at qoya almay äure bolıstı. Bireu «Jeñis» qoyayıq deydi. Bireu «Aman» dep qoyayıq dedi. Tipti bir bala «Soğıs» qoyayıq dedi. Aqırında bir şal «Balalar, osı jerde Torañğıl degen äygili batır jasağan. Mına tauda sonıñ molasınıñ ornı bar. Osı qwlındı sol batırdıñ atımen «Torañğıl qasqa» qoyayıq» dedi. Osığan toqtastıq.

Kisiden zattı, aqıldı edi-au. Tört jasında, yağni jılqı müşel jasında, bir qısta üyirge şapqan eki qasqırdı, añşı adam almastan eki arlandı bwl alğan. Jılqışılar aytadı, tamaqtaymın dep aldına kelgen arlandı aldıñğı ayaqpen tarpığanda mañdayın tesip, közin ağızıp jiberipti. Al qwyrıqtan alıp omaqastıra jıqpaq bolğan ekinşi arlandı soqqanı tipti qızıq deydi. Aldıñğı eki ayaqtıñ arasınan artqa qaray sığalap, qasqırdıñ qay şamada twrğanın körip alıptı da artqı ayaqtı kürzidey jwmsap twmsıqtan tepken ğoy. Atası diyu emes pe? Tipti bir jılqışı Torañğıl qasqanıñ qasqırmen şaynasqanın kördim deydi. Bolsa bolar, tisi kürektey edi. Kwnderdiñ küninde Torañğıl qasqanıñ dañqı audandıq uäkil Taraqbaydıñ qwlağına jetedi. «Jaña talapqa» kelip, üyirdiñ şetinde arqırap jürgen Torañğıl qasqanı körgen Taraqbay «Men minemin!» dep janıp tüsedi. Onda Torañğıl qasqa jeti jasqa kelgen kezi. Qwnanda, dönenide bas bilgi, jügen bilgi etu eşkimniñ oyına kelmepti. YAğni, Torañğıl qasqa eşqaşan minisker jılqı bolmaydı degen söz. Biraq Taraqbay eşkimdi tıñdamaydı. Jalı tizesine tüsken, bwta şaynar azulı, düley ayğırdan köz almay twrıp aladı. Ol kezde uäkildiñ aytqanı  zañ. Amalı tausılğan jılqışılar özderiniñ qwrdasınday bolıp ketken Torañğıl qasqağa qwrıq saladı. Men ol kezde şöp şauıp aulağıraqta jürgen edim. Jılqıda nendey köp bolğanın körgen joqpın. Keşke kelgenimde jırday äñgimeniñ üstinen şıqtım. Şäkir esimdi jas jılqışı jeligip aldımen bwğalıq tastağan eken. Ata-matımen süyrepti. Kelesi kezekte Moldabek degen käri jılqışı qwrıq saladı. Süyreley jönelgen eken. Äkki jılqışı qwrıqtı qoldan şığarmay, atın jortaqtatıp, qıl şılbırdı saumalay bastaydı. Osı kezde Torañğıl qasqa kütpegen oqıs qimıl jasaydı. Jalt bwrılıp kelip Moldabektiñ astındağı at taya şapqan eken. Moldabekke mingesken ayğır aranday auzın belge saladı. Jılqışınıñ belindegi sırma belbeu jırtıladı. Alaqanday teri qosa jwlınadı. «Astapıralla» desken jwrt Torañğıl qasqanı mañaylay almay qaladı. Taraqbay ayğaylap «Wstañdar!» degen eken. Tağı bir-eki jigit saylanıp şığıptı da közinde qan tolıp, böridey ırıldap twrğan ayğırğa bata almay attarın qantarısıptı. Taraqbay «Öñşeñ qorqaqtar!» dep boqtap-boqtap ketip qaladı. Eki künnen keyin qaytıp keledi. Janında qasqa şadır at mingen, ayağı jerge süyretilgen, tüyedey zor, qazannıñ tüp küyesindey qap-qara bireui bar. Körşi kolhozdıñ Aqtanau esimdi ataqtı jılqışısı eken. «Adamnıñ sırttanı men jılqınıñ diyuı soğısadı» degen habar tarasımen jan-jaqtan şarua soñında jürgen jwrt tegis jinaladı. «Adamnıñ sırttanı» auıldıñ janındağı qoy qorağa bir üyir jılqını, işinde Torañğıl qasqa bar, qaumalatıp aydap kirgizdi. Qoranıñ irgesine tereñ qazıp tört mıqtı qada ornattı. Mwnday körmegen jwrt demin tartıp siltidey tınğan, «Apırmay, adamnan ayla artıla ma?» desken. Ar jağı op-oñay bolıp şıqtı. Bir-bir qadağa bir-bir wzın mıqtı qıl arqan baylandı. Arqandardıñ wşın bwğalıqtap alğan Aqtanau qoranıñ töbesine şığıp qamıstı aşıp jauınıñ qay jerde twrğanın körip aldı. Odan keyin sol twsqa bardı da qamıstı qoparıp laqtırıp jiberdi. Qolına bireu wstata qoyğan qwrıqqa bwğalıqtıñ birin ilip alıp tar qora, köp jılqınıñ işinde tırp ete almay twrğan Torañğıl qasqanıñ moynına tastay salğan. Osı täsilmen qalğan bwğalıq ta kiildi. Qora aşılıp jılqı sırtqa şıqtı, tört bwğalıqqa baylanğan Torañğıl qasqa tulap işte qaldı.

Mwndaydı körmegen, erkin ösken Torañğıl qasqa arqırap arındağanda dausı kökke jetti. Keybir sätte qoranıñ qabırğası qwlaytınday, qadalar jwlınatınday, nemese qıl arqan üziletindey körinedi. Biraq üzilmedi, jwlınbadı. Bwğalıqtıñ biri qattı tartılsa kerek. Aqköbik bolıp şorşıp twrğan Torañğıl qasqa kenet qırıldap barıp şöke tüsti. Jüregim sızdap, közime jas keldi. Moynın astına alıp, eki büyiri solqıldap jatqan Torañğıl qasqa, bauırsaqtay domalap jılap jatqan bala siyaqtı bolıp körindi. Endi bir sät közime bük tüsip jılap jatqan Şerubay elestep ketti. Bwdan arı twruğa dätim şıdamadı. Bwrılıp jüre berdim. Torañğıl qasqa köp tulaptı. Neşe qılqınıp, neşe qwlaptı. Aqırında mäñgirip twrıp qaladı. Aqtanau jalın sipağan eken – qabaq şıtpaptı. Üstine ertoqım salınğan eken – tırp etpepti. Masattanğan Taraqbay şarua osımen bitti dep oylasa kerek, Aqtanauğa «Endi öziñ bir-eki kün minip, mingi qılıp ber» dep qolqa saladı. Aqtanau «Wstap, baylap berdim. Qalğanı özderiñniñ şarualarıñ» dep ketip qalıptı.

Erteñine jwrt külkige qarıq boldı. Tañ bozımen twrğan Taraqbay, soñında qızıq körmek bolıp şwbırğan auıldıñ balaları bar, qorağa keledi. Kelse qoranıñ qabırğası üñireyip jatır. Qıl şılbırdıñ jartısı qadada qalıptı. Torañğıl qasqa joq. Qaharına mingen Taraqbay jılqığa baradı. Jılqınıñ şetinde bayağısınşa kürkirep, jalı tizesin jauıp şapqılap jürgen Torıekendi köredi ğoy. Torañğıl qasqanı, jılqışılardı, bükil auıldı jeti atasınan bir sıbap alğan Taraqbay Aqtanau dosın izdep ketedi. Ertesine Aqtanau tağı keldi. Bwl jolı Torañğıl qorağa jolamay qoydı. Jılqı wstaudıñ da nebir amalı bar eken. Kün şıjığan kezde özende üyizdep twrğan jılqını Aqtanaudıñ ämirimen jeti-segiz adam arnadan şığarmay qua jöneldi. Bayağınıñ suı bar ma? Ol kezde mına Qarağaş jazdıñ küni kemerinen tüspey jatatın. Key jeri tipti eki-üş qwrıqtıñ boyınday boladı. Sonday bir tereñ jerge tüsip jüzgen jılqımen qaptaldasıp jele jortıp kele jatqan Aqtanau jarq etkizip şalma tastadı. Mwnday tastağış bolar ma? Iin tiresip moyındarın soza jüzgen köp jılqınıñ işinen däldep twrıp Torañğıl qasqağa tüsirdi. Qalğan jılqışılardıñ laqtırğan bwğalıqtarınıñ biri de tüspedi. Tek Aqtanau balıq süzgendey qılıp, Torañğıl qasqanı jağağa tartıp äkelgende, basqa jılqı şapwr-şwpır etip ötip ketken kezde jalğız qalğan beyşara ayğırdıñ moynına birinen keyin biri altı bwğalıq tüsken. Sonımen Torañğıl tağı tuladı.

Taqımı jelikken jındı Taraqbay men dalanıñ azat jılqısın osılay qiqalasqan, qarağım. Taraqbay minemin deydi. Diyu tarpannıñ qanı basılmağan, qwnan-döneninde jürgeni bilgi bolmağan Torañğıl mingizbeymin deydi. Ekeui de oñbadı. Bir ret qattı möñkigen Torañğıl Taraqbaydı tasqa soğıptı. Sodan bir ay auırğan Taraqbay moynı qisıq bop bitti. Birde tulap üstinen tüsire almay qoyğan Torañğıl jerge jata qalıp aunağan ğoy. Taraqbaydıñ qabırğaları qausap, ayağınıñ kök eti jırtılıptı.

Äbden kektengen Taraqbay, mal körmegen ittiñ balası-ay, beyşara Torañğıldı soyılmen bastan wruşı edi. Biraq ökil, belsendi ataulıdan ığıp, qorqıp qalğan halıq ekeuiniñ janjalına aralaspadı. Öz basım bir ret aralasamın dep audandağı abaqtığa bes kün jatıp şıqtım. Birde qıstıñ qızıl şwnaqtı ayazdı küni, mına Maytastıñ eteginde qıstauğa şanamen şöp tartıp kele jatqan edim. Alıstan bir ayğay estildi. Taqağanda tanıdım – Taraqbaydıñ aspandı jañğırıqtırğan boqtığı. Qıp-qızıl töbelestiñ üstinen tüstim. Torañğıl bir tüp terekke mıqtap matalğan. Qarsındı soyıl wstağan Taraqbay. Bilektey qayıñ qızıl ala qan. Torañğıldıñ bası qan-qan. Şıday almay kettim. Taraqbaydıñ qolındağı soyılğa jarmasqan edim.

- Ket! – degen közi qızarıp alğan Taraqbay soyılmen özimdi jasqap. – Jolama! Jöniñdi bil.

- Äy, Taraqbay, - dedim bulığıp. - Äkeñniñ qwnı qalsa da tiispe endi bwl ayğırğa.

- Äkemniñ qwnı bar – dedi ol da tistenip.  – Baylardıñ tepkisinde ötken, baydıñ esiginde ölgen äkemniñ qwnı bar osı ayğırda. Ätteñ, iesi Şerubay qolıma tüspedi.

- Qoy, aruaqtı qorlama, – dedim men.

Osı kezde qayıñ soyıl özimniñ mañdayıma kelip tigen. Közim qarauıtıp jığılıp qaldım. Esimdi jisam esirik uäkil baylaulı ayğırdı äli wrıp jatır. Tu sırtına bardım da ombı qarğa alıp wrıp itşe tepkiledim. Qoyşılar araşalap aldı. Ne kerek, erteñine audanğa aparıp jauıp tastadı. Bes kün jattım. Altınşı küni bosattı. Bosatqan adam: «Soğıs ardageri ekensiñ. Äytpese jağdayıñ qiın bolar edi. Endi köringen jerge aralasa berme» dep mıqtap eskertti.

Sonımen Taraqbaydiki dwrıs bolıp şıqtı. Auzımızdı aşpaytın boldıq. Al Torañğıl ekeuiniñ dauı jalğasa berdi. Aqırında mingizbey-aq qoysa kerek, arbağa jegildi. Oğan da könbey arba sındırğan eken. Endi ayaqqa şider, şider emes-au kädimgi şiderge wqsatıp istegen temir kisen tüsti. Anda-sanda endi juasığan şığar dep Taraqbay bir minip köredi. Torañğıl tağı tulaydı. Mine, söytip kolhozdıñ jwmısında qartaydı osı Torañğıl. Äbden arsa-arsasına şıqqanşa jegildi. Odan keyin eki jıl qwr jegildi de Ayaköz et kombinatına aydaldı. Biraq nege ekeni belgisiz et kombinatında soyılmay aman qalıptı. Keyin mal aydap barğan jigitter aytadı, kombinattıñ töbesindegi qamıstı jwlıp jep künin körip jür dep. Ol kezde Torañğıl jiırma jetide edi. Keyinnen kombinattağılar şığarıp jiberse kerek, şoqıraqtap auılğa qayttı. Osı üydiñ esik aldına kelip twr eken. Közkörgen ğoy. Sodan beri osı auıldıñ mañında qañğırıp jüredi. Qısta osı bizdiñ üyge keledi de, qoy-siırdıñ ortasında twradı. Kün jılıp jer köginde qayta ketedi. Osılay jüredi. Mülgip wyıqtap twradı. Al jürgeni sol öziñ körgendey. Ayağındağı kisenniñ alınğanın wmıtıp ketken bolu kerek, auırsına şoqıraqtaydı da jüredi. – Ata, sonda Torañğıl qasqa qanşa jasta? – dedim tamağıma jas tığılğanday bolğan men.

- Qanşada deysiñ be? – dedi atam töbege qarap. Sausaqtarın bügip sanay bastadı.

- Otız birde, – dedi odan keyin, – Qırıq törtinşi jılı qısta tuğan. Mine ötken qısta otız birge toldı.

Kökiregimdi kernegen öksikti sezip qalğan bolu kerek, jüzime säl qadala otırdı da:

- Oybay, qarağım-ay, - dedi dausın sozıp. – Osı dalada eşkimge bağınbağan talay asau, bası biik talay sañlaq ötken. Sonıñ bärin joqtap jılasañ köziñ sualmay ma? Öksimeñder, qaraqtarım. Özderiñe ömir tileñder. Basqa ne deymiz senderge.

Solayı solay ğoy. Asıl söz. Biraq köz aldıma sol dalanıñ arı ispettes arsa-arsa käri twğır, ötkenniñ şeksiz qayğısın boyına jiğan Torañğıl qasqa elestegende küni büginge deyin tamağıma öksik tığıladı.

1987

Abai.kz

 

4 pikir