Düysenbi, 14 Qazan 2019
Qwyılsın köşiñ 3230 5 pikir 12 Jeltoqsan, 2018 sağat 09:00

Täuelsizdikten keyingi demografiyalıq jetistikterimiz qanday?

Wlttıq statistika agenttigi saytınıñ 2018 jıldıñ qırküyek ayına deyingi esebi boyınşa, elimizdegi halıq sanı 18 329800 adamğa jetken. Alğaşqı jartı jıldıq işki köşi-qon statistikasına süyensek, 2017 jıldıñ alğaşqı jartı jıldığımen salıstırğanda 24 payızğa azayğan. Ärine, bwl oblıs ortalıqtarına yaki iri qalalarğa qonıs audaruşılardıñ naqtı mälimeti deuge erterek. Auıldan qalağa köşu procesi äli toqtağan joq.

İşki köşi-qon jaylı aytqanda Elbasınıñ tapsırmasımen elde jürip jatqan oñtüstiktiñ halqın soltüsikke köşiru jobasın aytpay ketu mümkin emes. Atap aytqanda, «Jwmıspen qamtu - 2020 jol kartası» bağdarlaması ayasında «jwmıs küşine tapşı» aymaqtarğa «jwmıs küşi artıq» oblıstardan mamandardı şaqıru mäselesi qolğa alınıp otır. YAğni, halqı tığız ornalasqan öñirden Soltüstik aymaqqa halıqtıñ qonıs audaruın wyımdastıru jöninde arnayı bölim bar.

Täuelsizdik kezeñindegi körsetkişterge köz salsaq, elimizdiñ Oñtüstik öñirlerinde halıq sanı köbeyse, kerisinşe Soltüstik aymaqtarda halıq sanı edäuir azayğan. Aytalıq, SQO-da 2004-2014 jıldar aralığında 100 mıñ adamğa azayğanı resmi derekterde körsetilgen.

Türkistan oblısı, Almatı oblısı, Jambıl oblısı, Mañğıstau oblıstarında bala tuu körsetkişi 1000 adamğa şaqqanda şamamen 24-26 baladan tura kelse, Soltüstik öñirlerde 13-15 bala mölşerinde qalıp otır. Osı mısaldan-aq Oñtüstik öñir halqınıñ ösu barısı bayqalsa kerek. Degenmen, bwl oblıstarda halıq sanınıñ artuına mwnan basqa da faktorlar türtki bolıp otır.

Filosofiya ğılımdarınıñ doktorı, professor, äleumettanuşı Rauşanbek Äbsattarov Q.Danabekke bergen swhbatında Oñtüstik öñirlerde halıq sanınıñ artuına auarayınıñ qolaylılığı jäne eldegi magistraldı joldardıñ, şağın jäne orta biznestiñ damuı sebep degen oy aytqan bolatın. Ol Soltüstiktiñ halıq sanın arttıru - memlekettik asa mañızdı sayasat bolu kerek dep sanaydı.

Eñ negizgi sebebi, sol öñirlerdegi slavyan tekti jäne özge de wlıs ökilderiniñ öziniñ tüp mekenderine – Resey, Belorussiya, Ukraina, Grmaniya, tağı basqa elderge köşuinde bolıp otır. Bwl üderis sonau 1990 jıldardan bastalğan. Tipti, sol kezde SQO, Pavlodar, Qostanay oblıstarındağı keybir auıldar tügelge juıq köşip ketken. Bwrın 100 nemese 200 otbası bar auıldarda, büginderi 20-30 otbası ğana qalğan. Mektepter jabılğan yaki jabılu aldında twr. Jol, qwrılıs nısandarı jañarmağan. Negizgi sebep osı dep oylaymın. Qazaqstannan alıs-jaqın şetelderge ağıla köşudi mına statistikadan anıq añğaruğa boladı. 1989 jılğı halıq sanağı boyınşa elimizdiñ jan sanı 16 million 199 mıñ 200 adam delinse, 1999 jılğı sanaqta 12 million 461 mıñ adamğa azayğan. 10 jıl boyı öspegen, 4 millionğa juıq adamğa kemigen. Bwl statistika jağa wstatarlıq jağday edi. Şetelge köşu procesi äli toqtağan joq. Qazir 18 millionğa jettik. Demek, biz jedel ösu üstindegi elmiz. Demografiyalıq jağdayımızğa süysinuimizge boladı. Soñğı 19 jılda 5 millionnan artıq adamğa öskenbiz. Bwl demografiyalıq sayasatımızdıñ oñdı bağıtta ekenin körsetedi.

Bwdan sırt, Soltüstik aymaqtarda işki köşi-qon procesi edäuir jürdi deuge boladı. Oblıs ortalıqtarına, şağın qalalarğa, alıs aymaqtarğa, Almatı men Astanağa qonıstanuşılar da bar. Köpşiligi jwmıs izdep, jan bağu qamımen köşti.

Ötken jılğı, yağni, 2017 jılğı statistikalıq mälimetterge süyensek, 1000 adamğa şaqqandağı eñ joğarğı körsetkiş Mañğıstau oblısında 29,74, Astanada 28,23, Türkistan oblısında 27,20 säbiden tura kelse, eñ tömengi körsetkiş SQO-da tirkelgen. Bwl öñirde 13,17. Bwl öte tömen körsetkiş. Pavlodar men ŞQO-da 15,91 de 15,98. Demek, Soltüstiktegi aymaqtarda tabiği ösimniñ özi mardımsız. Mwnıñ birneşe sebebi bar.

Birinşiden, osı öñirlerde halıqtıñ äl-auqatı naşar. Onı aşıq moyındauğa tiispiz. Äleumettik jağdayı tömen jäne infraqwrılım damımağan. Iä, statistika boyınşa halıqtıñ twrmıs jağdayı Oñtüstiktegi keybir aymaqtarğa qarağanda salıstırmalı türde jaqsı dep bağalanadı. Bwl osı oblıstardağı iri ken orındarında jwmıs isteytin az mölşerdgi halıqtıñ kün körisimen, tau-ken öndirisi, tüsti metall, iri öndiris oşaqtarınıñ aymaqtıñ ekonomikasına qwyıp otırğan qarjılıq mümkindigimen, iri şarua qojalıqtarınıñ jetistikterimen ölşenedi. Al qarapayım halıqtıñ twrmıs-küyi, özin özi jwmıspen qamtıp otırğandar sanatına jatatın, şın mäninde jwmıssız halıqtıñ köptigi eskerile bermeydi.

Ekinşiden, bwl öñirlerde özge wlt ökilderi, äsirese slavyan tekti otandastarımızdıñ sanı äli de mol. Olar köp balalı boluğa qwlıqsız. Reseydiñ halqı jıl sanap tabiği türde azayıp bara jatqanı älemge ayan.

Üşinşiden, bwl ölkelerge baruşılarğa qarağanda, ol jaqtan köşip ketuşilerdiñ sanı basım. Mwnday jağday belgili därejede jwrtşılıq sanasına keri äserin tigizedi. Bwl da bala tuu körsetkişin bayaulatadı.

elimizdiñ demografiyalıq sayasatı oñ bağıtta deuge boladı. Mwnı joğarıdağı mısaldan bayqağan bolarsız. Bala tuu körsetkişin jaqsartuğa ıntalandıru dwrıs. Bizde onıñ özindik mehanizmi bar. Jörgekpwl bwrınğığa qarağanda artqan. Köp balalı analarğa beriletin järdemaqı da bar. Ärine, köp emes, joqtan jaqsı. Reseyde üşinşi balağa 9 mıñ dollar mölşerinde bir jolğı kömek beriledi. Osınday auqımdı täjiribeni bizge de qoldansa bolar edi.

Negizgi mäsele tek äleumettik jağdayğa tirelip twrğan joq. Halıqtıñ sanası özgeru kerek. Europa elderinde halıqtıñ balalı boluına bar jağday jasalğanına qaramastan, olar jıl sayın azayıp baradı. Bizdiñ qazaqqa da bwl «dert» jwğa bastadı. Qazir 4-5 balalı otbasını körsek tañırqaytın boldıq. Sana özgermey, eşteñe özgermeydi.

Demografiyalıq sayasat – elimizdiñ eñ negizgi sayasatı bolu kerek. Soltüstikti qazaqılandıru – Nazarbaev sayasatınıñ ayrıqşa böligi. Mwnı Prezident ayğaylamay, öte wrımtal äri batıl qadam arqılı jasadı. Astananı Aqmolağa köşiru – aytqızbay tüsindiru edi. Sol asıl mwrattı jüzege asıruda orasan zor eñbek isteldi. Astana halqı 1 millionnan astı. Aldağı jıldarı 2 millionğa jetedi degen boljam bar. Ärine, el ortalığı bolğasın köptigi eşteñe etpeydi. Degenmen, Astanağa jaqın Soltüstik oblıstardı wmıt qaldırmau kerek. Äsirese, Soltüstik Qazaqstan oblısı men Pavlodar oblısındağı halıq sanın qaperge alıp, ondağı demografiyalıq ahualdı nazarda wstamasaq, künderdiñ küninde opınatın bolamız. Oñtüstiktiñ halqın soltüstikke köşiru bağdarlaması keş bolsa da oñdı oymen qolğa alınğan jaqsı bastama. Soltüstikke köşiru bağdarlamasın şolıp şıqtım. Ötken jılı 288 otbasın köşiru josparlanğanımen, 248 otbası qonıs audarıptı. Bwl, ärine, memlekettik bağdarlama ayasında iske asırılğanı. Öz erkimen köşip barğandarı tağı bar boluı mümkin. Meniñşe, ideya dwrıs bolğanımen, iske asıru tetigi oñtaylı emes sekildi. Köşip barğandarğa bir jolğı kömek qarajatı jan basına 80 mıñ teñge eken, üy jaldap twruğa bir jıldıq kömek qarjısı tağı bar. Soltüstikte bosap qalğan auıldar köp. Olarğa egindik jäne jayılımdıq jerler tegin beriledi. Igere alsa köp jer aluğa boladı.

Keñes odağı «Tıñ igeru» jıldarı milliondağan halıqtı Qazaqstanğa ağıltqan joq pa. Biz «Soltüstikti igeru» degen memlekettik wzaq merzimdi bağdarlama aşıp, auıl-şaruaşılıq jerlerin tolıqtay igerudiñ, odan şıqqan önimdi sol jerde öñdeudiñ naqtı mehanizmin jasasaq qwba-qwp. Azıq-tülik, astıq önimderine älemde swranıs artpasa, kemimeydi. Qazaqstannıñ Soltüstik aymaqtarı – dändi daqıldardıñ ortalığı. Bwl ölkelerde auıl-şaruaşılıq jäne mal şaruaşılıq klasterin qazirgiden on ese arttıruğa tolıq mümkindik bar. Qıtay – azıq-tülik jäne astıq önimderine qolaylı ülken narıq. Biz nege körşi eldiñ osı mümkindigin oraylı paydalanbaymız? Mwnı alıp kompaniyalardıñ şeksiz payda tabu, dayın astıqtı satu qwralına emes, mıñdağan halıqtıñ künkörisine aynaldıra alsaq, bolaşaqta Soltüstiktegi ölkelerdiñ jalpıhalıqtıq deñgeyde auqatı artadı. Astıq eksportı qazirdiñ özinde mardımsız jürip jatır. Qıtay tarapı dändi daqıldarımızğa qanşalıqtı qızıqqanımen, bizdegi b'yurokratiya oğan jol berer emes. Qıtayğa astığın qarapayım jäne orta şarua qojalıqtarı sata alatın mıqtı mehanizm jasasaq jaqsı bolar edi.

Soltüstikti igeru – wran emes, istiñ, naqtı jwmıstıñ nätijesi boluı kerek.

Erlan Äbikenwlı

Abai.kz

5 pikir