Beysenbi, 18 Şilde 2019
Alaşorda 1348 3 pikir 9 Qazan, 2018 sağat 09:09

"Alaşiya" attı risälä-epopeya turalı...

«Ruh BG» baspası jazuşı Beybit Qoyşıbaevtıñ qazaq azattıq qozğalısınıñ tuuı, damu barısı jäne qol jetkizgen nätijesi turalı derekti, körkem, tarihi-tanımdı tuındısı – üş tomdıq «Alaşiya» risäläsin  jarıqqa şığardı. Qazaq eliniñ Resey imperiyası otarı ahualındağı jay-küyi, halıqtı jer-sudan, wlttıq ruhani sanadan ayıru sayasatı däuirlegen kezeñdegi sayasi-äleumettik tınıs-tirşiligi, jalpırevolyuciyalıq qozğalıs tolqınında özge wlttarmen qatar oyanuı, imperiya bodandığında ömir sürip jatqan türki-mwsılman halıqtarınıñ qozğalısımen bite qaynasqan Alaş qozğalısı turalı, sonday-aq wlttıq qozğalıs twtanğan bette monarhiyalıq elde jaña örkenietke say demokratiyalıq özgerister jasau üşin jürgizilgen küres jäne onıñ bastapqı nätijeleri men jeñisti şıñı jayındağı äñgimeler on däpterge tüzilgen. Osı on däpter imperiyada orın alğan revolyuciyalıq, wlt-azattıq qozğalıstıñ, sonıñ işinde qazaq qozğalısınıñ özindik däuirnaması ispetti. Oqırman nazarına sol däuirdi suretteytin, auqımı keñ, mazmwnı ayrıqşa  körkem-tanımdı tarihi şığarma wsınılıp otır. 

Bizdiñ alğa qarıştap basqan jaña zamanımızda kölemdi tuındılardıñ küni ötken dep qaraytın közqaras barı jäne onı köpşiliktiñ dwrıs köretini de belgili. Osınday ahualda şığıp otırğan kölemi 85 baspa tabaq atalmış tarihi risälä  jahandanudıñ jaña standartına jappay beyimdelu ruhında alğa tartılğan uaqıt talabına, qazirgi oqırmannıñ ülken kitap oquğa zauqı joqtığına qarsılıq bildirudi, zamana tuğızğan jaña ädetpen kelispeudi, onı teristeudi mindetine alğan  tärizdenedi. Bwl üştomdıq osı mindet üdesinen köriner,  oylı oqırman köñilinen şığar degen senim bar. Sebebi onda patşalıq twsındağı wlt-azattıq qozğalıs kezeñderin sipattaytın ğılımi derekter tarihi twlğalardıñ jandı äreketterimen astastırılğan körkemdik qwraldar men täsilder arqılı  tanıtqıştığı eresen äserli körinisterge aynalğan. Orıs-qazaq qatınastarınıñ kürdeli kezeñderi, qorğansız auıldarğa jasalğan äskeri jorıqtar qwrbandarınıñ tağdırı, jer-suı tarılıp jatqan qazaqtardıñ otarlauşılar aşqan önerkäsip orındarında arzan jwmıs küşine aynaluı, qırdıñ sauda kapitalımen şırmaluı, solarmen birge jasalıp jatqan türli ruhani qıspaqtar saldarınan jaña twrpattı qarsılıq, azattıq añsağan qozğalıs düniege keldi. Sodan Reseydegi üş revolyuciya ruhımen şıñdalğan qazaq qozğalısı aqırı jeñisti şıñına şıqtı: wlttıq avtonomiya qwrıp, Alaştıñ Ordasın – ükimetin saylap aldı. Risälä betterinen osılar jayındağı şındıqtı oquğa boladı.

Risäläniñ alğaşqı tomına engen üş däpter qazaq dalasınıñ jaña sayasi küres jolına tüsui, jalpı türki älemimen mwñdastığın ayqındap, küres joldarın belgileui, eldikti jañğırtuğa tırısqan wmtılıstarında bolaşaq sayasi qwrılım nobayların tüzui jayınan sır şertedi. Kelesi tomdağı tört däpter  halıq ökilderiniñ alğaşqı revolyuciya dümpuimen aşılğan imperiyadağı zañ şığaruşı mekemege közqarası, artqan ümiti,  qazaq mwñınıñ Birinşi Memlekettik duma minberinen köterilui, wlt üşin özekti mäselelerdiñ Ekinşi Dumada qaraluı, aqırında, Üşinşi Dumada qazaq qayratkerleri jürgizgen parlamenttik kürestiñ toqırauı turalı äñgimeleydi. Qozğalıstıñ qorıtındı kezeñi ispetti soñğı tomdağı üş däpterge el müddesin közdegen ziyalılardıñ on altınşı jıl köterilisine baylanıstı imperiyanıñ biik orındarındağı, Törtinşi Dumadağı küresteri, patşanıñ taqtan tüsuine baylanıstı aşılğan jaña sayasi mümkindikterdi  paydalanu orayında jürgizilgen is-äreketter, jalpıqazaq qwrıltayları, kozğalıstıñ kvintessenciyası sekildengen Alaş-Ordanıñ düniege kelui arqau bolğan.

Orıs otarına aynalğan türki halıqtarınıñ ozıq ökilderi orıs müddesine adal qızmet ete jürip, qanalğan jwrtınıñ mwñ-mwqtajın tereñ sezindi, tiisinşe, wlttıq qozğalıstıñ örkenietke say örbuine  eleuli qostı. Solardıñ qatarında imperiyanıñ orıs emes halıqtarın basqaru isine, Memdumağa otar halıqtardan ökilder saylaudıñ zañnamada qarastırıluına qatısı bolğan general Ğwbaydolla Şıñğıshan, til, dil, din jäne iste birlik boluın közdeytin ağartu bağıtında öte eleuli jwmıstar atqarğan Ismayıl Gasprinskiy bar. Risälä solar men olardıñ serikteri jäne revolyuciyaşıl orıs, türk (qırımlı, tatar, başqwrt, äzirbayjan, özbek, qazaq), basqa da mwsılman qayratkerleri jürgizgen ister jayında tanımdı oy qozğaydı. Alaş qozğalısınıñ är kezeñinde el işindegi türli tiptik beynelermen birge äreket etetin tarihi twlğalar qatarınan oqırman Älihan Bökeyhanov, Baqıtjan Qarataev, Seräli Lapin, Jaqıp Aqbaev, Ismail Gasprinskiy, Älimardan Topçibaşev, Äbdiräşit Ibragimov, Şahmardan Qosşığwlov, Ğwbaydolla Jäñgirhanwlı, Sälimgerey Jantörin, Qwtlwqay Tevkelev, Şahaydar Sırtlanov, Timofey Sedel'nikov, Ahmet Birimjanov, Il'yas Boraganskiy, Raşid Ibragimov, Mwstafa Şoqaev,  Jahanşa Dosmwhamedov, Ğayaz Ishakov, Zäki Validov, Ahmed Calikov, sonday-aq Resey imperiyasınıñ İİ Nikolay, Petr Stolıpin, Mihail Rodzyanko, Aleksandr Kerenskiy sekildi memleket jäne qoğam qayratkerlerin köredi. Risäläğa solar jäne san türli sayasi partiyalardıñ qayratkerleri, özge de tarihi adamdar qatısqan oqiğalar arqau bolğan.

Risäläniñ jekelegen däpterleriniñ bastapqı nwsqaları men üzindileri är kezde qağaz jäne elektrondı BAQ betterinde, ärtürli kitaptarda jariyalanğan.  Tolıq nwsqası twñğış ret baspa betin körip otırğan bwl risälä-epopeya qazaqtıñ wlttıq memlekettiligin joğaltıp, otarlıq qamıtpen imperiya qwrılımına kirgizilgen şağınan otarlauşılar ozbırlığına körsetken qarsılığı, eldigin, azattığın kökseu barısında öristetken Alaş qozğalısı tarihımen äuestenetin köpşilikke, jastarğa arnalğan. «Alaşiya» üştomdığın satıp aluğa ıqılas bildiretin azamattar (8 727) 374 8342, 8 701 746 3301 telefondarına habarlasa aladı.

Baljan Habdina

Abai.kz

3 pikir