Särsenbi, 17 Şilde 2019
Alaşorda 2324 0 pikir 16 Qazan, 2018 sağat 09:13

Arap Espenbetov. Şäkärim Alaşorda ükimetiniñ qazısı, yağni bii bolıp saylanğan

Filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor,

Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri

Arap Espenbetovpen  swhbat.

 

Arap Silämwlı, Şäkärim Qwdayberdiwlınıñ Alaşorda ükimetimen baylanısı  jöninde ne aytasız?

– HH ğasır basında qazaq ziyalıları  tarih sahnasına köterilip,  bodandıqtıñ bwğauında otırğan qazaq dalasın äleumettik-ekonomikalıq jäne ruhani dağdarıstan şığaru jolın izdestirip, qazaq halqınıñ azattığı üşin  küresuge beldi bekem budı.

1917 jıldıñ 20 naurızında Petrogradtan Älihan, Mwstafa, Mirjaqıp «Alaş wlına» attı maqala joldap: «Azattıq tañı attı. Tilekke qwday jetkizdi. Küni keşe qwl edik, endi bügin teñeldik. Qam köñilde qayauday arman qalğan joq. Neşe ğasırdan beri jwrttıñ bärin qorlıqta, qwldıqta wstağan jauız ükimet özgege qazğan orı özine şağın kör bolıp, qaytpas qara saparğa ketti», - dep köñildegi quanıştı zor şattıqpen habarladı.

Mine osınday tarihi  sätte Şäkärim  qajı kemeline kelip,  ruhani tolıqsıp otırğan şaqta  edi. Ol kezde aqınnıñ esimi de qazaq    ortasına keñinen tanımal bolatın. Şäkärimniñ  Alaş kösemi Älihan töremen  jaqsı  qarım-qatınasta bolğanın ayğaqtaytın    köptegen  derekter bar jäne  ekeui bir-birine tuğan böle bolıp keledi.

Älihan Bökeyhanov 1913 jılı «Qazaq» gazetinde jarıq körgen «Qalqaman-Mamır» maqalasında Şäkärim jöninde bılay degen: «Şäkärim Abay barda talasıp aqındıq qılıp, jarıqqa şıqpay, köleñkede jüre bergen. 1900 jılı Şıñğıs elin jazğan Ivan Flipoviç Gusev Şäkärimmen söylesken. Mağan sonda ayttı: «Jwrttıñ bäriniñ auzına alğanı Abay. Şäkärimniñ bilimi de qazaqta joq eken» dedi.» dep Şäkärimge joğarı bağa bergen. Al belgili alaştanuşı ğalım M.Qoygeldiev öziniñ eñbekterinde 1906 jılı Ä.Bökeyhanovtıñ basqaruımen Semeyde ötken kazaq kadet partiyasınıñ jiınında Şäkärim qatısıp, söz söylegenin aytadı. Osı derekter eki  tarihi twlğanıñ baylanısı erterekten qalıptasqanın bayqatadı. Ärine bwl jerde Şäkärim äu bastan Alaş qozğalısınıñ qatarında belsendi qızmet atqardı deuden aulaqpız.

Aqpan töñkerisinen  keyin   qazaqtı jaña jolğa bastaytın azamattar kimder degen swraq twrdı. Swltanmahmwt Torayğırovtıñ «Tanıstıru» poeması osı saualğa tura jauap bergendey boldı. Poemada qazaqtıñ kemeñger aqını Şäkärim Qwdayberdiwlı erekşe iltipatpen, ülken sıy-qwrmetpen jırlanadı.

Swltanmahmwt Şäkärimdi jası ülken aqsaqal ğana emes, tereñ tamırlı qayratker,  oylı ğalım, eñ bastısı, qazaq körkem oyınıñ kemel suretkeri därejesinde suretteydi.

Alaşorda ükimeti qwrılıp, qazaq jerinde sayasi özgerister şwğıl jüzege asa bastağan şaqta Şäkärim Qwdayberdiwlı oblıstıq sottıñ müşeliligine saylandı, Semey uezdik zemstvosınıñ müşeligine layıqtaldı. Qıruar sayasi-äleumettik, wyımdastıruşılıq qızmetter atqara jürip öleñderin, maqalaların «Sarıarqa» gazetinde jariyalaudı da wmıtpaydı.

1917 jılğı jeltoqsanda Orınborda ötken ekinşi jalpıqazaq s'ezine arnayı şaqırılğan. Şäkärim Alaşorda ükimetiniñ qazısı, yağni bii bolıp saylanğan.

Alaşorda ükimetine siñirgen eñbekteriniñ birin mısalğa keltireyik. 1918 jılğı «Qazaq», «Sarıarqa» gazetterinde «Alaş qwrbandarı» attı maqala jariyalandı. Onda Semeydegi oqıtuşılar seminariyasınıñ şäkirti, Alaş miliciyasınıñ bastığı Qazı Nwrmwhambetwlınıñ qayğılı qazağa wşırauı, jazıqsız oqqa wşuı jöninde habar berilgen.

Jiırma eki jasında alaş isi jolında qwrban bolğan Qazı öliminde Alaşordanıñ bii Şäkärim auzınan şıqqan esti söz jinalğan qalıñ jwrttıñ wlttıq sanasın şıñdağanı şübäsiz.

Mirjaqıp Dulatwlınıñ öleñmen köñil aytuı, Rayımjan Märsekov, Mwstaqım Maldıbaev, Janğali qajınıñ tebireniske tolı sözderi, eñ soñında seminariyada birge oqitın Jüsipbek Aymauıtovtıñ zar eñirep twrıp tolğağan azalı joqtauı eşkimdi de bey-jay qaldırmadı. Qazınıñ ölimi – Alaş azamattarın wlt mwrattarı töñiregine toptastıra tüsken serpindi küşke aynaldı. Aytpağımız, Şäkärim aqsaqaldıñ wytqısı, köregendigi jolbasşılıq ideyası.

Dana aqınnıñ şığarmaları  bizge tolıq jetti me?

– Şäkärim Qwdayberdiwlı qoljazbalarınıñ aumalı-tökpeli zamanda örtenip, joğalıp mwrager wrpaqtıñ qolına timeui tragediyanıñ ülkeni. Töñkeris zamanı, odan bergi sayasi quğın, jappay qırğın, repressiya Şäkärim mwrasın saqtauğa mümkindik bermedi.

Şäkärim qoljazbaları Qıtaydağı qandastarımızdıñ qolında boluı ğajap emes. Kenje balası Ziyat Şäkärimwlı Qıtayğa ötkende özimen birge äkesiniñ qoljazbaların ala ketken. Ol qoljazbalardıñ tağdırı äzirge belgisiz.

Al qoljazba mwralarınıñ bügingi künge jetpeui jüyeli, tiyanaqtı izdenisterge qolbaylau bolıp  otır.

Şäkärim tekstologiyasın söz etude aldımen nazar audaratın mäselelerimiz. Birinşi Ş.Qwdayberdiwlınıñ közi tirisinde jarıq körgen kitaptarı: «Mwsılmandıq kitabı», «Türik, qırğız, qazaq häm handar şejiresi», «Jolsız jaza», «Qazaq aynası», «Qalqaman-Mamır», «Dubrovskiy». Sonday-aq közi tirisinde gazet-jurnaldarda şıqqan tuındıları. Aqın qoljazbalarınan bizge jetkeni S.Mwqanovqa joldanğan hatı  jäne fotosureti sırtındağı jazu. Basqası joyılğan, örtelgen, qoldı bolğan.

Şäkärimniñ közi tirisinde öz qolımen baspağa tapsırğan kitaptarı men gazet-jurnaldardağı materialdardı kanondıq mätin deñgeyinde aynalımğa tüsirudiñ äbestigi joq.

Tağı bir, este wstaytın jayt Ahat Şäkärimwlı qoljazbalarınıñ qwndılığı, paydalılığı. Qwrqwdıqta kömusiz qalğan äke qasireti tekti twyaq Ahattı qattı oylandırsa kerek. Bar maqsatı – äke mwrasın keyingi wrpaqqa şaşau şığarmay jetkizu boldı. Wlttıq kitaphananıñ qoljazbalar qorına, Ğılım akademiyasınıñ Ortalıq ğılımi kitaphanasına, Semeydegi Abay mwrajayına köşirme jasap, tapsıruın basqaşa tüsindiru mümkin emes.

Aqın  eñbekteriniñ keybir joldarı  är kitapta ärtürli  bolıp berilip jatatın jağdaylar kezdesedi. Osı mäsele jöninde ne aytasız?

– Şäkärim eki ret aqtalğan. Birinşisi – 1959 jılı «Qazaq ädebieti» gazetinde bir bet öleñi suretimen jariyalanğan edi. Ökinişke oray, alğaşqı qadam sätsiz ayaqtalıp, Şäkärimdi däripteuşiler jazağa wşıradı.  Ekinşi aqtaluı - 1988 jılı Şäkärim şığarmalarınıñ baspa betin körip, kitap bolıp jarıq körui boldı. Sol jıldan bastap  qalıñ oqırman aqınnıñ eñbekterimen qauışa bastadı. Osı kezeñge deyin aqınnıñ eñbekteri birneşe ret jarıq kördi.   Degenmende osı kitaptar şığaru kezinde birşama ağattıqtar ketip jatqanın közi qaraqtı oqırmandar da bayqap, dabıl qağıp  jür.

Mäselen Şäkärim jinaqtarında orın tepken: «Tu tikken Tobıqtınıñ qos basşısı, Juantayaq Toqtamıs degen kisi», - degen joldardı qalay tüsinuge boladı? Jäne «qos basşısı» 1988 jılı M.Mağauin tüzgen jinaqtan basqasınıñ barşasınan orın alsa, barmağıñdı şaynağannan basqa ne şarañ qaldı?! «Qos basşı» Juantayaq pen Toqtamıs bolğanı ma? «Qos basşı» emes «qolbasşısı» söziniñ tarihi tanımğa säykestigi qalay eskerilmegen? Mınday qatelerdi  saralap izdeseñ jetkilikti. Endeşe tekstologiya arqalar salmaq şekten tıs auırlığın wğınu şart.

Osı rette tağı da bir mändi mäseleni kötergim kelip twr. Ol – aqın öleñderiniñ jazılğan uaqıtın anıqtau. Mätintanuşılarğa, ädebietşi qauımğa öte-möte qajet derek. Jay änşeyin dolbarğa könbeydi. Ilandıratın faktiler qajet. Däl osınday qiınşılıqqa kezdeskende Ahat Şäkärimwlınıñ jazba-sızbaları qol wşın sozarı haq. Bwrın ğılımi aynalımğa tüsken qoljazbalarınan basqa oblıstıq, audandıq gazetterde jariyalanğan «Äkemniñ şığarmaları jayında» atalatın kölemdi materialdar belgili. Sonda qay şığarmasınıñ qaşan, qanday jağdaylarğa baylanıstı jazılğanın jan-jaqtı äñgimeleydi. Atalğan dünielerdi jäne Ahat qoljazbalarınıñ jariyalaudı kütip jatqandarın baspağa wsınu arqılı izdegenimizdi jolıqtırudan ümittimiz.

Şäkärim qajınıñ azan aytıp qoyğan esimi Şahkärim edi  degen uäjdar  aytılıp  jür...

– Rasında, aqınnıñ azan şaqırıp qoyğan esimi - Şahkärim. «Şah» sözi parsı tilinde «patşa», «swltan» lauazımdarın bildiredi. «Karim» (Alla Tağalanıñ 99 körkem esimderiniñ biri «äl-Karim» - A.E.) — arab tilinen audarğanda jomart, aq köñil, şarapattı, sıpayı, qımbattı wğımdarın beredi. «Şahkärim» tolıq küyinde «keñ peyildiliktiñ, jomarttıqtıñ, sıpayılıqtıñ patşası, iesi» mağınasın jetkizedi. Endeşe bwl asa qasterli esim. Şäkärim antroponimi qoldanısta jüre beruge hwqılı. Resmi qoldanısta «Şäkärim (azan şaqırıp qoyğan atı Şahkärim) Qwdayberdiwlı» dep jazsaq qatelespeymiz.

Ğwlama Şäkärim töl esiminiñ män-mağınasın tüsingen, jete bilgen. Közi tirisinde baspa körgen kitaptarında, gazet-jurnaldarda jariyalanğan dünielerinde badıraytıp «Şahkärim» dep körsetken. Orıs harpimen jazğanda «Şahkarim» deuden tanbağan.

Wstazım, marqwm Qayım Mwhamethanwlı tek qana «Şahkärim» ülgisin qoldansa, qazaqtıñ körnekti jazuşısı Rollan Seysenbaev ta «Şahkärim» nwsqasına teginnen tegin «jabısıp» qalmağan. Tek keyingi wrpaq arab älipbiin eskermegendikten türlişe jazıp jür. Jurnalist Däulet Seysenwlı «Egemen Qazaqstanda» janayqayın bildirip, Şäkärim esiminiñ türlişe bwrmalanıp jazılıp jürgendigin der kezinde mäsele etip kötergen-di. Degenmen de äli de  marğau qalpımızdan özgergen joqpız.

 Öziñiz qızmet atqarıp otırğan Şäkärim universitetinde  aqın mwrasın zertteu, halıq arasına nasihattau  bağıtında qanday jwmıstar atqarıluda?

– Ärine wlı aqınnıñ esimin iemdenip otırğan oqu ornı üşin şäkärimtanu  bastı taqırıptardıñ biri bolıp sanaladı. Universitette Şäkärimtanu ğılımi-zertteu ortalığı jwmıs isteydi jäne «Şäkärim» ğılımi-tanımdıq jurnalı  jarıq körude. Ğılımi-zertteu ortalığı «Şäkärim şığarmalarınıñ tekstologiyası» jobasına kirise bastadı. Aldıda wlan-ğayır jwmıs. Tek nätijesi bolğay.

Tüpki maqsat – Ş.Qwdayberdiwlı şığarmalarınıñ köp tomdığın şığaruğa dayındıq. Jwmıs josparına säykes aqınnıñ Semeyde şıqqan kitaptarınıñ («Qalqaman-Mamır», «Qazaq aynası», «Jolsız jaza») faksimildik nwsqası jasalğan edi.

Mereytoy qarsañında universitet rektorınıñ bastamasımen oyşıl aqınnıñ jeti şığarması jeke kitap bolıp basıldı. Sonıñ işinde «Üş anıq» eñbegine qosımşa ğılımi anıqtamalar berildi. Sonımen qatar, Şığıs Qazaqstan oblısı äkiminiñ qoldauımen «Ruhani jañğıru» bağdarlamasınıñ ayasında «Abay älemi» seriyası boyınşa Şäkärimniñ eki kitabı şıqtı.

– Swhbatıñızğa rahmet.

 Swhbattı jürgizgen Däulet Tileuberdi

Semey qalası

Abai.kz

 

 

 

 

 

0 pikir