Senbi, 20 Şilde 2019
Alaşorda 2719 0 pikir 17 Qazan, 2018 sağat 09:33

Ä.Bökeyhan jäne M.Äuezov

 «Abaytanu»  ğılımınıñ  eybir  mäseleleri boyınşa

Meniñ bir dosım aytatın edi: «Qwday bir bergen adamına bere beredi, bere beredi», - dep. Osı sözdiñ mağınasın tüpkirley oylasam, meniñ esime wlt köşbasşısı, memleket qayratkeri, sayasattanuşı, ekonomist, mal şaruaşılığı ğılımınıñ bilgiri, tarihşı, audarmaşı, publicist, qazaq ädebieti sını men qazaq ğılımi-täjiribelik pedagogasınıñ bastauında twrğan tamaşa enciklopedist ğalım Älihan Bökeyhan tüsedi.

Mine, osı Ä.Bökeyhannıñ 1905 jılı «Semipalatinskiy listok» gazetiniñ    №250-252 sandarına «Abay (Ibragim) Kunanbaev» attı maqalası şığadı.

Maqala Abaydıñ qaytqanına jıl toluına oray jazılsa da maqala avtorınıñ negizgi oyı orıs oqırmandarına qazaqtıñ wlı aqını Abay Qwnanbaywlın jaq-jaqtı tereñnen tanıstırudı maqsat etkeni birden bayqaladı. Maqala ğılımi negizde, orıs tilinde jazılğan.

Şağın bolsa da 1905 jılı jazılğan Älihannıñ bwl eñbegi Abay turalı jazılğan twñğış ğılımi monografiyalıq maqala bolıp tabıladı. Nege? Sebebi, avtor öz maqalasında Abaydıñ ömir sürgen zamanı, onıñ ösken ortası, bilim alğan mektepterine ğana emes, aqınnıñ äkesi Qwnanbay men şeşesi Wljannıñ genalogiyalıq tegine de toqtalıp ötedi. Mwnı bir deñiz.

Ekinşiden, avtor qazirgi «Abaytanu» ğılımındağı häkim Abay şığarmaşılığınıñ ruhani qaynar közi dep atalıp jürgen:

1.Halıq danalığı, halıq auız ädebieti

2.Batıstan kelgen Europalıq ğılım-bilimine

3.Abay şığarmaşılığınıñ ruhani när alğan bir salası - onıñ şığısqa qatısına, onıñ işine Abaydıñ islamiyatqa degen qarım-qatınasın da aşıp körsetedi.

Ä.Bökeyhan öziniñ maqalasında Abay şığarmaşılığınıñ ruhani qaynar közderin qalay aşıp beredi? Endigi oyımızdı osı swraq töñireginde örbitsek…

Bası aşıq bir mäsele bar. Ol – Älihan Bökeyhan öziniñ maqalasında Abaydıñ ğılımi ömirbayanı men Abay şığarmaşılığınıñ ruhani qaynar közderin jan-jaqtı ğılımi twrğıda tolıq aşıp körsetti desek, bir jaqtı bwrıs ketip, qatelikke wrınamız.

Al, eger 1905 jılı jazılğan Älihan Bökeyhannıñ ğılımi-monografiyalıq  «Abay (Ibragim) Kunanbaev» attı maqalası qazaqtıñ wlı aqını Abaydıñ ğılımi ömirbayanı men Abay şığarmaşılığı när alğan ruhani qaynar közderin tanıp biluge bağıt-bağdar berip, jol körsetetin bağdarşam boldı desek, dwrısı – osı bolar.

Desek te, «Abaytanu» ğılımınıñ bastauında wlt kösemi, qazaqtıñ birtuar enciklopedist-ğalımı Älihan Bökeyhannıñ twrğanı aqiqat dünie!

Pikirimizdi däleldeu üşin «Abaytanu» ğılımı tarihına az-kem köz jügirtsek...

Abaytanuşı ğalım Mekemtas Mırzahmetwlı «Abaytanu» ğılımın M.Äuezovke deyingi (1889-1910 jıldarı) M.Äuezov kezeñi (1918-1961jıldar) jäne M.Äuezov däuirinen keyingi damuı (1962-2014 jaldar) dep üş kezeñge böledi(3).

Sanalı ğwmırın Abaytanu ğılımınıñ tarihı men Abaydıñ şığıstıq közqarasın zertteuge arnağan ğalım ağamızdıñ Abaytanu ğılımınıñ kezeñderi turalı pikirimen sanaspasqa negiz joq.

Abaytanu tarihın tereñnen tüsinu üşin tarihqa köz jibersek...

Özine deyingi mädenietti mañswqtap, joqqa şığarıp,qazan töñkerisine deyingi aqın jazuşılardıñ şığarmaşılığın olardıñ şıqqan tegi men tabına qaray qabıldap, jaña «proletarlıq mädeniet» jasaymız degen «proletkul'tşildik» ağımdı sınağan V.I.Lenin öziniñ «Proletarlıq mädeniet turalı» (O proletarskoy kul'ture) maqalasında: «...Marksizm otnyud' ne otbrosil cenneyşih zavoevaniy burjuaznoy epohi,a,naprotiv,usvoil i pererabotal vse, çto bılo cennogo v bolee çem dvuhtısyaçeletnem razvitii çeloveçeskoy mısli i kul'ture», – dey kele, (4) proletarlıq ädeniet ğasırlar boyı jasalğan halıqtıq mädeniettiñ zañdı jalğası, – dep atap körsetedi.

V.I.Leninniñ osı maqalasına oray 1920 jılı  5-12 oktyabr' aralığında Moskvada ötken bükil Reseylik proletarlıq mädeniet qızmetkerleriniñ birinşi s'ezinde: «Vserossiyskiy s'ezd Proletkul'ta samım reşitel'nım obrazom otvergaet,kak teoretiçeski nevernıe i praktiçeski vrednıe,»vsyakie popıtki vıdumıvat' svoyu osobuyu kul'turu», – (4) degen qauıl qabıldaydı.

Mine, osı qaulığa säykes,aqsüyek baylar tabınan şıqsa da Reseyde Puşkin, Lermontov, Tolstoy, Turgeneev şığarmaşılığı, al Qazaqstanda Abay şığarmaşılığı oqıtılıp,zerttele bastaydı.

1920 jıldardıñ soñı men 1930 jıldardıñ basında «proletkul'tşıldar» wstanğan twrpayı sociologiyalıq tanımdağı ağımdardıñ «Abay - feodal tabınıñ aqını», «Abay burjuaziyaşıl wltşıldıq ädebiettiñ aqını», «Abay – feodal tabınıñ burjuaziya bastağan tobınıñ aqını», – degen sıñarjaq pikirlerge sol kezdegi baspasözde jarıq körgen M.Äuezovtiñ «Abay aqındığınıñ aynalası», («Ädebiet maydanı»1934 jıl) professor Q.Jwbanovtıñ «Qazaq ädebietiniñ klassigi», Esen Twrsınnıñ                          (Tahir Şağatay)  «Türkistannıñ wlı aqını-Abay Qwnanbaywlı» («YAş Türkistan» jurnalı, 1934 jıl) sekildi ğılımi twrğıda jazılğan maqalalar arqılı soqqı berilip, Abaydıñ aqındıq mwrasın jan-jaqtı ğılımi twrğıda tereñ zertteu kün tärtibinde twrdı.

Mine, osınday kürdeli de asa jauaptı ğılımi jwmısqa bwğan deyin de Abay turalı öziniñ zertteu eñbekterin jazğan, Leningrad Memlekettik universitetiniñ tarih jäne filologiya fakul'teti men Orta Aziya Memlekettik universitetiniñ turkologiya kafedrasınıñ aspiranturasın bitirgen, şağatay ädebietiniñ tereñ bilgiri, düniejüzi jäne Evropa ädebietin orıs tili arqılı erkin tanığan,mol ğılımi dayarlığı bar M.Äuezovtiñ aralasuı, «Abaytanu» ğılımına müldem basqa jaña ekpin berdi.

Sonau 1930 jıldardan bastau alatın «Abaytanu» ğılımınıñ ösu, damu joldarı M.Äuezov esimimimen tığız baylanıstı.

Bar ömirin Abay mwrasın zertteuge arnağan M.Äuezov,düniejüzine belgili «Abay jolı» roman-epopeyasın aytpağanda, Abaydıñ zamandas şäkirt-aqını Kökbayğa, balası Twrağwl men inisiniñ balası Käkitayğa Abaydıñ ömirbayanı men Abay turalı estelikter jazdırıp, özi «Abay aqındığınıñ aynalası», «Abay qazaqtıñ wlı aqını», «Abay (Ibragim) Qwnanbaev» sekildi ğılımi monografiyalar jazıp, Abaydıñ ğılımi ömirbayanın tört ret, birinşi ret 1927-1933 jıldarı, ekinşi ret 1940 jılı, üşinşi ret 1944 jılı, 1950 jılı törtinşi ret tolıqtırıp basıp, Abaydıñ şığarmaşılığı, jeke ömiri jäne aqınnıñ aynalası men onıñ zamanı turalı öte mol ğılımi mağwlmat jazıp qaldırğan, ol 1940 jılı Qazaq Wlttıq universitetiniñ filologiya fakul'tetinde «Abaytanudıñ» arnayı kursın  aşıp, ömiriniñ soñına deyin özi sonda lekciya oqıp, däris jürgizdi.

Sondıqtan da, biz qazaq ädebietindegi «Abaytanu ğılımınıñ negizin qalauşı Mwhtar Omarhanwlı Äuezov deymiz. Bwl – qazaq ädebieti ğılımındağı moyındalğan aqiqat!

«Abaytanu» ğılımındağı Ä.Bökeyhannıñ eñbegin tolıq tüsinu üşin M.Äuezov jazğan Abaydıñ ğılımi ömirbayanına toqtala ketudi jön sanap otırmın.

Şındığına kelgende, M.Äuezov jazğan Abaydıñ ğılımi ömirbayanınıñ tört nwsqasınıñ işinde mağan erekşe wnaytını – 1927-1933 jıldar arasında jazılğan birinşi nwsqası. Sebebi, ömirbayan sayasattan tısqarı, Abay şığarmaşılığınıñ tüp tamırın tereñnen tanıp tüsinuge ıqpalı asa mol, aqınnıñ zamanı,qoğamı men ömir sürgen ortasınan mol habardar etetin şınayı ğılımi eñbek.

M.Äuezov jazğan Abay ömirbayanınıñ keyingi nwsqalarında, Abaydı Qwnanbaydan, Qwnanbay sekildi el bileuşilerinen bölip alıp,qarapayım bwqara halıq pen kedey tabına barınşa jaqındatqısı keletin sol kezdegi partiya ideologiyasınan tuındağan «avtorlıq piğıl» barınşa mol añğarıladı.

1927-1933 jıldarda jazılğan Abaydıñ ğılımi ömirbayanınıñ birinşi nwsqasında Qwnanbay Abayğa üş türli sın aytadı. Birinşisi, jwrttıñ bärimen külip söylesesiñ, jaydaq su siyaqtısıñ, ekinşi, köringenmen jaqın bolasıñ, kisi talğamaysıñ, üşinşi, orısşılsıñ, orıstıñ dwşpandığın wmıtasıñ, – deydi.

Abay Qwnanbay tarapınan özine aytılğan osı üş sınnıñ üşeuine de wtımdı jauap qaytara kele, orısşılsıñ degenge: «Zaman orıstıki, ol – jeñgen, biz – jeñilgen elmiz. Endigi künde alısatın dwşpannıñ aylası men ädisin bilmeseñ, alısqa şığudan mağına joq. Men orıstıñ özin süymesem de, öneri men ebinen ülgi aluğa kerek», – depti.  (1. 122-bet)

Aqın şığarmaşılığın tereñnen tüsinuge ıqpalı asa zor Abaydıñ bwl sözinen bolaşaq wlı aqınnıñ halıqtı öner bilimge, ağartuşılıqqa şaqırğan oylarınıñ «tüp temirqazığın» añğaramız.

M.Äuezov jazğan Abaydıñ ğılımi ömirbayanınıñ soñğı üş nwsqasında da, Abay tarapınan aytılğan bwl sözder sol kezdegi partiyalıq ideologiyağa säykes özgertilip, 1940 jılı jazılğan 2-nwsqasında «orısşılsıñ»-degen sözder müldem alınıp tastalıp, 3 jäne 4-nwsqasında «orısşılsıñ», – degen Qwnanbayğa Abay: «Eger öner-bilimdi üyrenuden qaşsaq ol nadandıq bolar, jaqsılıq bolmas. Men öner-bilim üşin orısşılmın», – dep jauap bergen. (1)(3-nwsqa 293-bet, 4-nwsqa 368-bet)

Abaydıñ ğılımi ömirbayanınıñ birinşi nwsqasında M.Äuezov: «Sol kezdegi Abaydıñ äkesi Qwnanbayğa aytqan bir sözderine qarap, Abay el basqaruda tıñnan özindik jaña jol tauıp, jaña közqaraspen el basqardı dep oylap qaluğa bolmaydı. El işi sözinde, onı bağındıruda, elge ämir jürgizude, Abay tügelimen äkesiniñ şäkirti bolğan. Özge bolsa ädisi men aylası ğana özge. Bay, juan bolu, tügel tobıqtını bileu, äkesiniñ jauın janşıp ayaq astı etu, Qwnanbaydıñ qolınan şığıp kete jazdağan bilikti qalpına keltirip, sol däuirdiñ erke qojası bolu, özinen artılğan baqtı Qwnanbaydıñ özge balalarına qondıru – mine, bwl Abaydıñ sol kezdegi armanı, tügel wmtılıp quğan maqsatı boladı», – dep jazsa, (1. 123-bet)1950 jılı jazğan Abay ömirbayanınıñ 4-nwsqasında: «Aldımen äkesinen özgeşe bolmaq. Bwdan halıq mwñın oylağan halıqqa adal eñbek etip, el köpşiligimen qabısa tabıssam degen tilek tanıladı. Osı sözdiñ artınan ol özi twtas rubasınıñ jañağı äkelerge wqsağan minez-äreketterimen alısuğa bekinedi.Eñ aldımen äkeniñ ıqpalınan şığadı» (1. 368-bet. 4-nwsqa)

Bayqap otırğandarıñızday, M.Äuezov jazğan Abay ömirbayanınıñ  birinşi nwsqasındağı Qwnanbay men Abay arası jäne «orısşılsıñ» degen Qwnanbay sözine Abay jauabı, Abay ömirbayanınıñ üşinşi jäne törtinşi  nwsqalarında tipten basqa sipatta,eki türli, birin-biri  joqqa şığaratınday qarama-qayşı  mağınada jazılğan.

Bwl jerde, «partiyalıq ädebiettegi, partiyalıq ideologiyanı» jaqsı tüsingendikten, türli nwsqadağı Abay ömirbayanınıñ avtorı M.Äuezovke kinä tağudan aulaqpız. Desek te, qazaq halqınıñ wlı aqını Abaydıñ ömiri Keñes ökimetiniñ twsında mektep, universitet oqulıqtarında M.Äuezov jazğan 1950 jılğı nwsqada oqıtılğanı ras. Biz, üstem  tap ökili Qwnanbay ıqpalınan şığıp, äkesi sekildi bay, feodal rubasılarmen alısıp, kedey tabınıñ sözin söylegen bwqaraşıl Abaydıñ ömirbayanın oqıp östik. Sayasat solay boldı.

Halqımızdıñ wlı aqını Abay ğwmırnamasınıñ realistik twrğıdağı nwsqasınıñ jarıq körmeui, qazaq ädebieti abaytanu ğılımındağı ülken olqılıq edi.

1997 jılı Almatı qalası, «Sanat» baspasınan belgili abaytanuşı ğalım Mekemtas Mırzahmetwlınıñ alğı söz jazıp, qwrastıruımen şıqqan, är jıldarda M.Äuezov jazğan Abay ömirbayandarınıñ bir kitapqa biriktirilip, baspadan jarıq körui-  jiberilgen olqılıqtıñ ornın toltırğanday boldı.

Mine, osı  atalğan «Abaydı bilmek parız oylı jasqa» attı kitaptıñ birinşi böliminde, kitaptı qwrastırğan abaytanuşı ğalım M.Mırzahmetwlı öziniñ «Mwhtartanu jäne Abay ğwmırnaması» attı ğılımi maqalasında: «Qazirgi künde M.Äuezov jazğan Abay ömirbayanınıñ 1933, 1940 jıldardağı jariyalanğan nwsqası asa sirek wşırasatın, tek iri ğılımi köpşilik kitaphanalarda ğana kezdesetin eñbekke aynalıp ketti. Mwnıñ üstine ol nwsqalardıñ latın ärpinde jariyalanuı sebepti onı qazirgi buınıñ oqıp, bilu mümkinşiligi de joqtığın eskeru kerek. Al biograftıñ Abay ömirbayanın üşinşi ret barınşa öñdep, sonı derektermen tolıqtırıp qayta jazğan  1945 jılğı nwsqası jariyalanbay qalğan. Onıñ maşinkada basılğan  qoljazbasınıñ üşinşi danası M.Äuezov ädebi-memorialdı muzeyi arhivinde saqtalıp, köpşiliktiñ tanısuına mümkindigi bolmay otır. Osı sebepterdi eskere otırıp, M.Äuezov jazğan Abay ömirbayanınıñ tört nwsqasın (1933,1940,1945,1950 j.) bir jerge toptap, olarğa arnayı ğılımi tüsiniktemesin qosa basıp şığaru mezgili de jetti dep bilemiz», – dep jazadı .

M.Mırzahmetwlınıñ qwrastıruımen är jıldarda M.Äuezov jazğan Abay ömirbayanınıñ tört nwsqası jarıq körgennen keyin ğana Abay ğwmırnaması bir arnağa tüskendey bolğan. Degenmen de, är kezeñdegi «partiyalıq ideologiyağa» baylanıstı türli özgertulerge wşırağan M.Äuezov jazğan Abay ğwmırnamasınıñ tört nwsqasındağı  derekti mälimetter men  ğılımi oylardı jinaqtay otırıp,keyingi uaqıtta mwrağattan tabılıp, ğılımğa endi ğana belgili bolğan (mıs:Abaydıñ Senatqa jazğan hatı,Amerika baspasözindegi Abayğa qatıstı mälimetter,bolıs kezindegi Abay üstinen jazılğan jalğan arız-şağımdar, 1903 jılı Abay üyinde jasalğan tintu t.b). Abayğa qatıstı tarihi-mwrağattıq qwjattarğa negizdelgen derekterdi mümkindiginşe molınan qamti otırıp, Abay ğwmırnamasınıñ tolıq nwsqası qayta jazıluğa tiis sekildi. Biz mwnı abaytanuşılar aldında twrğan keleli mindet dep tüsinemiz. Däl qazirgi tañda abaytanu ğılımınıñ negizin saluşı M.Äuezov jazğan Abay ğwmırnamasınıñ tört nwsqasınıñ bir kitapqa twtas enip, baspadan jarıq köruiniñ özi de atqarılğan ülken bir abıroylı is bolğan. Bwl orayda abaytanuşı ğalım M.Mırzahmetwlınıñ eñbegin erekşe atap ötuge tiistimiz. Sebebi, halqımızdıñ wlı aqını Abay Qwnanbaywlınıñ şınayı, realistik twrğıdağı ğılımi ömirbayanın bilmey twrıp aqın şığarmaşılığın tolıq tüsinip bilu mümkin emes.

1920 jıldardıñ birinşi jartısında, endi qalıptasıp kele jatqan qazaq ädebieti  ğılımında wltımızdıñ wlı aqını Abaydı, onıñ şığarmaşılığın jan-jaqtı tereñ tanıp bilu üşin,aqınnıñ ğılımi ömirbayanın jazu auaday qajet boldı. Abaydıñ ömirbayanın jazu ülken ğılımi dayarlıqtı qajet etetin,jauapkerşiligi asa ülken,auqımdı jwmıs bolatın. Sondıqtan da, M.Äuezov Abaydıñ ğılımi ömirbayanın jazuda, 1905 jılı jazılğan Ä.Bökeyhannıñ «Abay (Ibragim) Kunanbaev» attı maqalasın özine jol siltep, jön körsetetin bağdarşam retinde paydalanğanı bayqaladı.

Sözimiz däleldi bolu üşin Ä.Bökeyhannıñ 1905 jılı jazğan «Abay (Ibragim) Kunanbaev «attı maqalasın, 1927-1933 jıldarı M.Äuezov jazğan Abaydıñ ğılımi ömirbayanınıñ birinşi nwsqasımen salıstıra oqısaq.

Maqala orıs tilinde jazılğandıqtan siltemeni tüpnwsqa boyınşa berudi jön sanadım. Ä.Bökeyhan: «Abay po otcu proishodil iz pokoleniya izvestnıh vojakov i biev roda Tobıktı. Praded poeta tobıktinski biy i batır Irgızbay,nazvannıy po nazvaniyu reki Irgiz Turgayskoy oblasti,gde on rodilsya v 50-h g.g. XYII veka», – dep jazsa, (2.307 bet) M.Äuezov 1927-1933 jıldarı jazılğan Abaydıñ ğılımi ömirbayanında: «Abay Tobıqtınıñ ülken ruı Küşik işinde, Irğızbay degen tabınan şıqqan. Aqınnıñ üşinşi atası osı Irğızbay, bw kisi 1750 jıldarda Aqtaban şwbırındıdan keyin Arqağa qaray sırğıp auğan jolda, Irğız özen jağasında tuğandıqtan sonıñ atımen atalıptı», – dep jazadı. (1.98-bet)

Eki avtor da Abaydıñ arğı atası Irğızbaydıñ Torğaydağı Irğız özeniniñ boyında düniege kelgendigin,sondıqtan da onıñ esimi Irğızbay bolğandığına toqtala kelip, şamamen düniege kelgen uaqıtın da birdey ataydı.

Tek qana, M.Äuezov sol kezdegi sayasatqa baylanıstı boldı ma eken, älde basqa sebebi bar ma, däl osı eñbeginde Abaydıñ ata-babaları Tobıqtı ruın bilegen ülken bay-şonjarlar bolğandığın jazbay ketipti. Ayırmaşılıq osı ğana.

Ä.Bökeyhan «Ded Abaya Uskembay styajal v rodnoy stepi slavu spravedlivogo biya; k nemu obraşalis' kirgizı otdalennıh rodov,predlagaya razreşit' ih sporı», – dep jazsa, (2.307-bet) M.Äuezov: «Öskembay jalğız öz eline ğana qadirli bolmay, mañayındağı körşi elderge de qadirli bolğanğa wqsaydı. Sondıqtan Tobıqtıda jwmısı bolmağan böten rulardıñ isi de Öskembaydıñ aldına kelip, bitim tauıp jürgeni bolıptı. Biren-saran alıs elderdiñ adamdarı da ortalarındağı ülken daularına Öskembaydı bi qılıp, sonıñ biligine toqtalıp jürgen desedi», – dep jazadı. (1.101-bet)

Ä.Bökeyhan Abaydıñ äkesi Qwnanbay turalı: «Otec Abaya Kunanbay imel ogromnoe vliyanie i na kirgiz çujih rodov, çto podtverdilos' izbraniem Kunanbaya v starşie sultanı Karkaralinskogo okruga, kogda doljnost' ih bıla monopolizirovna rodovitımi sultanami», – dep (2.307-bet) jazsa, M.Äuezov: «Prikaz şıqqannan bergi salt boyınşa bwl ölkeniñ ağa swltanı ılği töre twqımınan  bolıp kelgen», – dey kelip: «Qarqaralı ökirigine qarağan qazaqqa qaradan alğaşqı ret swltan bolğan Qwnanbay», – dep jazadı. (1.104-bet)

Ä.Bökeyhan da Äuezov te Abaydıñ ataları men äkesi Qwnanbayğa ğana emes, aqınnıñ şeşesi Wljannıñ (Ä.Bökeyhan maqalasında «Ol'jan» dep berilgen) da genologiyalıq şıqqan tegine jäne Wljannıñ äkesiniñ inileri, Şanşardıñ belgili mısqılşıl, küldirgileri Qontay men Tontaydıñ: «Jazıla, jazıla qoja-moldalardan wyat boldı, endi ölmesek bolmas», – degen äjua-mısqılın öz eñbekterinde birdey keltirgen.

Bizdiñ «Qontay-Tontay» dep qabat aytıp otırğan sebebimiz, Ä.Bökeyhan öz eñbeginde: «Jazıla, jazıla qoja-moldalardan wyat boldı», –degen sözdi Qontay ayttı dese, M.Äuezov bwl sözdi Tontay ayttı dep Tontayğa telidi. Ayırmaşılığı osı ğana. Bwdan arı qaray qos avtor Abaydıñ tuğan jılı men bilim alğan jerlerine birdey toqtaladı.

Ä.Bökeyhan: «On v 12 let postupil v  medrese semipalatinskogo mullı  Ahmed-Rizı; Abay, nahodyas' u nego,poseşal russkuyu prihodskuyu şkolu v teçenie 3-h mesyacev,kogda emu bılo 14-let.Etim 4-h letnim obuçeniem v medrese i 3-h mesyaçnım obuçeniem v russkoy şkole zakonçilos' şkol'noe obrazovanie Abaya», – dep jazsa, (2.308-bet) M.Äuezov: «Semeyde alğaşqı bergen moldası Ğabdul-Jappar degen tatar imamı. Artınan bwdan şığarıp Ahmet Riza degen imanğa tapsırğan. ...Medresede üşinşi jıl oqıp jürgen uaqıtta, Abay jalğız mwsılmanşa oqumen toqtalmay, Semey qalasındağı «Prihodskiy şkolğa» tüsip orısşa da oqi bastağan. Biraq,mwndağı oquı wzaq bolmaydı. Bas-ayağı üş-aq aymen orısşa oquı bitedi. Üş jılmen mwsılmanşa oquı doğarıladı», – dep jazadı. (1.117-bet)

Bwl jerde Ä.Bökeyhan Abaydı Ahmet-Riza medresesinde tört jıl,orıs oquında 3 ay oqıdı dese, M.Äuezov Abaydı medresede 3 jıl, «Prihodskiy şkolda» 3 ay oqıdı, – dep jazadı. Ayırmaşılıq Abaydıñ medresede oqığan bir jılında ğana.

Abaydıñ medreseden keyingi ömiri turalı Älihan Bökeyhan: «Nesmotrya na svoi yunoşeskie godı, Abay zanyal vıdayuşeesya mesto sredi deyateley togo vremeni; emu step' proroçila sud'bu znamenitogo biya. K 20 godam svoey jizni Abay styajal slavu pervogo oratora (şeşen), pervogo znatoka narodnoy jizni, ee yuridiçeskih obıçaev, znal na pamyat' mnogoçislennıe reşeniya raznoobraznıh del znamenitımi biyami Kirgizskoy stepi i blagodarya svoim staraniyam znat' i neobıçaynoy svoey pamyati,predstalvyal hodyaçiy sbornik narodnıh predaniy,poslovic, skazok i aforizmov, sozdannıh mudrecami Kirgizskoy stepi», – dep (2.308-bet) Abay äleminiñ negizgi qaynar közi, halıq danalığı, halıq auız ädebieti bolğanına toqtala kelip, Abay ruhani älemi qaynar közderiniñ eñ bastısına jön silteydi.

Ä.Bökeyhan öziniñ ğılımi maqalaların öte tüsinikti tilmen qarapayım pişinde jazsa da, avtordıñ ärbir söyleminiñ astarında ülken ğılımi oy jatadı. Mwnı avtordıñ qoltañbasınıñ özine ğana tän erekşeligi dep qarağanımız jön. Sondıqtan da Ä.Bökeyhannıñ ğılımi maqalalarına jürdim-bardım, jeñil-jelpi közben qarauğa bolmaydı.

Halıq auız ädebietiniñ arqasında häkim Abay därejesine köterilgen Abaydı avtor: «...hodyaçiy sbornik narodnıh predaniy, poslovic, skazok i aforizmov, sozdannıh mudrecami Kirgizskoy stepi», – dep Abaydı aytıp otırğanımen, ol halıq auız ädebietiniñ türlerine de toqtalıp,atap ötedi. Avtordıñ ğılımi maqalasındağı osı joldardı oqığan soñ, Abaydı tereñ wğıp tüsinu üşin, halıq danalığı, wltımızdıñ auız ädebietine ğana emes, halqımızdıñ etno-mädenietine de eriksiz nazar audarasız.

Mine, osınday sebepterge de baylanıstı, Ä.Bökeyhannıñ Abay turalı jazılğan däl osı maqalası, Abaydı tereñ bilgisi keletin abaytanuşılar men qalıñ oqırmandar üşin Abay älemine jol silteytin bağdarşam boldı deymiz.

Abay şığarmaşılığınıñ ruhani qaynar közi bolğan halıq auız ädebieti el isine endi aralasa bastağan jas Abaydıñ ömirinde qanday qızmet atqarğanın M.Äuezov özi jazğan Abaydıñ ğılımi ömirbayanında qalay surettegen? Endi osığan keleyik.

M.Äuezov: «Sonımen balalıqtan asıp, boz balalıq, jigittik şağına jetken uaqıtta, qazaqtıñ eski söz, eski jol-jora, mätel-taqpaq, eski bilikterinde eldiñ mañday aldı kisilerimen qatar tüsetin bilim alğan. Bwl uaqıttarda qazaqtıñ eski aqıldı, kemel bileri, jorıqşıl batırları, handarı bolsın-barlığınıñ jayındağı äñgimeler Abayğa tanıs bolğan. Bir aytqandı wğıp alu, wqqanın wmıtpau, el sözine solardı kerekke jaratıp, äñgime arasında kiristirip otıru, Abayğa parız siyaqtı bolğan», – dep jazadı.(1.119-bet)

Abaydıñ bwdan keyingi ömirin Ä.Bökeyhan: «K 30 godam svoey jizni Abay priobrel gromkuyu izvestnost' vliyatel'nogo kirgiza, tabun kotorogo ob'ezjali konokradı, s kotorım bogatıe kirgizı drugih rodov iskali rodstvo i drujbı i vrajdı s kotorım izbegali sosedi», – dep jazsa, (2.308-bet) M.Äuezov: «Sonımen köbiniñ öz tilekteri boyınşa Abay keybirimen ayqwş-wyqış qwda bolıp,keybirimen sırlas, tamır, dos bolıp, jalğız Semey uezi emes, Qarqaralı, Öskemen, Ayaköz aynalasınıñ bastı kisilerimen de jaqındıq taba bastaydı. Sonımen Semey qalasında bolsın, basqa duandarda bolsın, birneşe uez elderdiñ bolıs bileri, bastı kisileri bas qosqan ülken s'ezd çerveçnaylarda Abay özimen tolıq teñ tüsip, tolıq mäjilistes bolatın qazaq kisisin köre almağan», – dep jazadı.(1.133-134-better)

Endigi bir söz Abay kitaphanası jayında. Biz Abay kitaphanasınıñ bağıt-bağdarı men jalpı kölemin bilmey, Abaydıñ şığarmaşılığın tüp-tügel tüsinip, meñgere almasımız anıq. Sondıqtan da 1905 jılı jazılğan Ä.Bökeyhannıñ «Abay (Ibragim) Kunanbaev» maqalasında Abay kitaphanasımen onıñ bağıt-bağdarı turalı avtor ne aytadı? Äueli sonı bileyik.

Ä.Bökeyhan: «V eto vremya Abay poznakomilsya s politiçeskimi ssıl'nımi g.g.Grosom,  sobiravşim v stepi materialı dlya broşyurı «YUridiçeskie obıçai kirgiz», izdannoy pod redakciey gospodina Makoveckogo i Mihaelisom, okazavşim ogromnoe vliyanie na prosveşenie i obrazovanie Abaya. Oba kak g.Gros, tak i.g Mihaelis,gostili u Abaya v stepi, znakomili ego s russkoy literaturoy. Blagodarya im Abay poznakomilsya s Puşkinım, Lermontovım, Nekrasovım, Tolstım, Turgenevım, Saltıkovım, Dostoevskim, Belinskim, Dobrolyubovım, Pisarevım. Abay do posledney minutı svoey jizni s trogatel'noy blagodarnost'yu vspominal g.Mihaelisa,pripisıvaya emu vse svoe obrazovanie, i govarival: «Düniyağa közimdi aşqanğa ülken sebepker bolğan kisi  –Mihaelis» (otkrıl moi glaza g.Mihaelis)Vposledstviy Abay proçel «Opıtı»Spensera, «Pozitivnuyu filosofiyu» L'yuisa, «Umstvennoe razvitie Evropı»Drepera,stat'i iz starıh knig «Sovremennika»N.G.Çernışevskogo, znal ob ego sud'be», – dep jazsa,(2.309-bet) M.Äuezov: «Abay 1880 jıldarda Peterbordan aydalıp kelgen orıstıñ töñkerisşil, halıqşıl Mihaelis degen kisisimen tanıs boladı. Bertin kelgen uaqıtta Abaydıñ auılına qonaqqa da barğan bolsa kerek. Azdan soñ Mihaelis arqılı Abay 80 jıldarda aydalğan basqa halıqşılarmen de tanısqan. Solardıñ işinde halıqşıl advokat Gross, jas doktor Dolgopolov siyaqtılar bolğan. Gross aydalıp kelgen soñ qazaqtıñ eski jorası boyınşa aytılatın bilik kelisimi siyaqtı eski ädet zañdarın jiıp, qarastıruğa salınğan, sonımen bw da Abaymen aralasıp, qırğa şığıp 3-4 ayday  Abaydıñ auılında jatıp qaytqan.

Bwl kisilerdiñ işinde eñ aldımen tanıs bolıp Abayğa aldımen paydalı äser etken kisi – Mihaelis. Mihaelistiñ istegen eñbegi köp bolğandıqtan Abay keyingi uaqıttarda «Düniege közimdi aşqan kisi Mihaelis», – dep ömir boyı alğıs aytıp ketken», – dey kelip, Abay kitaphanası turalı: «Osı retpen orıstıñ belgili aqın-jazuşılarınan Puşkin, Lermontov, Nekrasov, Tolstoy, Turgenev, Saltıkov-Şedrin Dostoevskiy,   sınşılarınan: Belinskiy, Çernışevskiy, Dobrolyubov, Pisarev, Evropa aqındarınan Gete siyaqtı siyaqtı, fälsapaşıl tabiğatşıl bilgişterinen: Spenser, L'yuis, Darvin tarihşılarınan Dreper siyaqtı talaylardı oqığan», – dep jazadı.(1.132-bet)

Abay kitaphanası turalı jazuda eki avtordıñ bir-birine däl kelui sonşalıq, eki avtordıñ eñbegin jeke-jeke tüsindirudiñ özi bası artıq jwmıs sekildi. Evropalıq avtorlardı aytuda Ä.Bökeyhan Darvindi aytpay ketse, M.Äuezov Abay kitaphanasına ağılşın tabiğat zertteuşisi, tirşiliktanuşı-biolog Ç.Darvindi jäne nemis halıqınıñ wlı aqını Geteni qosqan. Ayırmaşılıq osı ğana.

Abay kitaphanası turalı jazuda M.Äuezov, 1905 jılı jazğan Ä.Bökeyhannıñ «Abay (Ibragim) Kunanbaev» attı orıs tilinde jazılğan maqalasın qazaq tiline audarıp, jan-jaqtı keñitip, tereñnen oy qozğap otırğan sekildi äser qaldıradı. Bwdan arı eki avtor da  oqumen ğılımdı bastı orınğa şığarğan Abaydıñ öz balaların orıs oquına bergendigin, onıñ işinde öndirip wzaq oqığan aqınnıñ wlı Äbdrahmanğa toqtalıp ötedi

Osı künge deyin köptegen Abaytanuşılardıñ nazarınan tıs qalıp kele jatqan bir mäsele bar. Ol: Şığıs bilimi men Evropa ğılımınan när alğan, qazaq halıq auız ädebietiniñ bilgiri, batıs pen şığıstı teñ meñgergen bilimpaz Abaydıñ jası 40-tan asqan soñ Abaydıñ bizge bir emes eki Abay bolıp ketetindigi.

Abaydıñ jeke basındağı osı özgeristi Ä.Bökeyhan «aqın» degen sözdi «pevec», – dep ala otırıp: «Abay, bıt' mojet, umer bı, ne proyaviv svoego vıdayuşegosya poetiçeskogo darovaniya, esli bı v 80-ıh godah on ne perejil perevorot v svoih vzglyadah na deyatel'nost' pevca», – dep jazsa, (2.308-bet) aqınnıñ jeke öz basında bolğan däl osı özgeristi M.Äuezov: «…Mihaelis, Gross siyaqtı zor bilimderi bar, iri mağwlmattı kisilerge tanıs bolıp, anda-sanda solardıñ mäjilisterinde bolıp, solar atağan kitaptardı köp oqıp, zerttey bastağan soñ, Abaydıñ aldında jaña jarıq dünie esigi aşılğanday boladı. Sonımen 1884-1885 jıldarda öz jası qırıqqa taman kelgende Abay dünieden köp mağwlmatı bar, är närsege bilim alğan kisidey arnaulı közqarası, sını bar, äşeyin el kisilerinen sonağwrlım bilimdi, qırağı,ozğın kisi bolıp jekelenip şığa bastaydı. Abayda oy men is ekige bölinedi. 40 jastan asqan soñ Abay bizge bir emes eki Abay bolıp ketedi. Bireui,ömirge üyleskisi kelmey, zamanınan, ortasınan ozıp şığıp, sınşı, wstaz, aqılşı, aqın-danışpan boluğa aynalğan Abay da, ekinşisi: kündegi ömirdiñ betimen eldiñ sözin wstap, bwrınğısınşa partiya tartıstıñ,bilik,äkimşilik jolındağı el basqaruşısı, ru basşısı Abay. Abaydıñ öz işinde osınday eki tarau jol şığadı. Bir jürek ekige bölinip,jırtılıp ayrıladı», –dep, (1.135-136-better) Abay  basındağı eki wday sezim tragediyasın tolğauı tereñ oyşıl küyde tebirene jazadı.

Ä.Bökeyhan men M.Äuezov jazıp qaldırğanday, 1880 jıldardağı köp kitap oqıp, bilim arqılı kelgen Abay basındağı psihologiyalıq özgeristerdi tereñ tüsinip sezinbey, XIX ğasırdıñ II jartısındağı qazaq halqınıñ ömirinen enciklopediyalıq twrğıda mol mağwlmat beretin, tereñ filosofiyalıq oyğa qwralğan Abay poeziyası men qara sözderin wğıp, erkin tüsinbesimiz anıq.

Ötken ömirine qatal sınşı bolıp, öz minin özi körsetip, aşıp beretin ğwlama Abay,

«Ölsem ornım qara jer» öleñinde:

Jasımda albırt östim oydan jıraq,

Aylağa aşuğa da jaqtım şıraq,-dey kelip:

Oy kirgeli timedi erik özime,

Sandalmamen kün keşken tüspe izime, – deui jaydan-jay aytıla salğan söz emes.

Osı joldarda aytılğan Abay ömiriniñ qat-qabat sezim küyleriniñ tragediyasın Ä.Bökeyhan men M.Äuezovtiñ Abay turalı eñbekterin salıstıra otırıp oqığanımızda tereñ sezinemiz.

Aytarımız  Ä.Bökeyhan da M.Äuezov te öz eñbekterinde Abay şığarmaşılığınıñ ruhani qaynar közderi mınalar, – dep atın atap, tüsin tüstemeydi. Eki eñbekti salıstıra otırıp, äsirese M.Äuezov jazğan Abaydıñ ğılımi ömirbayanına tereñnen oy jiberseñiz, Abay şığarmaşılığınıñ ruhani qaynar közderi közge ayqın körinip, anıq seziledi. Sebebi, eki avtor da qazaq auız ädebietiniñ Abay ömirindegi ornı men äserine jäne orıs dostarı arqılı tanığan orıs ädebietimen qatar batıs mädenieti men ğılımınıñ iri ökilderi, aqın-jazuşıları, filosoftarı men ğalımdarınıñ atın atap tüsin tüsteydi. Biz osılar arqılı yağni atı atalğan batıstıñ ğılımı men ädebietiniñ ökilderiniñ ädebi, ğılımi-filosofiyalıq eñbekteri arqılı ğana Abay ruhani älemindegi batıs mädenietiniñ äserin tani alamız. Reti kelgen soñ ayta keteyik, Abaydıñ batısqa qatısın söz etkende, köptegen abaytanuşılar Abay şığarmaşılığındağı orıs ädebieti arqılı kelgen realizm ädisin ğana söz etedi. Abay şığarmaşılığındağı batıs Evropalıq filosoftar L'yuis, Dreper, Spenser jäne tabiğatşıl ğalım, tirşiliktanuşı-biolog Ç.Darvin eñbekteriniñ äseri meniñşe äli tolıq zerttelgen joq. Mwnı bolaşaqta atqarıluğa tiis abaytanu ğılımınıñ aldında twrğan ülken keleli mäsele, – dep tüsingen jön.

Ä.Bökeyhan öz maqalasında Abaydıñ dini közqarasına, onıñ islamiyatqa qatısına toqtalsa, M.Äuezov 1927-33 jıldarda jazğan Abaydıñ ğılımi ömirbayanınıñ                    1-nwsqasında Abaydıñ dini közqarasına toqtalmaydı, onıñ esesine ol öz eñbeginde Kökbay aqsaqaldıñ Abay turalı esteligin wsınadı. Osı esteliginde Kökbay aqsaqal Abaydıñ dinge qatıstı közqarasın söz etedi.

Ä.Bökeyhan: «Blagodarya dosugu i sposobnosti, on samouçkoy dostig togo, çto vıuçilsya arabskomu i persidskomu yazıkam, na kotorıh svobodno çital, i preobrel imya znatoka svyaşennıh knig. Mullı – hanji pro kotorıh step slojila pogovorku: «añqau elge – aramza mola» (naivnomu narodu i styajatel' svyaşennik), boyalis' vstreçi i razgovorov s Abaem, kotorıy razoblaçal ih duhovnuyu nişetu. Zdes' sleduet otmetit' otnoşenie Abaya k obryadnostyam islama. On, biçuya v svoih stihah hanjestvo i licemerie mull, ne soblyudal musul'manskih postov i ne ispolnyal pyatikratnıh molitv v sutki", – dep jazsa, (2.308-bet) Abaydıñ közin körip tärbiesin alğan şäkirt-aqını Kökbay aqsaqal öz esteliginde Abaydıñ dinge, islamiyatqa qatısı jöninde: «Abaydıñ dini ülken sınmen tabılğan taza aqıl din edi. Sondıqtan sırtımen taqualıq qılıp, wdayı namaz oqıp, wdayı oraza twtıp, wdayı qwlşılıq qılğan da emes. Namazdı oqığısı kelgen kezderde oqidı, biraq ondayda qasına eşkimdi almay, oñaşa üyde jalğız özi wzaq-wzaq uaqıttar otırıp oqitın.

Onan soñ jalpı mwsılmanşılıq jolındağı ülken ğwlamalar jazğan iri sözderdiñ barlığın da biletin. Bärinen öz twsındağı ülken moldalardıñ qaysısımen bolsa da qatar tüserlik mağwlmatı bar-dı», – dep jazadı. (1.168-bet)

Abaydıñ islamiyatqa qatısı jönindegi Ä.Bökeyhan pikirin Kökbay aqsaqaldıñ Abay turalı esteligi tolıqtırıp, däleldep twrğanday.

Bwl kisilerdiñ jazuı boyınşa sırt qarağanda Abaydıñ mwsılmanşılıq senimi tereñ emes, üstirt, şala sekildi bolıp körineri anıq.

Sonda, Abaydıñ mwsılmanşılığı şınımen-aq şala bolğanı ma? Onı anıqtau üşin Abaydıñ şığısqa onıñ işinde dini islamiyatqa qatısın aqınnıñ öz şığarmaşılığı arqılı zerttep, zerdelep, tekserip almasaq, onda osı eñbegimizdiñ bir büyiri olqı bolıp, üñireyip twrarı anıq.

Abaydıñ şığısqa qatısı turalı belgili abaytanuşı ğalım Mekemtas Mırzahmetwlı: «Keleşekte Abay şığarmaşılığındağı şığıstıq belgilerdi är qırınan zertteuşiler M.Äuezov tarapınan aytılğan tezistik nısandağı silteme pikirlerine soqpay öte almaq emes. Öytkeni, bwl pikirler zertteuşi ataulığa kürdeli de qiın mäseleni arnayı qarastırğanda adastırmas temir qazıqtay bağdar berip otırmaq.

Abay şığarmalarınıñ ruhani när alğan bir salası – onıñ şığısqa qatısın öziniñ zertteu eñbekterinde köbinese üş arnağa jiktey äri olar jaylı tanımnıñ özekti jelilerine jeke-jeke toqtay otırıp, naqtılı türde ayqındap beruge de at salısqanı bayqaladı. Olardı bas-basına atap öter bolsaq:

  1. Abay jäne şığıs klassikteri;
  2. Abaydıñ islamiyatqa qarım-qatısı;
  3. Şığıs oyşıldarınıñ arasında mol söz bolıp, oy tolğauına arqau bolğan moral' filosofiyasına qatısı jatadı», – dep jazadı öziniñ «Mwhtartanu jäne Abay ğwmırnaması» attı ğılımi maqalasında. (1.63-bet)

Biz öz eñbegimizde Abaydıñ islamiyatqa qarım-qatınasın söz etpekşimiz. Abaydıñ islamiyatqa qatısın söz etu degen söz, Abaydıñ dini közqarasın yağni Abaydıñ dinge degen senimin söz etu degen söz.

«Din» sözi düniejüziniñ barlıq tilderinde «Vera» dep ataladı. «Vera» – yağni «Senim» islamdıq mwsılman tüsiniginde «Iman» dep aytıladı. Sonda «Din», «Senim», «Iman» degen sözder bir mağınadağı mağınalas, sinonim sözder bolıp şığadı.

Al, Abaydıñ dini men imanı yağni senimine keler bolsaq, eñ birinşi aytarımız, Abay – kämil, yağni jan-jaqtı üylesimdi jetilgen tolıq mwsılman.

Mwsılmannıñ bes parızınıñ eñ bastısı, Allanıñ bar ekenine, bir ekenine senu bolsa, Abay Allağa, onıñ aqiqat barına jan tänimen senedi.

Allanıñ özi de ras, sözi de ras.

Ras söz eş uaqıtta jalğan bolmas,-degen Abaydıñ "Allanıñ sözi" dep aytıp otırğanı – Qwran Kärim.

Osı öleñinde aqın:

Köp kitap keldi Alladan, onıñ törti

Allanı tanıtuğa sözi ayırılmas, – deydi.

Söz Allanıñ bir sipatı bolğanda, köptegen ilim, kitap Alladan keldi dey otırıp, Abaydıñ bölip alıp, «onıñ törti», – dep, oquşısına tüsindirip otırğanı kökten tüsken qasietti tört kitaptı aytıp otır. Olar: Taurat, Zabur, İnjil, Qwran.

Bwl tört kitap älemdegi bastı dinderdiñ kanondarı, zañdarı, qağidaları jazılğan negizgi kitaptarı bolıp tabıladı. Abay özi mwsılman bola twra Taurat, Zabur, İnjilden Qwrandı bölip alıp erekşe tüsirmeydi. Allanıñ sözi dep osı atalğan tört kitapqa birdey, teñ közben qaraydı.

Mahabbatpen jaratqan adamzattı

Sen de süy ol Allanı jannan tätti.

Adamzattıñ bärin süy bauırım dep

Jäne haq jolı osı dep ädiletti.

Osı üş süyu boladı imanigül1

Imannıñ asılı üş dep tahqiq2bil

Oylan-dağı üşeuin taratıp baq

Bastı bayla jolına, malıñ tügil.

Din de osı şın oylasañ tağat3 ta osı

Eki dünie bwl tasdiq4 - haqtıñ dosı

Osılardı bwzatın jäne üş is bar:

Payda, maqtan, äuesqoy – onan şoşı, – degen Abay: «Allanı süy, adamzattı süy, jäne haq jolı, ädiletti süy. Osı üş süyu imannıñ, senimniñ tiregi – kämil iman yağni «Imanigül», – deydi.

 

«Din de osı şın oylasañ tağat ta osı», – dep, «Imanigül» men dindi bir närse dep tüsindiretin aqın, osılardı bwzatın – payda, maqtan, äuesqoylıq, – dep, paydakünem, maqtanşaq jäne köñiliniñ baylauı joq äuesqoy twraqsız adamdardı imandı adamdarğa qarama-qarsı surettey kelip:

Ruza, namaz, zeket, haj - talassız is,

Jaqsı bolsañ, jaqsı twt bärin tegis.

Bastapqı üşin bekitpey, soñğı törtti

Qılğanmenen tatımdı bermes jemis, – deydi.

Namaz, zeket, jağdayı kelse qajılıqqa baru ärbir mwsılmanğa parız sanalatını belgili. Biraq, sen qanşa jerden namaz oqıp, zeket (älsizderge kömektesu üşin beriletin qayır-sadaqa) berip, qajılıqqa (qağbağa barıp ziyarat etu) barğanıñmen, boyıñda kämil iman «Imanigül» yağni Allanı, adamzattı, ädiletti süyu bolmasa, sırtıñmen namaz oqıp, zeket berip, qajılıqqa baruıñ äşeyin jemisin bermes bos tirlik, – deydi häkim Abay.

Abaydıñ «Imanigül» jäne «Kamili insani», «Kämil adam» yağni «Jan-jaqtı tolıq jetilgen adam» turalı ilimin Abaydıñ dini közqarasınan bölip alıp jeke qarastıruğa bolmaydı.

«Imanigül» men «Tolıq adamdı» Abay ilimi dep ğılımi aynalımğa tüsirgen talanttı abaytanuşı ğalım Mekemtas Mırzahmetwlınıñ «Sen de süy ol Allanı, jannan tätti» attı ğılımi eñbeginde: «Allanıñ boyındağı segiz sipatın qwdiret pen ğılım sipatın qosa biriktirip, onı bir sözben ğaqıl yağni aqıl sözimen ataydı. Osı aqıl sipatına Abay öz tarapınan naqıliya, ğaqıliya dälelderge süyene otırıp, eki sipattı, yağni ädilet pen rahımdı qosadı. Osı özi ekşep, daralap alğan qasterli üş wğımnan, yağni aqıl, ädilet, rahımnan Abaydıñ tolıq adam turalı iliminiñ negizi qalanadı», – dep oyın tüyindeydi ğalım ağamız.

Abay ilimine süyenip aytar bolsaq, boyında imanı bar yağni «imanigüldi», «tolıq adam» ol Allanı, adamzattı häm ädiletti süyedi jäne onıñ özi de ädiletti, aqıldı, rahımdı yağni meyirimdi adam.

Abay öziniñ 38-qara sözinde: «Bwl aytılğan üş hislyattiñ ieleriniñ aldı – payğambarlar, anan soñ – äulieler, anan soñ – hakimder, eñ aqırı – kämil mwsılmandar», – dey kelip, dünie sırlarınıñ sebebin bilip, ahiret üşin emes, adam balasınıñ paydası, igiligi üşin qızmet etetin hakimderdi Abay äulielerden anağwrlım biik qoyadı. Äulielerden hakimderdi biik qoyğan Abaydıñ dini fanatizmge aşıq qarsı keluinde halqımızdıñ qanına siñip, ruhımen bite qaynasıp ketken erte türkilik wğım jatqan sekildi. Dinge fanattıq twrğıda berilu – qazaq halqınıñ wlttıq sezimine jat närse bolğandığı aqiqat dünie.

Abaydıñ «imanigül» men «tolıq adam» iliminiñ tüp mazmwn-maqsatı; jan-jaqtı  tolıq jetilgen adamnıñ (nravstvennaya liçnost') qasiet-sipattarın ayqındap jetkize tüsip, tärbielik, moral'dıq – filosofiyanıñ negizin, dinniñ tüpki maqsat negizimen jaqındastıra, bir birlikte qarastıru bolıp tabılsa kerek.

Ğalımdardıñ zertteui boyınşa adamzattı örkenietke jetkizgen Kim? Ne? Qalay?           Ne üşin? Ne sebepti? degen swraqtar körinedi. Qanday dinşil adam bolsa da, jaratuşı küş turalı «Kim?» bolmasa «Ne?» – dep wlı jaratuşı Haq turalı oylanbauı mümkin emes.

Qasietti Qwran-Kärimde wlı jaratuşı Alla turalı: «Alla bireu. Alla mwñsız. Är närse oğan mwqtaj. Ol tumadı da, tuılmadı. Äri oğan eşkim teñ emes».                    («Iqılas» süresi)  Tura osılay jazılğan. Qarapayım pende üşin tolıq tüsinip ketu auırlau. Onıñ üstine ärbir mwsılman – mümin Allanıñ bar ekenine, bir ekenine senip, iman keltiru – parız. Bwl – iman-şarttıñ eñ bastı qağidası. Allanı tolıq tanıp bilgisi kelip:

Köñilge şäk, şübäli oy almaymın

Sonda da onı oylamay qoya almaymın.

Aqıldıñ jetpegeni arman emes,

Qwmarsız qwr mülguge toya almaymın, – degen hakim Abay, bwl jerde bir Allanıñ bar ekendigine, haqtığına şäk keltirip, senbey twrğan joq.

Ol jaratuşı bir Allanı bar bolmısı, aqıl – sanasımen tüsinip, bilip barıp ilanğısı keledi. Mwsılman şariğatı: «Allanıñ bar ekenine senip, oylanbay ilan»,–  dese, Abay: «Senip, ilanu üşin oylanamın», – deydi.

«Atımdı adam qoyğan soñ, qaytip nadan bolayın», – degen wlı Abay, jaratuşınıñ özin sanamen qabıldap, öz aqıl tezine saladı. Abaydıñ dinge bölek közben, basqaşa qarap, jañaşa payımdauı – mwsılman şariğatın jaña deñgeyge kötergisi kelgen şın mänindegi din ğwlama-ğalımına ğana tän tereñ oy degen twjırımğa keluimizge tolıq negiz bar.

Abay öziniñ 38-qara sözinde: «Iman degenimiz – bir ğana inamaq emes, sen Alla tağalanıñ birligine, ua Qwrannıñ onıñ sözi ekendigine, Mwhammed Mwstafa s.ğ.u. onıñ elşisi ekendigine inandıq (ilandıq, sendik)» – deydi.

Siz Allağa şın senip iman keltiruiñiz kerek. Basqaşa bolsa ol iman emes.

Abay: «Siz ämäntu billähi kämä huä bi imayhi ua sifatihi (qwdayğa onıñ esimderi men sipattarına iman keltiremin)» – dediñiz. (38-qara söz). YAğni, siz Alla tağalağa jäne onıñ segiz sipatı men toqsan toğız esimine senesiz.

«Eger de ol sipattar birlän tağriğlamasaq bizge mağrifatulla (Allanı tanu) qiın boladı», – deydi häkim Abay öziniñ 38-qara sözinde. Allanıñ özine tän segiz sipatı bar. Olar: 1. Hayat – tirşilik, tiri bolu, 2. Ğılım, 3. Qwdiret – küş, 4. Basar – köru, köruşi. 5. Sämiğ – estu, estuşi. 6. Irada – tileu, qalau. 7. Käläm – söz, sözder. 8. Täkin – boldıru.

«Bwl segizinen Alla tağaladağıday kämilät – ğazamat (jetilu, ülkeyu) birlän bolmasa da, pendesine de ärbirinen öz hälinşe bar qılıp jaratıptı» – deydi Abay. (38-qara söz)

Biz Alla tağalanı özine tän segiz sipatı arqılı tanıp, senip, iman keltirip, oğan öz hälimizşe wqsaudı şart etuimiz kerek.

Häkim Abay: «Alla tağalağa wqsay alam ba dep, nadandıq birlän ol sözden jiirkenbe, wqsalıq – däl birdeylik dağuası birlän emes, sonıñ soñında bolmaq», – deydi de, «Zatı tügil hikimetine (danalığına) eşbir hakim (danışpan, dana adam) aqıl eristire almaydı. Alla tağala ölşeusiz, bizdiñ aqılımız ölşeuli», – deydi.

Ärbir pendeniñ Alla tağalağa şeksiz senip, wqsap bağuı, onıñ Allağa degen  senimi häm imanı bolmaq.

«Alla tağala ğılımdı, rahımdı, ädiletti, qwdiretti edi», – dey kelip, Abay: «Alla adamdı mahabbatpen jarattı. Külli ğalamdağı närseler adamnıñ paydalanuı üşin jäne adam balasınıñ näsibine tausılmas azıq bolsın degendik», – deydi de: «Mahabbatqa mahabbatpen jauap beru kerek emes pe?» – degen Abay: «Mahabbat pen qorqınış – bwl ot pen su sekildi, biri bar jerde ekinşisine orın joq», – dep, (38-qara söz) Allanı eş qorqınışsız şınayı mahabbatpen süyudi uağızdaydı.

Allağa şın senip, ğaşıq bolıp, onı eş qorqınışsız şınayı mahabbatpen süyip, Allanı ğılım arqılı tanu kerek. Ğılım Allanıñ bir sipatı. Allanı qalay süysek, ğılımdı solay süyuimiz qajet. Abay tüsinigindegi oqu, üyrenu arqılı keletin ğılım – är närseniñ sebebin tüsindirip,aqiqattı bildirmeu üşin kerek.

Al mwsılmannıñ negizgi bes şartınıñ eñ bastısı Allanı tanu bolsa, häkim Abaydıñ    38-qara sözindegi ğaqliya boyınşa jaratuşı küş jalğız Alla jaratqan jaratılıstı Allanıñ bir sipatı ğılım arqılı tüsinip tanudıñ özi, Allanı tanu bolıp sanaladı. Abaydıñ Allanı ğılım arqılı tanu degen oyınıñ astarında jaratuşı jaratqan ğalamdağı külli jaratılıstı ğılım arqılı tanu kerek degen oy jatır.

Däl qazirgi tañda jaratılıstıñ payda boluı jönindegi türli joramaldıñ işindegi ğılım men köpşilikke belgilisi ekeu. Onıñ birinşisi, jaratılıs materiyadan yağni kişkene ğana bölşekten ösip jetiledi, – degen ğılımda äbden qalıptasqan materialistik-ğılımi közqaras bolsa, ekinşisi, külli jaratılıstı jaratqan  bir ğana jaratuşı küş deytin ideyağa senetin-idealistik közqaras.Islam tüsinigi boyınşa, 99 esimi bar jaratuşı küş köbine «Alla» dep ataladı. «Allanıñ özi de ras, sözi de ras», – deytin Abay, közqarası jöninen – idealist. Bwl – dausız aqiqat! Bir qwday dep, jaratuşı küşke senetin idealistik közqarastağı adamdar, közge körinip, köñilge sezilgen twtas ğalam – jaratılıstı materiyadan yağni közge körinbeytin kişkene bölşekten  ösip jetildi deytin ğılımi – materialistik közqarastı da, ğılımdı da eş uaqıtta moyındamağan. Eñ qızığı, Abay közqarası jöninen jaratuşı küş bir Allağa sengen «idealist» bola twra, ğılımdı moyındağanı bılay twrsın, ğılımdı Allanıñ bir sipatı dey otırıp, Allanı ğılım arqılı tanu kerek, – deydi.

XVIII-XIX ğasırlarğa deyingi adamzat tarihındağı ğwlama danışpandardıñ barlığı derlik idealistik közqarasta bolğandığın eskersek, özine deyingi ğwlama – danışpandardan Abaydı dara körsetip, erekşelep twrğan, ğılım Allanıñ bir sipatı, sondıqtan da Allanı ğılım arqılı tanu kerek, – deytin häkim Abaydıñ däl osı pikiri. «Allanıñ sözi de ras», –degen Abay üşin Allanıñ sözi, ol – kökten tüsken qasietti kitap – Qwran-Kärim. Qwran süreleri men ayattarın Abay Allanıñ sözi, aqiqat dünie, – dep qabıldağan. Mine, osı qasietti Qwran-Kärimdegi qwran ayattarı turalı belgili şığıstanuşı ğalım Äbsattar qajı Derbisäli öziniñ  «Ğılım jäne din» attı maqalasında: «Qwrannıñ tağı bir bağa jetpes mwğjizağa tolı ayatında ana qwrsağındağı säbidiñ ösu kezeñderi,atap aytqanda,aldımen  süyekter bitip,keyinnen süyekterdi bwlşıq etter qaptaytını turalı bılayşa bayan etiledi: «Rasında,biz adamdı nağız (süzilgen) balşıqtan jarattıq.Sosın onı şäuettiñ bir tamşısı küyinde mıqtı jerge ornalastırdıq.Sosın ol tamşını alaqağa (jabısqaq wrıqtanğan kletkağa) sosın onı mudğağa (bir japıraq et körinisindegi jaratılısqa)sosın mudğanı süyekterge aynaldırdıq,sosın süyekterdi etpen qaptadıq,sosın onı basqa bir jaratılıs jasadıq.Alla-eñ keremet jaratuşı».             ( «Muminin»süresi,12-14 ayattar)

Şınımen-aq fizika ğılımı,su astı zertteuleri,embriologiyalıq jañalıqtar, tığızdıq ölşemi siyaqtı närseler adamnıñ üş wyıqtasa tüsine kirmeytin däuirde Qwrannıñ  bwl ğılımi aqiqattı döp basıp bayandauı,onıñ mäñgilik qwndılıqtarğa bay,Wlı jaratuşınıñ sözi ekenin körseted, – dese, belgili ğalım Moris Byukay öziniñ «Bibiliya, Qwran jäne qazirgi ğılım» attı kitabında: «Jer men ondağı tirşiliktiñ payda boluı,balanıñ jatırda jetilui sekildi,tipti fizika men matematikanıñ kürdeli mäselelerine deyin tolıp jatqan ğılımi twjırımdarmen tanıs kisilerdiñ onıñ Qwran mätinimen tolıq say keletinin körmeui mümkin emes.Köptegen süreler men ayattardağı qwpiya habarlardı aşu ğılımnıñ aldında twrğan mindet», – dep jazdı.

Ğılım – ol adamdı örkenietke jetkizetin jol ğana emes, onı Abay adam boyındağı jaqsı qasiettermen baylanıstıra qaraydı.

Abaydıñ 17-qara sözinde adam boyındağı qayrat, aqıl, jürek üşeui ärqaysısı öz qasietterin biik qoyıp aytısqanda, Abay olardı ğılımğa jügindirip, töreligin ğılımğa aytqızadı.

Mine osıdan-aq Abaydıñ ğılımdı bar jaydan biik qoyatını anıq bayqaladı. Dünie tanudıñ kilti – ğılımda, ğılımdı aqiqattı bilmek üşin üyrenu kerek degen Abay: «Ğılımsız aqiret te joq, dünie de joq. Ğılımsız oqığan namaz, twtqan oraza eşbir ğibadat ornında barmaydı. Bwl kündegi tähsil ğwlım (ğılım üyrenu) eski medreseler ğwrpında bolıp, bwl zamanda paydası joq boladı. Mollalar bılay twrsın, hwsusan  (äsirese) bwl zamannıñ işandarınan bek saq bolıñdar. Olar – fitnä (bwzıqtıq, bülinşilik) ğalım, bwlardan zalaldan basqa eşnärse şıqpaydı. Özderi hukim şariğattı (şariğat  jolı) taza bilmeydi. Köbi nadan boladı", – dep, (38-qara söz)  ğılımnan  habarsız,    bilimsiz   moldalar men   ğılımdı   oqıtpaytın, sholostikalıq  dini medreselerdi bitirip şıqqan nadan şäkirtterdi sınaydı.

Abay sınında şındıq mol. Abay zamanındağı din wstazdarın bılay qoyğanda, qazirgi tañdağı din wstazdarınıñ eñ ülken qateligi, olar Allanıñ sözi «Qwran-Kärimdi» zamanui ğılımdar himiya, fizika, biologiya, gidrologiya, medicina sekildi ğılımdarmen baylanıstı tüsindire almauında. Olar üşin din men ğılım  eki basqa, eki bölek dünie. Al, häkim Abay üşin din men ğılım birtwtas, bir dünie. Ekeui de bir Allanı tanu jolında qızmet etu kerek. Ädildik üşin atap ötken jön, Rim papasınıñ teologiya jönindegi müşesi, Irlandiyadağı dini Episkopol' universitetiniñ professorı Maysil Ledvit, Moris Byukay, Äbsattar qajı Derbisäli sekildi ğalımdar özderiniñ ğılımi eñbekterinde din men ğılımdı birge qarastıruda.

Şığıstanuşı ğalım Äbsattar qajı Derbisäli öziniñ «Ğılım jäne din» attı ğılımi maqalasında ösimdikterdegi atalıq – analıq wrıqtar turalı, suları aralaspaytın teñizder, jerdiñ aynalu bağıtı, ana qwrsağındağı säbidiñ payda boluı menen ösu kezeñderi turalı        XX ğasırdıñ soñındağı ğılımi jañalıqtardıñ, Qwran-Kärim sürelerinde osıdan on tört ğasır bwrın aytılıp qoyğanına toqtalıp ötedi.

Iya qazirgi zamanaui ğılımnıñ aldında twrğan ülken bir mindet, ol - qwrannıñ  süreleri men ayattarın ğılımi türde taldau. Bwl oñay şaru emes. Qwrandı ğılımi türde taldau üşin, Qwrandı tüsindirip taldauşı ğalım, ğılımnıñ bar salasın jetik bilui şart. Öytkeni, Qwran – bar ğılımnıñ toğısqan jeri. Osını bilgen wlı Abay:

Qwran ras, Allanıñ sözi - dür ol

Tä'uline jeterlik ğılımıñ şaq, – deydi.

Qwrannıñ mağınasın tereñ bilip, tüsinu üşin adamğa ülken ğılımi dayarlıq kerek ekenin aytadı wlı aqın.

XIX  ğasırdıñ ekinşi jartısında patriarhaldı meşeu qazaq qoğamında ömir sürip,       XXI ğasırdıñ aldıñğı qatarlı oyşıl ğalımdarınıñ Qwrandı ğılım arqılı tüsinu kerek, sebebi din men ğılımnıñ negizi bir degen tereñ ğılımi pikirlerin olardan bir jarım ğasırday uaqıt bwrın aytqan wlı Abaydıñ jan-jaqtı tereñ bilimine eriksiz tañ qalasız.

Ğılım – jaratuşı bir Allanıñ jaratqandarın, onıñ sebebi men nätijesin zertteumen aynalısadı. Sondıqtan da biz aynala qorşağan ortanı ğılım arqılı tüsinuge tırısamız. Biraq, ğalımdar qorşağan ortanı zerttey jürip, zertteudi aqiqattı bilu, jaratılıs sırların tüsinu, jaratuşı küşti tanıp bilu üşin zerttep jürgenderin köp jağdayda özderi de sezip, bile bermeydi. Sebebi, ğalımdar öz zertteu ob'ektisin qorşağan jaratılıstan böle-jara jeke zertteydi, olar köp jağdayda bükil ğalamdıq üylesimdilikti jete tüsinip eskere bermeydi.

Al, ğalamdağı üylesimdilikti öte tereñ de näzik tüsingen Abay: «Bwl közge körilgen, köñilge sezilgen ğalamdı qanday hikmet (danalıq, danışpandıq) birlän jarastırıp, qanday qwdiret birlän ornastırğan, eş adam wğılınıñ aqılı jetpeydi», – dep tañ qaladı.  (38-qara söz)

Mine, Abaydıñ qazirgi ğalımdardan bastı erekşeligi: ol – bükil ğalamdıq üylesimdilikti jan-jaqtı tereñ sezine biluinde. Abaydıñ wğımında Alla haq, mına şeksiz şetsiz ğalamdı jaratuşı bir Alla. Allanıñ segiz sipatı men toqsan toğız esimine elikteu arqılı, Allanı ğılım arqılı bilip, Allağa iştey wqsauğa tırısıp, Allanıñ bar ekenin bilmek parız,- dep oy qorıtatın häkim Abay: «Aqıl men hauastı (jaratuşı eni) tanıp bolmaydı, biraq onı jürek sezedi», – degen dünietanımdıq oy qorıtındısına keledi. Al, bwl asa kürdeli bastı mäseleni tüsindirude mütäkällimin ğılımınıñ şaması jetpeydi degen oy baylamın jasağandıqtan:

Aqıl men hauas barlığın

Bilmeydi jürek sezedür.

Mütäkällimin, mantikin

Beker bosqa ezedür, – degen mağınası asa tereñ, tipti abaytanuşılar uşığına jete almay jürgen oy tolğanısın aytıp otıruı jay närse emes», – deydi abaytanuşı ğalım Mekemtas Mırzahmetwlı.

Jaratuşı küş bir Allanı aqılmen bilip bolmaydı. Onı adam tek qana jürekpen sezedi, – degen Abayğa, Allanıñ qwdiretin onı jaratqandarı arqılı tanı, oylanbay ilan deytin islam din – wstazdarınıñ közimen qarasaq, Abaydıñ mwnısı – küpirlik, tipten din – islamğa qarsı şığu sekildi bolıp körinui mümkin. Sebebi, Abay qisındı söz arqılı Allanıñ bar ekenin däleldeuşi dini ğılımdar «Mütäkällimin» jäne «Mantikindi» joqqa şığarıp, manswqtap otır.

Osı orayda Abaydıñ közin körgen Kökbay aqsaqaldıñ esteligindegi: «Abay şın mağınasında mwsılman edi. Biraq, mwsılmanşılığı molda, qoja aytıp jürgen sırtı sopı, mwsılmandıq emes, ülken sınmen, tereñ oymen öz jüregimen tapqan mwsılmandıq bolatın. Bergi jerlerdegi kitap sözi, molda sözi, şariğat jolı degenniñ barlığına sınmen qarap, dinniñ negizin, maqsat-bağıtın ğana alıp, sonı aqiqat dini qıp qoldanğan. Abaydıñ dini mwsılmanşılıqtıñ işinde osınday jolmen ülken sınmen tabılğan taza aqıl din edi», – degen söziniñ mağınası asa tereñ ekenin sezemiz.

«Adamzattıñ bärin süy, bauırım dep», – jırlağan wlı gummanist Abay adamgerşilikti, tärbielik, moral'dıq-filosofiyanı bärinen joğarı qoyadı. Allanıñ özi de, «onıñ sözi» de ras dep, adam boyına «imanigül» egip, kämil-mwsılman «tolıq adamdı» nasihattaytın Abay ilimi, negizinen aqıldıñ jäne adamgerşiliktiñ dini.

Abay şığarmaşılığı men onıñ iliminiñ eñ bastı maqsatı, ol – twlğalıq sananı joğarı kötere otırıp, düniege özindik közqarası, oyı, pikiri bar jeke twlğa qalıptastıru.

Abay ilimi – bwl moral'dıq, etikalıq filosofiya. Allanı ğılım arqılı tanıp, onı şınayı mahabbatpen süyip, iman, ğılım men bilim bir Allanı tanu jolında qızmet etu kerek degen maqsattı oydı wstanğan Abaydı, islam dininiñ filosofiyasın damıta otırıp, dindi jañaşa payımdağısı kelgen şın mänindegi islamdıq oyşıl – ğwlama dep tüsinuimiz kerek. Bwl talası joq aqiqat dünie!

Abaydıñ dini közqarası öte kürdeli, sondıqtan da ol jan-jaqtı ğılımi taldaudı qajet etedi. Osını tereñ tüsingen Älihan Bökeyhan: «...priobrel imya znatoka svyaşennıh knig», – dey kelip: «Zdes' sleduet otmetit' otnoşenie Abaya k obryadnostyam islama», – (2.308-bet) dep jazuında ülken ğılımi oy jatır. «Bwl jerde Abaydıñ isläm qağida-joralarına degen qarım-qatınasın atap ötu kerek», – degen (erkin audarğan N.Mahan.) Ä.Bökeyhan sözinde tereñ astarlı mağına bar. Däl osı jerde maqala avtorı, dini közqarasın öziniñ «Allanıñ özi de ras, sözi de ras», «Alla degen söz jeñil» degen öleñderi men 12,13,27,35,36,38-qara sözderinde tereñnen tolğap, jaratuşı bir Allanı jan-jürek, bar bolmısımen, onıñ özine ğana tän segiz sipatı jäne sol segiz sipatınıñ eñ negizgileriniñ biri ğılım arqılı tanıp bilgisi kelgen, sol jolda din qağidalarınıñ jinağı «Mütäkällimin» jäne «Mantikindi» joqqa şığarğan Abaydıñ isläm dinine degen senimi men közqarasın aytıp otır.

Mäseleniñ tüyini, Abaydıñ dini senimi  onıñ isläm dininiñ qağida–joralarına degen jeke öziniñ  twlğalıq közqarasında jatır. Älihan Abaydıñ dini közqarasın, onıñ şığısqa qatısı men Abay şığarmaşılığınıñ ruhani qaynar közderin tereñ tüsinip, jaqsı bilgeni maqalınıñ ön-boyınan jaqsı añğarladı. Ä.Bökeyhan şığarmaşılığındağı biz bayqağan  bir erekşelik: ol – mümkin avtordıñ ömiri qım-qiğaş sayasi küreske tolı bolğandıqtan bolar, mümkin sol kezeñdegi oqırmannıñ bilim deñgeyin eskergendigi şığar, Ä.Bökeyhannıñ ğılımi maqalaları oquşısına  öte qarapayım, asığıs, tipten keyde tezis türinde jazılğan sekildi bolıp körinui de mümkin. Sondıqtan da Ä.Bökeyhannıñ maqalalarına asa mwqiyat qarağan jön. Sebebi, Ä.Bökeyhan eñbekteriniñ ärbir söylemniñ astarında ülken ğılımi oy jatadı. Köp jıl mızğımas qwrsauda qalıp,jañadan aşılğan qwrılıqtay bolğan, tamaşa enciklopedist ğalım  Ä.Bökeyhannıñ ğılımi eñbekteriniñ ärbir sözi men söylemine qazirden bastap tereñnen oy jiberip, ğılımi negizde taldap üyrenbesek, Ä.Bökeyhan eñbekterindegi jäy közge bayqalıp körine bermeytin ğılımi oyların tereñnen tüsinip, bayıbına jete almasımız anıq. Bwl oyımızğa naqtı mısal  Ä.Bökeyhannıñ 1905 jılı jazğan  «Abay (Ibragim) Kunanbaev»  attı ğılımi-monografiyalıq maqalasındağı: «Bwl jerde Abaydıñ isläm qağida-joralarına degen qarım-qatınasın atap ötu kerek», – degen bir-aq auız sözi tolıq mısal bola aladı. Az sözge köp mağına sıydıra biletin darındı publicist-ğalım Ä.Bökeyhan 1905 jılı  jazğan  öz maqalasında, keleşekte Abaydıñ qazaq ädebieti men qazaq wltınıñ ömirinde alatın ornın boljap bilgendey, bolaşaq abaytanuşılar üşin Abaydıñ ömiri men ösken ortasın ğana emes,wlı aqınnıñ ruhani när alğan  qaynar közderi men Abaydıñ dini-közqarasın da däl tauıp, döp basatın ädetimen, az sözge köp mağına sıydıra otırıp,ğılımi negizde ğajayıp türde tereñnen aşıp körsetken. Biz mwnı Ä.Bökeyhannıñ «Abay (Ibragim) Kunanbaev» attı ğılımi-monografiyalıq maqalasınıñ negizgi jetistigi dep tüsinemiz.

Bwl oyımızğa Älihan Bökeyhannıñ 1905 jılı jazğan «Abay (Ibragim) Kunanbaev» attı ğılımi maqalası tolıq dälel.

Ä.Bökeyhan da M.Äuezov te özderiniñ Abay turalı ğılımi eñbekterin wlı aqınnıñ ömirden ötu kezeñimen ayaqtaydı. M.Äuezov: «Mağauiya ölgen soñ Abay bir aluan auruğa aynaladı. Eşkimmen söylespeydi de, eşnärsemen özin jwbatpaydı. Auruın eşkimge körsetip emdetpeydi de, mwnıñ bärin kereksiz dep biledi. Sonımen Mağauiya öliminen keyin 40 kün otırıp, 23 mausımda 1904 jılı jaralı aqın, jarası men ömirde tatqan uların öz işine jiıp, özimen birge alıp, 60 jasında dünieden köşedi», – dese, (1.158-bet) Ä.Bökeyhan: «V 1904 godu 14 maya umer lyubimıy sın Abaya, Magauyya. Eta poterya podeystvovala na Abaya udruçayuşe: on perestal govorit', izbegal lyudskogo obşestva i çerez 40 dney posle smerti Magauyi sam posledoval za nim", – dep, (2.309-310-better) jazadı.

Bayqap otırğandarıñızday, qos avtordıñ da Mağauiya öliminen soñ, Abay ömiriniñ soñğı sätterinen keltirgen derekteri birdey. Tipten ayırmaşılıq joq.

Ä.Bökeyhan men M.Äuezovtiñ Abay turalı ğılımi eñbekterin salıstıra otırıp, zerttep şıqqanımızda,»Abaytanu» ğılımınıñ negizin saluşı M.Äuezov, öziniñ 1927-1933 jıldardağı Abaydıñ alğaşqı ğılımi ömirbayanın jazarda, 1905 jılı jazılğan Ä.Bökeyhannıñ «Abay (Ibragim) Kunanbaev» attı ğılımi maqalasın özine jol körsetip, jön silteytin «temirqazıq» retinde paydalanğanına közimiz anıq jetedi.

Sondıqtan da «Abaytanu» ğılımınıñ bastauında qazaqtıñ birtuar perzenti, wlı ğalım Älihan Bökeyhan twr deymiz.

Söz soñında aytarımız, Ä.Bökeyhan men M.Äuezovtıñ Abay turalı jazğan eñbekteriniñ    jazılğan uaqıtına qaramay, köptegen derekterdiñ däl qaytalanuınıñ negizgi sebebi bireu, ol – eki avtordıñ da ğılımi eñbekterindegi paydalanılğan derek közderiniñ bir jerden alınuı. Biraq, bwl - öz aldına bölek äñgime.

 

Paydalanğan ädebietter:

  1. Äuezov.M. Abaydı bilmek parız oylı jasqa. Almatı, "Sanat" - 1997
  2. Bökeyhan.Ä. Tañdamalı. Almatı, "Qazaq enciklopediyası" Bas redakciyası - 1995
  3. Mırzahmetwlı.M. Abaytanu. Astana, "Interactiv Kazakhstan" - 2014
  4. V.I.Lenin o literature i iskusstve. Moskva, "Hudojestvennaya literatura" - 1986
  5. Qwnanbaev.A. Şığarmalar jinağı. II tom. Almatı, "Ğılım" - 1997
  6. Qwnanbaev.A. Şığarmalar jinağı. I tom. Almatı, "Jazuşı" - 1986

 

Nwrğali  Mahan, Türkistan oblısı, Sozaq audanı

Abai.kz

 

 

 

0 pikir