Düysenbi, 23 Qırküyek 2019
Alaşorda 3747 5 pikir 6 Jeltoqsan, 2018 sağat 09:31

"Jalğan patşalar" oqulıqqa nege engizilmegen?

Ädette Esim han twsındağı memleket tarihına köz jügirtseñiz jiırma jılğa sozılğan qazaq-bwhar soğısın, oyrattarmen qaqtığıstı jäne Twrsın hannıñ büligi turalı oqisız. Alayda siz «Jalğan Äbdiğappar» turalı estip kördiñiz be?

Täuekel hanımızdıñ Orta Aziya jorığı bärimizge jaqsı tanıs. Bwhara tübindegi wrısta auır jaralanğan han häl üstinde Taşkentke jetkizilip, sonda baqilıq saparğa attandı. Ağasınıñ qayğısınan qan jwtqan Es-Mwhamed äskerdegi bilikti öz qolına aldı.

Sonımen, Mäskeude Boris Godunov, al Türkistanda Esim han taqqa otırdı. Alayda artınşa bes-altı jıldan keyin Godunov dünieden ötip taqtı onıñ wlı II  Fedor ielendi. Biraq bwl jas jigittiñ tağdırı tragediyamen ayaqtalıp, biligi birneşe aylarğa ğana sozıldı. Bir qızığı osı twsta eki memlekette de «jalğan patşalar» payda bola ketti.

Soğıs äli jürip jattı. Al bilik basına kelgen Esimniñ aldında qordalanğan mäseleler köbeydi. Şığısta oyrattar wdayı qauip töndirip twrdı, Edil men Jayıqtağı jwt, noğaylardıñ qazaqtan bölinip köşip ketui. Endi mine Bwhar tağına jayğasqan Baqi-Mwhamedtiñ äskeri qazaq jerine kele jatır. 20 jılğa sozılğan qazaq-bwhar soğısınıñ alğaşqı epizodtarı osılay bastalğan edi.

Bwhar ämiri jaydan-jay şabuılğa şıqqan joq. Bwl Baqi-Mwhamed degen adam saray töñkerisinen keyin bilikke kelgen. Jastığına qaramay bizdiñ Täuekel hanımızğa aytarlıqtay qarsılıq körsetip, qamalın qorğap qalğanı jäne bar. Bwharda şaybaniler äuleti joyılıp, endi jaña äulet, aştarhaniler (orıstar Astrahandı jaulap alğanda qaşıp kelgen handar twqımı) biligi ornadı.  Baqi-Mwhamedtiñ ükili ümiti bar edi. Ämirşiniñ bwl ümiti üy işine üy tiguge ärekettengen qaraqalpaq bileuşisi «Jalğan Äbdiğappar» bolatın. Äytpese, keşe ğana oysıray jeñilip, Bwharağa qaşqan özbekterde qazaqtarğa qarsı jorıqqa şığatın äleuetti küş joq edi.

Arası birneşe jıl ğana ayırmaşılığı bar demeseñiz, Reseyde «Jalğan Dmitriy», al Qazaq handığında «Jalğan Äbdiğappar» payda boldı. Bwl uaqıtta eki memleket güldenu şağına ayaq basqan-dı. Resey aynalasındağı şağın knyazdıqtardı biriktirip, Qazan, Astrahan men Sibirdi jaulağanda, Qazaq handığı ru-taypalardıñ basın qosıp, qaraqalpaq, qırğız ben noğaydı, Sibirden bölingen qazaq ruların endi qol astına biriktirgen twsta osınday şırğalañğa tap boldı.

Sonımen «jalğan patşalar» altın taqqa qonjiya ketti. Jalğan Dmitriy Mäskeudi, al Jalğan Äbdiğappar Türkistandı biledi. Al qarapayım halıq zañdı patşanıñ kim ekenin tüsine almay dal boldı. Jalğan patşalardıñ halıqtı özine sendire bilui oyın jüristerin mülde şatastırıp jiberdi. Äbdiğappar degen bwl adam qaraqalpaq ortasınan şıqqan, Sır boyındağı wsaq bileuşilerdiñ biri edi. Jergilikti halıqqa özin Şıñğıs hannıñ wrpağımın dep tanıstırğan ol jalğız Türkistandı emes, Taşkentpen qosa Sayramdı da qarattı. Al Esim han özine tiesili bilikti ala almay, bar uaqıtın sırtqı jaumen küresuge jwmsadı. Esimniñ sırtqı jaularmen küresuge küşin sarp etui  Jalğan Äbdiğappardıñ janına mayday jaqtı. Osılayşa Mäskeu men Türkistan sarayı «jalğan patşalar» mekenine aynaldı. Endi qaytpek kerek degen oy eki eldi de mazaladı. Osını paydalanğan körşi elder qauip töndire bastadı. Reseyge Pol'şa qısım körsetse, Qazaq handığına Bwhar äskeri basıp kirdi. Esiñizde me, osıdan 17 jılday bwrın Täuekel hannıñ nemere inisi Oraz-Mwhamed orıstarğa twtqınğa tüsip, Mäskeuge jöneltilgen edi ğoy. Mine, sol hanzadamız jat elde taqqa köterilip, Qasım qalasınıñ hanı atandı. Esim han qazaq jerinde «Jalğan Äbdiğapparmen» küresip jatsa, nemere inisi Oraz-Mwhamed Reseyde Jalğan Dmitriymen arpalıstı. Tağı da wqsastıq pa?

Samarqannan auır äskermen şıqqan özbekter Taşkentke betteydi. Bwl kezde Taşkentte qazaq swltanı Keldi-Mwhamed bilik etip otırğan-dı. Taşkent ämirşisi qalıñ eldi şaqırıp ülgermeydi nemese qajet dep tappasa kerek. Özine tiesili qazaq, qwrama, qırğız ben qatağannan äsker jinap soğısqa äzirlendi. Eki jaqtıñ äskeri Ayğır-Jar degen jerde kezdesip, Bwhar äskeri tım-tıraqay qaştı. Ökşeley quğan qazaq qosındarı Samarqanğa deyin töpelep, ülken oljamen Taşkentke qaytıp oraladı. Bwl jiırma jılğa sozılğan qazaq-bwhar soğısınıñ tek bastaması bolatın.

«Meni qwm basadı, su şayadı dep qorıqpa. Eger sen rasımen jaqwt bolsañ, tübi jarqıraysıñ»

Şığıs danalığı

Arada birneşe jıl ötpey jatıp qarapayım halıq şınayı jaqwttı körip, al «jalğan patşalardıñ» beti aşıla bastadı. Esim han Jalğan Äbdiğappardıñ dalalıq qosına basıp kirip, qılışpen şauıp öltirdi. Arada bir jıl ötpey jatıp  özin IV Ivannıñ kişi wlımın dep tanıstırğan Jalğan Dmitriy de ajal qwştı. Reseyde keyinnen birneşe Jalğan Dmitriyler bolğanımen olar resmi taqqa otırmadı. Qazaq ordasına qaytadan Orda-Ejen, al Reseyde Romanovtar äuleti bilik basına keldi. Osı oqiğadan keyin Aral men Sırdı mekendegen qaraqalpaqtar Esim hanğa tolıq täueldilikke tüsti. Bwl biz keltirgen bir ğana oqiğa.

Oylap qarasañız, mektep oqulıqtarı «KSRO» men «bol'şevikke» tolıp twr. Oğan aparıp, bitpeytin «plenum-sez'di» jabıstıra bergenşe, aş baladay jäuteñdegen handıq kezeñniñ kemis-qwtığın tügendeytin kez kelgen siyaqtı.

Bwl bizdiñ, qazaqtıñ tarihı. Bwl üşin eşqanday memleket bas qatırmaydı. Älde sol bayağışa ärkimge bir telmeñdep, «şeteldik ğalımdar ne deydi eken» dep solardıñ auzın bağıp jürmiz be?

Rısbek Ramazanwlı

Abai.kz

5 pikir