Jeksenbi, 16 Mausım 2019
Bilgenge marjan 9935 47 pikir 11 Jeltoqsan, 2018 sağat 11:54

Barıstıñ bükil Qazaqiya eliniñ simvolına aynalatınday ne qasieti bar?

Barıstı atam qazaq ejelden kieli sanağan. Qarauılğa almağan, qaqpan qwrmağan. «Alma apannan alandı,tautan wrar balañdı» degen mätel sol kezderden qalsa kerek. Atalarımız ejelden barıstıñ balasın – alan, al wrğaşısın – tautan dep atağan. Eger, alda-jalda qoldarına barıs terisi tüse qalsa, ülken otaudıñ törine ilip qwrmettegen. Atalarımız qay jılı, qay taudıñ jartasınan barıstı körip qalğandarın jır qılıp aytıp otırar edi. Sonda deymin-au, osı añ qay qılığımen, ne qasietimen qazekemniñ jüregin jaulap aldı eken? Bütin bir Qazaqiya eliniñ simvolına aynalatınday ne qasieti bar eken?

Mümkin, tek qırandar qonaqtağan tau biikterin mekendegen pandığı üşin şığar. Azığın tek qana arqar men tauteke, wlar men kekilik qiyalağan orta jäne biik tau bökterinen ayırğan barıs tışqanşılap tömenge tüspeytin añ.

Älde, tabanına topıraq timegen, qolqasına şañ kirmegen, auızına ölekse eti timegen bekzattığı üşin be eken? Buın bwrqıratıp qazir alğan añınıñ etine bir toyğan barıstıñ ol jemtigine qayta aynalıp soqpaytın märttigi bar. Ol jemtik endi qwzğın-qarğanıñ näpaqası.

Älde, onıñ asqan jürektiligi men erekşe aylakerligi üşin be eken. Som bilekti, öte qayrattı barıstar özinen 3-4 ese ülken qwlja, maraldardı ebin tauıp laqşa domalatatın. Düley küşti tağılar jay oğınday bolıp osı jırtqış soqqanda qayrat körsete almay tıpırlap jatar edi.

Älde, mümkin, bwl añ atalarımızdıñ janıñ saf altınday sirektigimen, sanınıñ azdığımen baurağan bolar? Añ älemin zertteuşi ğalımdar bwrnağı jıldarı bizdiñ taularda 180-200 bas barıs mekendeydi deuşi edi. Endi, mine 120-130-dan aspaydı, sanı azayıp baradı dep baybalam saluda. Anıqtama-tanımdıq maqalalardı paraqtasaq: «Barıstar aqpan-naurız aylarında jwptasıp, jaz şığa 2-3, keyde 4 alanğa deyin düniege äkeledi» dep jazılıptı. «Äytkenmen añnıñ bwl türi az zerttelgen, sirek kezdesetini, mekendeytin aumağınıñ zertteu jwmıstarına qolaysızdığı qolbaylau bolıp otır» dep jazılğan.  «2-3 keyde 4 alan». YApır-au 180-200 bas barıstıñ teñ jartısı tautanı bolsa, onıñ är-qaysısı jıl sayın keminde egiz tapsa, osı uaqıtta olardıñ sanı mıñnan asatın uaqıt boldı ğoy. Mine, osı swraq ğalımdardıñ da, tabiğat janaşırlarınıñ da basın qatırıp, jüregin auırtuda...

Halıq aytsa – qalıp aytpaydı. Aspan äleminiñ, bükil tabiğattıñ, añ men qwstıñ tür-sıypatın, ösu-özgeru zañdılıqtarın tanıp, tap basıp aytıp ketken dana halqımız bwl swraqtıñ da jauabın añızğa arqau qılıp qaldırğan siyaqtı. Añız tübi – aqiqat. Endeşe soğan qwlaq türeyik:

18 mıñ ğalamdı danalıqpen jaratqan Jabbar Iemiz külli añdardı jıyıptı deydi. Özi jaratqan ärbir mahlwqqa ömir sürer ortasın, auqat qılar rizdığı men töl sanın, jüktilik uaqıtın tağayındaptı. Söytip, kezek barısqa da jetipti. «Mekeniñ qarlı qwz, biik taular bolsın. Azığıñ taza qandı tau añdarı men qwstarı bolsın. 12 jılda bir ret qıs ayında töldeytin bolasın.» depti Jabbar Iemiz. Sonda tautan bılay dep mwñın şaqqan eken: «Ey, Jaratqan, mekenim jaqparlı-jartastı tau biigi bolsa, 12 jılda bir-aq ret, onıñ özinde qaqağan qısta  tölder bolsam, bara-bara meniñ twqımım qwrıp ketedi ğoy, raqım etiñiz?». «Oğan alañdama, sen töldegen jılı qıs jılı boladı!». Osılay dep Jaratqan barıstıñ tautanıñ jwbatqan eken deydi. Jäne uädesine berik Alla Tağala barıs töldeytin jıldı ayazsız, boransız qılıp beripti.

Tabiğat sırlarına jetik atalarımız barıs töldeytin, 12 jılda bir keletin osı jıldı – Barıs jılı dep ataptı. Jäne osı jılı qıs qaharınan qorıqpay işki tau bökterlerin emin-erkin qıstay beretin.

Sonımen, hoş, osı bir aqtanker teñbil-şwbar tau-tağısının sanın qalay köbeytemiz? Olarğa qanday jağday jasap, qanday memlekettik bağdarlamalar qabıldağanımız jön. Qalay bolsa da, osı mäseleni memleket deñgeyinde köterip, el bolıp qolğa alatın uaqıt jetken siyaqtı.

Berikbol Sıdıq, Taldıqorğan qalası

Abai.kz

47 pikir