Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Alaşorda 4767 19 pikir 30 Qañtar, 2019 sağat 15:36

Orıstardıñ qolımen jazılğan Ibn Fadlannıñ jazbası jalğan

H ğasırda ömir sürgen mwsılman Ibn Fadlan degen arab sayahatşısınıñ Voljskaya Bulgariyağa saparın bayandaytın jazbası bar. Resey ğalımdarınıñ aytuınşa, Ibn Fadlan – mwsılmandıq qabıldağan Edil Bwlğariyası hanına Islam dini negizderin üyretuge aranayı jiberilgen. Atalğan jazbanıñ bizge jetken nwsqasın 1920-jılı Irannan orıs ğalımı tauıp alğan, bwl ülken kümän tuğızadı. Onı özgertilgen nemese qasaqana jazılğan eñbek deuge äbden negiz bar. Öytkeni jazbadağı oqiğalar Ibn Fadlandı Islam dinine şorqaq etip, tipti keybir twstarı onı mwsılman emestey körsetedi. Ol bwlğarlarğa Islam dini negizderin üyretuge jiberilgen bilgir mwsılman emes, jabayı köşpendiler ortasında jürgendey sezingen hristian dindi adamğa wqsaydı. Nege? Jauap berip körelik...

1. Ibn Fadlan bulgar hanınıñ: "Hoçu postroit' meçet', çtobı lyudi poklonyalis' mne" degenin jazadı. Bulgar hanı – mwsılman, onıñ qwlşılıq tek Allağa arnalatının bilmeui, al onıñ qateligin Fadlannıñ tüsinbeui qalay? Mwnı Islam dininen habarsız adam ğana jazuı mümkin.

2. "I sami horezmiycı, i ih reç' oçen' grubıe, ih reç' pohoja na pisk skvorca" deydi sayahatşı. Al körşi qala twrğındarı jaylı "Reç' lyudey pohoja na kvakan'e lyaguşek" deydi. Saqalı sirek bir adamdı eşkige teñeydi. Dindar mwsılman wstazdıñ özge wlt turalı bwlay aytuı mümkin emes. Ol tilden tabatın künä bar ekenin jäne ğaybat degen ne ekenin jaqsı biledi.

Jalpı, arabtar mısal retinde qaratorğay, baqa, eşki atauların qoldanbaydı. Olarda köbine hayuan, tüye, malğwn deytin sözder qoldanıladı. Al skvorec, lyaguşka, kozel degen teñeulerdi köbine orıstar paydalanadı. Sonda "jazuşınıñ" kim bolğanı: arab pa, älde orıs pa?

3. "U koçevnikov ne prinyato oçişat'sya posle otpravleniya estestvennıh nujd i posle blizosti s jenşinoy, i oni ne moyutsya vodoy" delingen jazbada. Sonımen qatar "Ih jenşinı pokazıvayut sramnıe mesta çujim mujçinam" deydi. "Odejdu oni nosyat, poka ona ne istleet" degen joldar da bar. Özgeni tömen sanau jäne özgeniñ jağımsız jaqtarın döreki äşkereleu mwsılman tabiğatına tän emes. Osınday adam senbestey jäne mwsılmanğa jat äñgimelerdi hristian dindi adamdardıñ suretteuinen jäne ateistik jazbalardan kezdestiremiz. Senbeseñiz, Masudidiñ "Şirvan men al Bab tarihı" jazbası men Vizantiya imperatorınıñ "Imperiyanı basqaru" jazbasın salıstırıp köriñiz. Gruziya patşasınıñ Resey imperatorına jazğan hatın oqısañız da boladı.

4. Ibn Fadlan jolındağı taypalardı tek türik nemese oğız dep qana ataydı. Sayahatşı jolıqqan taypa nemese rudıñ atauın biluge tırısadı ğoy. Jazbada onday ataular joq. Qazaq pen türkimen taypaların ayıra bilmegendikten, qazaq taypasın bayqamay körsetip qoyudan qorıqqan bolar.

5. Bulgar, başqwrt, oğız degen taypa atauların jazbada köp paydalanğan. Al Masudi guz, bwrtas, bwlgar degen taypalardı körsetedi jäne olar Qarateñizden işki Resey jerine deyingi aumaqtardı alıp jatqanın aytadı. Al Fadlan olardı Qazaqstan, Türkimenstan jerinen Volga özenine deyin otırğanday bayandaydı.

6. Köşpendi taypalar keyde Al-Djurdjanğa baratının meñzeydi. Masudi jazbası Djurdjan dep gruzinderdi körsetkeni anıq. Al Fadlan jazbası Djurdjan aymağı Orta Aziyağa jaqın mañayda degenge meñzeydi.

7. "Ovcı razgrebayut sneg kopıtami, nahodyat travu, ili edyat sneg i jireyut. A letom edyat travu i hudeyut" deydi sayahatşı. Maldıñ ne jeytinin arabtar jaqsı biletin şığar, al Mäskeu twrğınınıñ bilmeui mümkin. Keñes äskeri qatarında jürgenimde "Tüye adamdı eki örkeşimen qısıp öltiredi" dep tüsinetin mäskeulik orıs boldı. Osı jazbanı qwrastırğan Fadlan emes, Fedya deuge boladı.

8. "Başkirı – samıe neçistoplotnıe i jestokie tyurki. Oni edyat vşey, ya videl, kak başkir-musul'manin el vşey" delingen eñbekte. Al Masudi jazbasında adamğa wqsas maymıldar jaylı aytıladı (ol jazbanı audarğan ğalım "Qara teñiz jağasında maymıl joq jäne Masudi bir halıqtı maymılğa teñegen bolar" degen pikir aytqan). Fadlan bolsa, «Başqwrttar bit jeydi» dep jazadı. Ol «Masudi başqwrttardı maymılğa teñegen» degen twjırımdı naqtılay tüskisi kelgendey nemese Fadlan jazbasın oqığan başqwrt halqınıñ arab wltı men Islam dinine köñili qalsın degen jımısqı oyı bolar.

9. "Mı videli na nebe prizraki srajayuşihsya lyudey. Bulgarskiy han ob'yasnil, çto eto voyuyut horoşie djinnı s plohimi djinnami», «A han slışal o djinnah ot svoego otca," degen joldar da bar. Türki halıqtarı jındar jaylı Islam dini arqılı bildi. Bulgar hanınıñ Islam dinin bilmegen äkesiniñ jındı da bilmegeni anıq. Al arabtıq mwsılman Fadlan kerisinşe, jındar jaylı sözsiz bilui tiis edi.

10. "Bulgarı kupayutsya v reke golımi vmeste s jenşinami" deydi. ... "Pered tem, kak ubit' jenu umerşego rusa, eta jenşina vstupaet v polovuyu svyaz' s mujçinami iz vseh domov" deydi. Osınday dälelsiz bos sözder arqılı jazbanı «köptegen naqtı derekter beretin» qwndı eñbektey körsetuge tırısqan der edim.

11) "Tyurki i ogızı nazıvayut zamestiteley naçal'nikov “kudarkin" deydi sayahatşı. Birinşiden, orınbasar lauazımı türkitildi halıqtarda qoldanılmağan. Ekinşiden, bwl taza orıs wltınıñ tegi ekeni körinip twr. Jazbanı qwrastırğandar özderin baqılağan NKVD ökilin osılayşa mazaq etui mümkin. Jazbanıñ jalğan ekendigin keyingi wrpaqqa sezdirgisi kelgen nieti de boluı ğajap emes.

Osınday derekter men oqiğalardan twratın Fadlan jazbası Masudi körsetken mälimetterdi "özgeşelep" otırudı wmıtpaydı. Al Istahri jazbasınıñ parsılıq nwsqası osı Fadlan jazbasınıñ jalğası ispettes, onda negizinen qalalar men taypalar atauı men olardıñ ornı körsetilgen. Masudi jazbasında Zakavkazede otırğan Kaşak elin jazbaydı, tek Orta Aziyada Kazah qalasınıñ bar ekendigin atap ötedi. Orta Aziya, Qazaqstanda otırğan qazaq halqı taypaları jayında eşqanday söz qozğalmaydı da. Kerisinşe, ol jerlerde qırğız, oğız, bulgar, burtas, başqwrt taypaları qonıstanğanın, odan äri rus, slavyan (sakaliba) halıqtarı mekendeydi dep jazadı.

Dwrısında, Ibn Fadlan sayahatı jaylı jazbanı reseylik iezuidter dayındağan. Olar osı jalğan jazba arqılı arab tarihşısı äri geografı Äl Masudi derekterin joqqa şığaruğa tırısqan. Äl Masudi jazbasın europalıq ğalımdar tauıp jarıqqa şığardı, sol sebepten ol jazbanı özgertuge Resey imperiyasınıñ şaması jetpedi. Äl Masudi X ğasırda Wlı Bwlğariya imperiyası bar ekenin, onıñ aymağı qazirgi Don özeninen bastalıp, Vizantiya imperiyası şekarasına deyin sozılatının, Bwlğar hanı mwsılmandıq qabıldağanın jäne onıñ Vizantiya men Europa aymaqtarına jii jorıq jasaytının körsetedi.

Bwlğar hanı balasınıñ äkesinen bwrın Islam dinin qabıldağanın, onıñ hajılıq jasağanın jäne Bağdat halifiniñ ol arqılı Bwlğar hanına Qağba jamılğısınan jırtıstı sıy retinde berip jibergenin bayandaydı. Sonımen qatar Zakavkaz'edegi Kolhida oypatınan bastap, qazirgi Don özenine deyingi aumaqta Hazar qağanatı ornalasqanın, olarğa körşi qazirgi Qırımda kemeli urus pen sakalba elderi mekendegenin de jazadı Äl Masudi. Ol ğasırda Qarateñiz ben Kaspiy teñizderin Hazar özeni qosıp jatqanın, atalğan özenniñ Qara teñizben qosılar jeri Hazar qağanatı baqılauında ekenin aytadı. Hazar patşasınıñ kelisimin alğan urus adamdarı 500 kememen Hazar özeni arqılı Kaspiy teñizine jetip, atalğan teñiz jağasındağı qalalardı tonağanın da jazıp körsetedi arab ğalımı. Sonımen birge qazirgi Don aumağında «köşpeli ğuzi» halqı bolğanın, olardıñ keyde qısta Hazar qağanatı aumağına ötip ketetinin bayandaydı. Arabşa jazıluında «ğuzi» men «ğazaq» sözderi öte wqsas,  XI ğasırda sol aymaqta «köşpendi kasogi» halqı bolğanın jäne keyingi «kazak» degender hristiandıq şirkeu tilimen orıs tiline köşken «şoqınğan qazaqtar» ekenin eskersek, ol aymaqta qazaq ataulı halıq erteden bolğanın añğaramız.

Al Resey imperiyası qalıptastırğan tarihta bäri basqaşa körsetiledi. Orıs ğalımdarınıñ aytuınşa, Wlı Bwlğariya imperiyası VII ğasırda ıdırap ketken. X ğasırda Volga özeni aumağında kişigirim Voljskaya Bulgariya knyazdigi bolğan, al Hazar qağanatı, kerisinşe alıp imperiya bolğan. Onıñ aumağına qazirgi Dağıstan men Batıs Qazaqstan aymaqtarı engen, Voljskaya Bulgariya osı Hazar qağanatına jartılay täueldi bolğan. Al Ural taularına qarayğı aymaqta rus' pen slavyan elderi otırğan (urus pen sakalba – rus' pen slavyan dep körsetiledi). Reseylikter qalıptastırğan tarihqa sensek, qazaq degen halıq keşege deyin bolmağan. Ol zamanda qıpşaq degen el payda bola bastağan, keyin sol qıpşaqtardıñ bir böliginen qazaq wltı qalıptasqan. YAğni, qazaq halqı qazirgi öz qwramındağı qıpşaq taypasınan payda bolğan, «nemeresi atasın tuğan» bolıp şığadı. Älbette, aqılğa sıymaytın twjırım.

Resey iezuidteri europalıqtar tauıp jarıqqa şığarğan arab jazbaları türkilerdiñ şınayı tarihı mülde özgeşe ekenin paş etetinin kördi. Şındıqtı jasıru üşin sol arabtıq jazbalardıñ deregin joqqa şığaratın amal izdedi, sol sebepten öz ötirikterin jaqtaytın jalğan jazbalar dayındattı. Sonıñ biri – osı Ibn Fadlan sayahatı jazbası.

Resey imperiyasınıñ otarı bolğan türkilik halıqtar Sovetter Imperiyası zamanında Islam dininen alıstatılıp, dinsiz ateystterge aynaldırıldı, olardıñ arap grafikalı töl jazbaları äueli latın grafikasına sosın birjolata kirilicağa auıstırıldı. Osılayşa türkilik halıqtarı ötken tarihınan beyhabar, tipti eski jazbaların oqi almaytın jağdayğa keltirildi. Imperiyalıq bilik Sovetter Odağı mäñgi ömir süretinine jäne ondağı türkilik wlttardıñ orısqa siñip joğalatınına senimdi bolğanı tüsinikti. Osı sebepten bolar Ibn Fadlan jazbasındağı öreskel qatelikter jöndelmey qaldı, ata dinimen qayta qauışqan türki mwsılmandarı sol qatelikter arqılı jazbanıñ jalğan ekenin tüsinetindey jağday tudı.

Bekjan Ädenwlı

(Jalğası bar)

Abai.kz

 

 

19 pikir