Jeksenbi, 21 Säuir 2019
Abay.tv 6046 32 pikir 7 Aqpan, 2019 sağat 11:21

Omaräli Ädilbekwlı: "Halıqtıñ köz jasımen biznes jasauğa bolmaydı"

Qıtaydağı qandastarımız qısımğa wşırap jatqan kezde qol wşın bersek dep atqa qonğandar az emes. Alayda ol jaqtağı ağayındarğa kömekteskisi keletinder köp bolğanımen, bastarı birikpeydi. Top-topqa bölinip alıp bir-birin qaralağanda qıtaydan ötken jau osılardıñ özindey körinedi. Bwnıñ sebebi ne, bwl qoğamdıq wyımdardıñ bası nege birikpeydi?

Meni tañğaldıratını qoğamdıq birlestikter arasındağı dau-damayda ünemi «Jebeudi» kinälağandı jaqsı köredi. Men osığan deyin de aytıp jürmin. «Jebeu» men «Atajwrttıñ» arasında eşqanday müdde qaqtığısı joq. Biz eşqaşan «Atajwrt» jaylı teris pikir taratqan emespiz. Senbeseñizder bizdiñ birlestiktiñ saytına kirip köriñizder. Jaqında ğana jariyalanğan Mwhtar Şahanovtıñ mälimdemesin köşirip bastıq. Al oğan deyin «Atajwrtqa» qarsı birde-bir maqala jariyalağan emespiz. «Jebeudiñ» saytında ğana emes, öz jeke paraqşamda da ol jigitterdi kinälaytın jazba jariyalağan emespin.

Qıdıräli Omarwlı alğaş «Atajwrttı» qwrıp, qazaq köşiniñ bağıtın soltüstikke bwrudı qolğa alğanda, oğan habarlasıp qoldau bildirgenmin. Birge jwmıs isteudi de wsındıq. Alayda keyin birlestiktiñ qwramı özgeruine oray, olardıñ bağıtı da özgere bastadı. Bwrınğıday beybit jwmıs isteudi emes, dau-damaydıñ ortasına tüsip ketti.

Meniñşe «Jebeudiñ» atına aytılatın sansız jala men şabuıldardıñ bastau közi äleumettik jelilerdegi dälelsiz jeke pikirlerden tuındaydı. Mäselen, WhatsApp jelisinde Qıtaydan kelgen ağayındardıñ türli tobı bar. Olar ru-ru boyınşa nemese aymaq-audan atauları boyınşa qwrılğan. Al ol toptarda neşetürli adam otır. Osı toptarda belgisiz bireulerdiñ taratqan negizsiz pikirleri köpşiliktiñ közin aldap otır. Sol üşin ağayındar WhatsApp-ta tarağan ösek-ayañmen şektelmey, özderi izdenip oqıp, istiñ aq-qarasın parıqtauı kerek.

Bizdiñ atımızğa naşar pikir aytatın köp sandı adamdar äleumettik jelide öz attarımen otırğan joq. Tipti köbi öz atı-jönderin de dwrıs jaza almaydı. Söytip, otırıp qoğamdıq mäseleni talqılap, pikirler aytadı. Olar özderi ğana emes köşilikti de şatastırıp otır. Osılay bizdiñ atımız orındı-orınsız aytıla bergen soñ «Jebeu» de qızıl daudıñ ortasında jür dep oylaydı. Anığında biz olardıñ atına bwrın eşqanay sın aytqan emespiz. Tipti «Atajwrttağı» jaqsı jwmıs istegen birqatar qız-jigittiñ eñbegin bağalaymız.

Qoğamdıq birlestikterdiñ tartısı rulıq jikşildiktiñ jemisi emes pe?

Bwl da köp kökeyinde jürgen swraq. Biraq «Jebeu» eşqanday rulıq wyım emes. Bwl wyımda 30-dan asa azamat bar. Är rudan, är aymaqtan kelgender. Onıñ üstine bäri Qıtayda ülken qalalarda, iri oqu orındarında bilim alğan azamattar. Qazaqstan alğaş täuelsizdik alğanda, Qıtaydağı qızmeti men üyin tastap elge kelgender. «Jebeu» osınday wltjandı azamattardıñ wytqı boluımen 2009 jılı qwrılğan. Maqsatı – elge qızmet etu.

Sizderdi Qıtaydıñ tıñşısı degen pikirler köp aytılıp jatır

Bwnday jalalı sözder bizge şabuıl jasauşılardıñ bastı qaruı. Negizi kim tıñşı, kim satqın ekenin köldeneñ kök attı emes, zañ organdarı aytu kerek. Biz zañdı jwmıs istep otırğan käsipkerlermiz. Memleketke milliondap salıq töleymiz. Äri eldiñ qauipsizdik organdarına senim artamız. İstiñ aq-qarasın anıqtaytın solar.

Äleumettik jelide belsendi türde bizdi qaralaytın Nwrhan Soltanbay degen azamat bar. Men onı Almatığa şaqırdım. Kümäniñ bolsa kel, birge prokuraturağa barayıq. Sen arızıñdı ber, men swraqtarğa jauap bereyin degen edim kelmedi. Betpe-bet kelmey, zañğa jüginbey, äleumettik jeli arqılı jel sözge jelik bergenderdiñ sözi osı.

Olardıñ bizge tağar bastı ayıbı – Qıtay konsulımen jaqın jwmıs isteytinimiz. Almatıdağı Qıtay konsulı elimizdegi tört oblıs pen eki qaladağı Qıtay azamattarınıñ mäselesimen aynalısadı. Viza da osı jerde räsimdeledi. Al soñğı jıldarı Qıtaydan kelgen qazaqtardıñ viza aluı qiındap ketti. Auırıp-sırqaytındar men ölim-jitim jağdayları boladı. Osınday şwğıl jağdayda konsuldıñ qızmeti kerek boladı. Oğan qosa pasportınıñ merzimi ötken qandastarımız da konsulğa jüginedi. Osınday mäselelerdi şeşu üşin biz Qıtay konsulına hat jazıp, kezdesu ötkizip birge jwmıs istep jürmiz. Olarğa aqıl-keñes beremiz, talaptarımızdı qoyamız.

Atqarğan bastı jwmıstarıñız

Biz eñ aldımen 2017 jılı zeynetaqını toqtatpau mäselesimen aynalıstıq. Qazaqstanğa köşip kelgen neşe on mıñ zeynetkerdiñ wzaq jıldıq eñbek jemisinen ayırılıp qalmauına üles qostıq. Qıtay konsulına, Astanadağı Qıtay elşiligine azamattardıñ arızın ötkizdik. Qıtayda qamalğan segiz Qazaqstan azamatınıñ mäselesi boyınşa tiisti orındarğa hat jazdıq. Biz atqarğan isterimizdi jarnamalağan joqpız. Eger sauatı bar kisiler bolsa körip-bilip otır. Tağı bir ayta keterligi, biz jazğan arızdarmız ben hattarmızğa eşqaşan aqşa almaymız. Al keybir birlestikter är arızğa 3 mıñnan 7 mıñ köleminde aqşa aladı.

Bizdiñ wstanım Qıtaydağı qazaqtar mäselesin halıqaralıq dauğa aynaldırmay, eki el ortasındağı qarım-qatınas arqılı şeşu. Qıtaydağı qazaqtardı tek Qazaqstan biligi ğana qwtqara aladı. Al sırtqı küşterdiñ bir paydası bolsa, 20 jıl boyı wrandatıp jürgen tibet pen wyğırlardıñ mäselesi şeşiler edi ğoy. Biz istegen jwmıstar «Jebeudiñ» saytında anıq jazılğan.

Biz ötken jılı tamız ayında Qıtayğa 17 adamnan twratın delegaciya bardıq. Bizdi Qıtaydıñ üş ministrliginiñ ökilderi qabıldadı. Bwl olardıñ Qazaqstanğa degen zor qwrmeti. Sol kezde Qıtay İİM-niñ orınbasarı bizdiñ arızımızdı tıñdap, Qazaqstan men Qıtaydıñ arasında şeşilmeytin mäsele joq ekenin aytıp, Soltüstik Şinjañdağı ister jönine keledi dep uäde bergen.

Oralmandar arasındağı dau-damay ädeyi wyımdastırılıp otır ma?

Bwl sözdi köpten beri aytıp jürmin. Elimiz täuelsizdik alğalı şetelden millionnan asa qandasımız köşip keldi. Eldegi qazaqtıñ üles salmağı arttı. Bwğan qosa elge kelgen oralmandardıñ birligi artıp, irgeli el bola bastağanı körindi. Mäselen, 2013 jılı Asqar Jakulin degen käsipker azamat Şığıs Qazaqstan oblısı Tarbağatay audanı Qızıl Kesik auılında atası Jakulağa arnap as berdi. Astı wyımdastıruşılardıñ biri boldım. Sol auılğa Almatıdan jäne özge qalalalardan tayılı-tayağımızben bardıq. Bir auıldı toyğa barğandar basıp ketti. «Biz de el bolıppız ğoy, kim ekenimizdi bildirippiz. Aluğa emes, beruge kelgenbiz. Respublika köleminde at şaptırdıq, bäygege kölik tiktik» dep özimizşe dürildep quandıq. Osıdan keyin 2014 jılı Şığıs Qazaqstandağı Qalba tauda Er Jänibek batırdıñ 300 jıldığı ötti. 2016 jılı Parlament mäjilisiniñ saylauı bastaldı. Osı kezderde «Oralmannan deputat kerek» dep belsendiler özderin, bir-birin wsına bastadı. Osınıñ bäri bireulerge wnamağan bolu kerek. Şetelden kelgen qazaqtardıñ arasına jik saluşılar payda boldı.

Biıl qañtarda QHR qwrılğanınıñ 70 jıldıq toyına qatısıp qayttıñız ba?

Bizge şabuıldauşılar aqparattı ädeyi bwrmalap otır. Qıtaydıñ memlekettik merekesi qañtarda emes qazan ayında ötedi. Al men qatısıp qaytqan jinalıs naurız ayında ötetin parlamet jinalısına dayındıq. Men bwl jinalısta Nwrlan Äbilmäjinmen kezdesip, bıltır Astanada bergen uädesiniñ orındaluın quzadım. Birinşi kötergen mäselem, eki elde bölinip qalğan qandastardıñ viza ala almauı boldı. Elektrondı viza men turistik viza oralman bauırlarğa qol jetimsiz bolıp otır. Osını nazarda wstaudı wsındım. Sodan keyin Qıtayda qızmet atqarğan toğız kisiniñ zeynetaqısı toqtatılğan. Ol kisilerdiñ özderi jazğan arızdan aparıp tapsırdım. Atap aytanda, Güljanar Qinayat, Toqan Mäkey sındı kezinde Şinjañ telearnasında istegen azamattar men Asılhan Begen degen aqsaqaldıñ özderi qol qoyğan hattarın jetkizdim.

Äleumettik jelide daulasqanşa mäseleni sotta şeşken oñ bolar ma edi?

Birinşiden, men üşin är qazaq - qadirli. Ekinşiden, jasım wlğayğan adammın, talay ötkelekten öttik. Sol üşin ömirlik täjiribesi az jastardıñ bilmestikpen bizge jasağan şabuıldarına keşirimdilikpen qarap keldik. Olardıñ wstanğan jolı dwrıs bolmasa da, mwrat-maqsattarı qazaqqa paydasın tigizu bolatın. Osı jastar üşin bwğan deyin sotqa arız jazu jaylı oylamadıq. Al qazir «Atajwrtta» jastar qalğan joq. Köbi özim sekildi qırıqtan asıp, eludi eñsergender. Sol üşin endigi äñgime bölek. Sot boladı. Onı attandap aytudıñ qajeti joq. Üş türli arız Almatı qalası, Almatı oblısı qwqıq qorğau organdarına tüsti. Biraq biz «Atajwrt jastarın» sotqa bergeli otırğan joqpız. Tek belgili bir adamdardı ğana.

Qıtaydağı tüzetu lagerinen şıqqandar ne üşin «Jebeuge» emes «Atajwrtqa» kelip alğıs aytadı?

Meniñ jeke nömerime, poçtama kelgen alğıs hattar az emes. Men olardı jarnamalap jatqan joqpın. Bizdiñ ıqpalımızben bostandıqqa şıqqandar bizge ärine alğısın aytqan. Onı jariyalau mindetti emes. Tipti kezinde meniñ atıma auır sın aytqandardıñ özi keyingi kezderi jekeme jazıp, keşirim de swrap jatır.

Bwl jerde tağı bir ayta keterligi, Qıtaydağı sayasi üyrenuden şıqqandar birden Qazaqstanğa kele almaydı. Olar aldımen üş ay baqılauda boladı. Qazaqstanğa kelgen bes adamdı bilem. Bosap şıqqandardıñ özi bir tuısın ne jaqının kepildikke qoyıp otır. Sondıqtan "men Qıtay lagerinen şıqtım" degenniñ bäri şın emes. Bir anığı Elbasınıñ, SİM-niñ aralasuımen Qıtaydağı qazaqtar mäselesi oñ şeşimin tauıp jatır.

«Jebeu» birlestigi Qazaqstanda zañdı tirkelgen. Al Qıtayda şe?

Biz 2009 jılı QR Ädilet ministrligi tarapınan tirkeuden ötkenbiz. Al Qıtayda tirkelgen degen ötirik äñgime. Olar da aqımaq emes, şeteldiñ wyımın özderine tirkeytindey. Men bilsem, Europada 2400-den asa Qıtaydan ketkender qwrğan qoğamdıq wyımdar bar. Bwl Europada qalıptı jağday sanaladı. Qıtay tarapı osı wyımdarmen jaqsı qarım-qatınasta. Bwl adam şoşitın is emes. Qayta Qıtay biligimen baylanısqa şığuğa mümkindik. Qandastarımızdıñ mäselesin ol eldiñ jauaptı organdarına ornımen jetkizip otırmız.

Qıtay qısımındağı qazaqtardı kim qwtqara aladı?

Bwl mäseleni bir şeşse Qazaqstan Prezidenti men SİM ğana şeşe aladı. Al basqalardan ümit kütu beker. Elbası Qıtay basşılarımen kezdesude osı mäseleni kötergen. Biraq bwl is hattamağa tüspegen. Bwdan tıs SİM-de birneşe märte Qıtayğa barıp, jwmıs istedi. Osınıñ arqasında ol jaqtağı qandastırmızğa jasalğan qısım bäseñdedi. Al bireuler oraydan paydalanıp, osını öz attarına jazğısı keledi. Şeteldi şulatu arqılı şeştik dep. Qaytalap aytam, Qıtaydıñ işki isin ayqay-şumen şeşu qiın. Mısalğa tağı da wzaq jıldar boyı halıqaralıq sotqa arızdanıp jürgen wyğırlar men tibetterdi aytuğa boladı.

Demek qazaqtıñ mäselesi de halıqaralıq dau arqılı şeşilmeydi. Osılay dep ötirik aytqandar halıqtıñ köz jasınan wyalu kerek. Jılap otırğan halıqtıñ aqşasın alıp, arız jazğızıp halıqtı aldauğa bolmaydı. Bwl halıqtıñ köz jasımen biznes jasau bolıp sanaladı. Erteñ barlıq mäsele aşıqqa şıqqanda eldiñ betine qalay qarauğa boladı.

Serikjanmen aşıq swhbatqa şığuğa dayınmın

«Taram-taram jol bar, bäri Mekkege aparadı» degendey bärimizdiñ maqsatımız bir bolsa tüsiniseyik. Ärkim öz jolımen jwmıs istesin. Ol qattı aytsın, men kelissöz arqılı jwmıs isteyin. Biraq özara tartıstı qoyayıq. Jala jabudı toqtatayıq. Ötkende Serikjandı betpe-bet pikir almasuğa şıqırdım. Kelmedi. Tağı şaqıram. Osı «Abai.kz» aqparattıq portaldında kezdesuge de dayınmın. Qatar otırıp söyleseyik. Halıq arasındağı teris pikir men dau-damaydı şeşeyik.

Soñğı kezderi qızu talqığa tüsken Sayragül mälimdemesi jaylı

Sayragülge bükil el bolıp qoldau bildirip keldik. Eñ mañızdısı Sayragüldi halqına adal Abzal Qwspan degen keremet azamat qorğap jür. Sol üşin biz ayqay-şuğa barmay Abzalğa senuimiz kerek. Abzal osı isti soñına şığara aladı. Sayragüldi eşqanday şetel qwtqara almaydı. Onı Qazaqstan zañdarı men Qazaqstan halqı qwtqaradı. Sayragüldiñ mälimdemesi el arasında ülken tüsinispeuşilik tuğızdı. Menşe bwnıñ artında jasırın adamdar twr. Sayragüldi sayasi qwral retinde paydalanu da bolıp jatır.

Aldağı josparlar jaylı

Biz osı uaqıtqa deyin zañ ayasında qandastarımız üşin qızmet atqarıp keldi. Jalğastı osı bağıtta jwmıs isteymiz. Öz wstanımımızda twramız. Qıtay konsulımen jalğastı jwmıs isteymiz. Sonıñ arqasında pasporttarınıñ merzimi ötken jiırma qandasımızdıñ tölqwjatın jañalap berdik. Solarmen birlese Qıtay biligine ötiniş, talaptarımızdı jetkizip otırmız. Endigi bastı jwmıs «oralman kuäliginiñ» uaqıtı ötken neşe on mıñdağan qandastardıñ mäselesin şeşu. Osı is jaylı özderiñizben («Abai.kz») birlesip mälimdeme jasağan bolatınbız. Bwl mäsele naurız ayınıñ ayağınan mamır ayınıñ basına deyin şeşimin tabadı dep otırmız. Tağı bir mañızdı jwmıs, qazaq köşin soltüstikke bastau bolıp otır. Oğan qosa qazaq jastarın saudağa beyimdeu jağın da qarastırıp jatırmız. Jastarımızdıñ twrmıstıq jağdayın jaqsartu üşin jwmıs isteymiz.

Abai.kz

32 pikir