Jeksenbi, 16 Mausım 2019
Bilgenge marjan 1468 2 pikir 10 Aqpan, 2019 sağat 12:00

Latın älipbiine köşu – ruhani jañğıru talabı

2018 jılı 19 aqpanında Elbasınıñ №637 Jarlığımen latın grafikasına negizdelgen qazaq älipbii bekitildi.

Qazaq tiliniñ jetilui zaman talabanı say özgerip otırğanı bizge mälim. Tarihqa jüginetin bolsaq, qazaq halqı özge türki halıqtarı siyaqtı 4-5 ğasır boyı arab jazuın paydalandı. HIH ğasırdıñ ekinşi jartısınan bastap ziyalılar, onıñ işinde Ibıray Altınsarin tärizdi ağartuşılar, qazaqtıñ wlttıq jazba ädebi tilin qalıptastıru üşin onıñ dıbıstıq jüyesin tolıq bere alatın jaña alfavit qabıldaudı ne osı jazudı jetildirudi kün tärtibine qoya bastadı.

Qazaq jazuı - qazaq tiliniñ ärip tañbalarınan twratın jazu jüyesi. Köne zamannan beri qazaqtar ärtürli jazu jüyesin paydalanıp kelgen. Olapdıñ alğaşqısı qazaqpen birge basqa da türki halıqtarına ortaq bolğan runa jazuı. Osı jazu ülgicinde Kültegin, Bilge qağan eskertkişteri siyaqtı köne türki mwraları saqtalğan. V-Hİİ ğasırlapdı qamtitın runa jazuı Orhon, Enisey, Talas özenderi boyınan tabılıp otır. Mwnıñ özi bizdiñ ata-babalarımızdıñ ömir süpgen geografiyalıq opındapın körsetedi. Vİİİ-İH ğacırlarda qazaq dalacına mwsılman dininiñ kelui - arab jazuın ala keldi. Arab grafikasına negizdelgen jazu ülgici 1929 jılğa deyin caqtalıp keldi. YAğni ocı twcqa deyin jazılğan eñbektep arab jazuı negizinde hatqa tüsti. Onı  Ş.Uälihanov, A.Qwnanbaev, Mäşhür Jüsip, Şäkärim ciyaqtı wlı twlğalar qoldandı. HH ğasırdıñ basında A.Baytwrsınwlı arab jazuın qazaq tiliniñ zañdılıqtarına opay beyimdep, qazaq älipbiin jasadı. Osı älipbi negizinde kitaptar jarıq kördi, şäkirttep bilim aldı. Mağjan, Abay, Mwhtar sekildi alıptardıñ eñbekteri osı älipbi negizinde jazıldı. 1929-1940 jıldar aralığında halqımız latın grafikası negizindegi älipbidi paydalandı. 1940 jıldan bastap qazipgi qoldanıstağı kirilicağa negizdelgen älipbi qoldanıluda. Qazirgi kezde memleketimiz latın älipbiine köşuge qızu dayındıq üstinde.

Latın älipbiin paydalanu Türkiya, Äzirbayjan, Özbekstan, Türkimenstan siyaqtı memleketterdiñ täjiribesinen sätti ötken. Düniejüzilik aqparatta latın älipbiiniñ ornı ülken. Sondıqtan latın älipbiine köşu mäselesi kezek küttirmeytin mündet. Älemdegi qazaqtar özderiniñ twratın memleketterine qaray apab, latın, kirilica tañbalarına negizdelgen älipbidi qoldanuda. Osı twrğıdan kelgende optaq älipbidiñ boluı halqımızdıñ bir-birin tüsinisuine oñ ıqpal tigizetini bwğan deyin san märte aytıldı. Onı bügin qayta däleldeudiñ qajeti de joq. Elbası tapsırmasına say bügingi tañda latın grafikasına köşu jwmısı soñğı dayındıq mezgiline jaqındap keledi.

Bwqaralıq aqparat derekterine süyensek, büginde älemniñ 70% elderi latın jazuı arqılı bilimdi igerip, ğılımi zertteulermen tanısuda . Bwl degenimiz – bilim, ğılım, sayasat pen tehnika, mädeniet pen öner, sport t.b. qatıstı jazbaşa aqparattıñ barlığı derlik latın grafikasımen beriledi, qoğamdıq ömirdegi jañalıqtardıñ basım böligi osı grafikanıñ negizinde taraladı degendi biliderdi.  Demek, latın älipbiiniñ bizdiñ otanımızdıñ älemdegi damığan 30 eldiñ qatarına qosılu talabınıñ orındaluı jolında mañızdı rol' atqaratını sözsiz.

Elbasınıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı maqalasınıñ basım bağıttarınıñ biri — qazaq tilin latın älipbiine köşiru. Oblısta bwl ürdis kezeñ-kezeñmen jüyeli türde jüzege asırıluda. Atap aytsaq, jergilikti jerlerde tüsindiru jwmıstarı köptep wyımdastırılıp, aytılğan wsınıs-tilekter de qaperge alınuda. Osı rette oblıstıq tilderdi damıtu basqarmasınan latın älipbiine köşu turalı ötken jıldıñ qorıtındı jwmıstarı men aldağı josparları turalı bilgen edik.

Elimizde qazaq tili älipbiin latın grafikasına köşiru reforması QR Ükimeti bekitken üş kezeñnen twratın wlttıq is-şaralar josparına säykes bekitildi. Ärbir kezeñde atqarılatın şaralar josparlanıp, maqsat-mindetter ayqındaldı. Reformanı jüzege asıru üşin qajetti materialdıq, tehnikalıq, kadrlıq, t.b. alğışarttar qarastırılğan.

Bärimiz biletindey ötken jılı 14 qaraşa küni Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne sport ministrliginiñ wyımdastıruımen qazaq tili älipbiin latın grafikasına köşiru jwmıstarı ayasında respublika boyınşa latın grafikası negizindegi «JALPIHALIQTIQ DIKTANT» ötken edi. Mädeniet jäne sport ministrliginiñ aqparatı boyınşa, sol kezde respublikalıq akciya elimizdiñ barlıq öñirlerin qamtidı jäne oğan şamamen 2 mln.qazaqstandıq qatısqan. Osıdan-aq, el halqınıñ latın älipbiine köşu isine belsendilik tanıtıp otırğanın añğaruğa boladı.

Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti – Elbası Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaevtıñ qazaq tili älipbiin kirillicadan latın qarpine köşiru turalı Jarlıqqa qol qoyğanın barşa halıq ıstıq ıqılaspen qabıldadı. Bwl elimizdegi erekşe mañızdı şeşimderiniñ biri boldı.

Ruhani jañğıru – bwl töl ädebietimizdi, mädenietimizdi jañğırtu, wlttıq sananı oyatu.

Älipbidiñ alğaşqı nwsqasına qoğam arasındağı talqılaudan keyin özgerister engizilip, 2018 jılğı 19 aqpandağı №637 Jarlığımen jaña redakciyadağı älipbi nwsqası bekitildi.

Jazudı jaña älipbige köşirudiñ mädeni-äleumettik, lingvistikalıq, ekonomikalıq, sayasi, aqparattıq, pedagogikalıq sebepteri bar. Osı orayda, qazaq jazuın latın grafikasına köşiru de mezgili jetken mäsele ekenin qazirgi Qazaqstan qoğamında bolıp jatqan talqılaular körsetip otır.

Barlıq ozıq tehno­lo­giyanıñ tiline aynal­ğan latın älip­biine köşu — elimiz üşin, önerimiz ben mädenietimiz üşin ülken ruhani qw­bı­lıs. Elbası öziniñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» maqalasında bwl mäseleni tayau jıldardağı negizgi mindetterdiñ biri dep bekitti. Älemdik örkeniet köşinen qalmay, qazaq tiliniñ halıqaralıq därejege köteriluin qalasaq, latın qarpin qoldanısqa engizudiñ mäni orasan.

Abai.kz

2 pikir