Düysenbi, 25 Naurız 2019
Mäñgilik el 2172 10 pikir 15 Naurız, 2019 sağat 11:02

Dimaştıñ dauısı jäne älemniñ 47 elindegi beytanıs tanıstar

Büginde älemdik därejedegi alğaşqı qazaq änşisi atanıp jürgen Dimaş Qwdaybergenniñ halıqaralıq deñgeyge köterilgenine eki jıldan artıq uaqıt ötse de, ol turalı aqın Oñaygül Twrjanovanıñ kitapşasınan basqa tereñnen quzağan tiyanaqtı dünie, tipti Qazaqstan köleminde muzıkatanuşılıq maqala jazıla qoyğan joq. Esseist jazuşı Maqsat Täj-Mwrat osı olqılıqtıñ ornın toltıru maqsatında «Dimaş. Kogda jajdut krika» attı kitap jazıp bitirdi. Biz oqırman nazarına sol kitaptıñ qazaq tiline audarılğan «Jer älemdi şarlağan qazaq äni» deytin tarauın wsınudı jalğastıramız. 

(Jalğası. Bası mına siltemelerde: «Bağı barmen talaspa»Teñiz tüpten tebirenedi)

Joğarıda taqırıp ıñğayına qaray keltirgenimizdey, osı künge deyin juıq jäne jıraq şetelde Dimaştıñ alaböten orındau stili jöninde birneşe «vokaldıq kouç» (muzıkalıq taldau) jasaldı. Solardıñ biri The vocal Lexicon ädette pop-muzıkada bir, äri ketkende eki tonal'dılıq tonnan aspasa, Dimaş birden ärtürli bes tonal'dılıq bar ekendigin jazadı. Al Ol'ga Donskaya S.O.S. kompoziciyasında Dimaştıñ bügingi künge deyin eñ joğarğı tonal'dılıq: -si minordı alğanın atap twrıp körsetedi. Jikatok bolsa qazaq änşisiniñ dauıs mümkindigi öte zor ekendigine toqtaladı, biraq mwnı şeteldik keybir heyterler moyındamay, änşi mikste (registrlerdi aralastıruda) birinşi oktavanıñ – sol' notasınan asa almaytının, diapazonı bir oktavanıñ töñiregi ekendigin däleldep qoymaytınına narazılıq bildire kep, bwl pikirdiñ wşqarılığına Donskayanıñ taldauın dälel retinde jürgizedi. Ol'ga Anatol'evna osı orayda Dimaştıñ S.O.S.-tegi dauıs auqımı üş oktavanı qwraytının, al keyingi «Greşnaya strast'» kompoziciyasında diapazonı tört oktavanı erkin jaylağanın körsetken-di. Keyinirek Dimaştıñ orındauındağı eñ tömengi nota – ülken oktavadağı -Fa, eñ joğarı nota – besinşi oktavadağı –Re dep däleldegender dep däleldegender de boldı. Änşi 2018 jılı jazda «Gäkku» muzıka festivalinde öziniñ «Wmıtılmas kün» änin orındau kezinde öte joğarı notadağı ısqırauıq registrge salıp jäne notanı öte wzaq – segiz sekund boyı wstap twrğannan keyin «Dimaş D2-den D8-ge deyingi notalardı ala aladı» deytin twjırım aytıldı. Mwndağı D8 – ädette «del'fin dıbısı, «täñirlik dıbıs» delinetin, ul'tradıbısqa jaqın keletin dıbıs. Şamamen osı twsta Dimaştıñ dauıs diapazonın altı oktavağa jaqındatqandar bolmay qalğan joq: «Şirokiy diapazon vokala, 6 oktav i 1 nota, dostigaet samıh nizkih not baritonnogo registra i vplot' do naivısşih not soprano i registra svistka. Ego samaya nizkaya nota – A 2, a samaya vısokaya – D 8». Büginde Dimaştıñ 5 oktava, 4 nota jäne 1 jartılay tondı qamtitın auqımdı vokaldıq diapazonğa ie änşi ekendigi resmi türde aytılıp-jazıla bastadı. Singer ayaqtala salısımen öziniñ jwmıstıq dauıs kölemi 4,5 oktava töñireginde ekenin, dami kele 5 oktavalıq deñgeyge jetui mümkin ekendigin änşiniñ özi de aytqan-dı, büginde D 8 onıñ diapazonındağı eñ joğarı nota bolıp qala bere me degen swraqtıñ basın Dimaştıñ özi «Mäsele oktavada ma eken?!» dep, aşıq qaldırıp jür. Söytse-dağı odan aldağı uaqıtta bwdan da biik, şırqau notalardı estip qaluımız ğajap emes.

Estrada üşin eñ qalıptı, keñinen taralğan dauıs auqımı – eki oktava. Onımen jandı dauısta aytu üşin erteli-keş eşkimmen söylespey, dauısıñdı saqtap, kütinip jüruiñ kerek, sonıñ özinde tipti Merayya Keri siyaqtı täjiribeli änşilerdiñ özi birneşe küngi «layf» orındaulardan keyin «şaşılıp» qalıp jatadı. Al qatarınan birneşe märte jandı dauıspen jäne beri qoyğanda tört oktavamen şığandap şırqaytın Dimaş osı ekstrim-vokalınıñ önboyında notalardı öz deñgeyinde birdey wstap twra ala ma, bälki keyde küşi jetpey, agogikağa (muzıkalıq emes dıbıstarğa) – ağılşınşa or, orısşa «krik», «vizg», «pisk» dep atalatın qazaqşa qayırğandağı «şıñıraular» men «şiqıldaularğa» jol berip almay ma? Mümkin Rinat pen Erbolattardıñ, «Ili I»-lerdiñ aytıp jürgenderi qwlaqqa türpidey tietin, qalıptan tıs osınday şığan ayqay, «estu dissonansı şığar»?

Dimaştay änşiniñ änşisiniñ özin sınğa salğan sonday sätter turalı aşı aytılğanı bar, emeurinmen sezdirilgeni bar birqatar sın-eskertpelerdiñ işinen aqiqatı osı-au degenimen jürsek, Donal'd Amigi deytin muzıka mamanınıñ bir pikiri qwlaqqa kiretindey. Amerikan vokal-jattıqtıruşı änşiniñ S.O.S.-te üş joğarı notanıñ bireuin tenormen, baritonmen yaki sopranomen almay, birden al'ttenorlıq notağa sekirip ötip ketkenine nazar audaradı. Aytuınşa, bwl – bir registrdegi notadan ekinşi registrdegi notağa dwrıs köşe almaudıñ saldarı jäne osınıñ özi jalpı Şığıs änşilerine tän ortaq kemşilik eken. Äsirese Şığıstan şıqqan operalıq änşiler joğarı notalardı satılay joğarılap, än türinde şırqap kelip almaydı, oqıs ayqaylap barıp köteriledi. Mısalı, Şeriz. Batıs saundında bwlayşa tikeley köterilu jat närse. Mäselen, Angelika Heildi tıñdap körseñiz, ol tömennen bayaulap bastaydı da, birte-birte, äste-äste örley otırıp, joğarı notalarğa jetedi. Muzıka teoriyasında «joğarı registrge ötu» dep atalatın osı erekşelikti qazaq änşileri qoldana ma degen swraqtı birde Şahmardan Äbilevke qoyğanımızda, belgili opera änşisi jalpı alğanda registrden registrge köşu, notadan notağa ötu qaşanda bizdiñ änşiler üşin kädimgidey qiındıq tuğızatının, sonıñ işinde Erik Qwrmanğalievtiñ de dauısı onday sätterde «sınıp» ketetinin, jalpı Erikti mwnday sınğa salmağan jalğız qazaq äni «Bir arpa biday» bolğanın jetkizdi. Bwrınğı dästürli änşilerimizdiñ qay ändi bolsın tamaqtı kernep alıp, birden oqıs, aşı, biik dauıspen bastap ketetindigi teginde osı problemamen de baylanıstı boluı mümkin-au dep oyladıq. Al Dimaş än qwrılımın qaşanda özi beyim jalğız dinamikağa – bayaulap bastalıp, samğap köterilip, wşar biikke şığıp alıp, şığanday dirdektetip twrıp aqırın tömendep barıp ayaqtalatın kreşandoğa qwradı, solay bolğandıqtan da änşi joğarı notalardı alğan kezde belgili bir kedergilerge (muzıkalıq emes dıbıstarğa) kezigip, olar jay tıñdauşınıñ qwlağın biik ötkir dıbıstar (şıñğıru) bolıp kesip ötui äbden mümkin. Bwl notalar boyınşa ğana, al bir änşilik dauıstan ekinşi dauısqa köşu, bir registrden ekinşi registrge ötu mindetterin Dimaş twtas alğanda öte sätti şeşedi, dep jalğastıradı oyın mister Amigo, yağni änşiniñ jalpı orındau tehnikası ändi joğarı nota üşin ğana, jansız, emocional'dı tereñdiksiz orındauğa jol bermeytin europalıq bel'kantoğa arqa süyeydi, basqaşa aytqanda, Dimaş birden birge köşkende änniñ tinin joğaltıp almay, jürekke tietindey etip, şığan ayqaysız, dıbıstı eriksiz zorlap şığaratın affektaciyasız orındaydı. Mwndayda Dimaştıñ birden birge köşui qwlaqqa ayqın şalınbay, dıbıstar biriniñ izin biri basıp, notalar tegistelip, birine biri wlasıp, jarasımdı örleumen boladı. Ädette vokaldıq standart boyınşa älgindey problemalı ötelekterdi änşi keudeden şığatın qaz dauıs registrden joğarğı, bas jaqtağı registrge irkilissiz, tez auısu arqılı jüzege asıruı tiis. Onday ötelek-tötelek şamamen birinşi oktavanıñ -si, -do notalarınıñ mañında jürip jatuı kerek, nege däl sol audanda boluı qajet ekendigin eşkim bilmeydi, solay bolğandıqtan da köptegen änşiler älgi tehnikanı közsiz qoldanam dep jürip aqırı qoraz bolıp qışqıradı, ne janalqımda pernesiñirleri qısılıp, ayağı töbe qwyqanı şımırlatatın şıñğıruğa aparıp soğıp jatadı. Dimaş bolsa özine ıñğaylı tonal'dıqtan alşaqtamay-aq, özi qalağan twstan eşqanday glissandosız twtas bir oktavağa satılap bir-aq ırğidı. Negizinde mwnday ırğu oqıs jüretindikten üyrenbegen qwlaqqa kenet şıñğırıp ketkendey bolıp şalınğanımen, vokal'dıq poziciya twrğısınan qarağanda bwl äste de or yaki şıñğıru emes. Älgindey qabıldau yaki qabıldamau ärkimniñ öz erki: tüptep kelgende, Dimaş halıq äni «Bir balanı» klassikal krossover bağıtında, yağni mikspen orındasa, däl sol ändi qazaqstandıq k-pop tobı Ninety One bastan-ayaq mwrınnan jiberetin sonor dıbıstarmen, yağni dıbıstı auadan arıltatın estradalıq lwğattıq poziciyamen aytadı, biraq mwnıñ muzıkalıq stil', vokaldıq tehnika ekenin tüsinetin jwrt däl sol üşin «91» tobın jazğırmaydı da, endeşe Dimaştıñ däl sonday vokal tehnikası – krossoverlik or yaki şığan dauıstarı üşin müyizdelui ädilet pe?! Onıñ üstine, Ol'ga Donskayanıñ anıqtauınşa, Dimaştıñ registrlerdi mikstep, yağni aralastırıp qoldanuı vokal tarihında bwrın bolmağan sonı tehnikağa negizdelgen. Mwnıñ mänisi mınada: änşi ädettegi keude jäne bas jaqtağı registrlerge qosa keudeden tömen, yağni abdominal bölikte – qolqa-jürek pen iştiñ üstiñgi jağı aralığında tüziletin dıbıstardı (tömengi abdominal registrdi) tamaq, kömey twsınan orağıta ötip barıp, birden bas jaqtağı rezonatorlarğa şığarıp jiberedi. YAğni negizgi dıbıstar jwtqınşaq astındağı jüziktektes şemirşek saqina töñireginde wylığıp, tüzilip jatpastan, pernesiñirler kömegimen birden kömey, kömekey arqılı joğarı asıp jöneledi. «Osını oylaudıñ özi qorqınıştı, - dep işegin tartadı Ol'ga Anatol'evna. – Onıñ sebebi, er adamda abdominal jäne keude registorları ajırağısız bir bolıp keledi, küni büginge deyin vokal pedagogikasında olardı bastan jaqtı ayırğanday bölip alıp dıbıs tüzu mümkin emes närse dep eseptelip kelgen edi, Dimaş osı qalıptasqan erejeni bwzadı, dıbıstı tike, tura dauıstan aralas mikske ötpey-aq aluğa bolatının körsetedi».

Änşi osılayşa änniñ finaldıq böligin miks arqılı birinşi twzaqta -fa notasımen bwğalıqtap alğannan keyin odan äri bir bölik töte, tura dauısqa da saladı. Bwl – belting. Vokalist notanı ändetpey, şıñğırğanday bir dıbıspen alatın mäner. Dıbıs kisi ışqınıp qalğandağıday qısqa, üzik türinde – fal'cetke tayap keletin, biraq oğan wlaspaytınday pärmendi leppen berilui kerek. Dimaş bwl tehnikanı registrlerdiñ aralasın (miksti) şoğırlanğan qısımmen öte berik tirekke tirey otırıp orındaydı, mine, osı kezde qabırğa, omırtqa, segizköz rezonatorları keude, bas jäne şüyde rezonatorlarına soqpay, birden bas jaqtağı registrge ötedi de, sol jerde joğarı notadağı ötkir, şıñıltır dıbıstar tüziledi (bayqasañız, Dimaş änniñ şığanına tayağanda bükil denesin iske qosıp, terbelip, tebirenip, şayqalıp ketedi ğoy, bwl onıñ änşilik erekşe antirovkası, mine, osı sätte bel-omırtqadan bas böligine qaray dıbıstar ağını jañğırıq türinde ağılıp jatqanı dep biliñiz). Mwnımen qosanjar auız-jaq böligi qattı aşıladı (klassikalıq «arıstan esinek» poziciyası, maestro Barri boyınşa), osı aşıq tis arqılı bas jaqtağı rezonatorlardıñ mol legi mwrınnıñ quan tesigine (gaymor quısı) ötedi, onımen bir mezgilde diafragma ülken qısımmen jwmıs istep twradı. Osılayşa ädettegidey dauıs apparatında emes, bel-omırtqa twsında tüzilip, şoğırlanıp şıqqan dıbıstar tasqınınıñ ärqilı rezonatorda miday aralasıp ketui quattı da ğajayıp dıbıstar legin beredi. Türik vokal-jattıqtıruşı Emre Edjelenniñ payımdauınşa, Dimaştıñ änşi retindegi qaytalanbas wlı şeberliginiñ sırı da osında – dauısınıñ elastik tärizdi asa beyimdiliginde jäne relevanttı emes vokaldıq tehnikalardı tilmen sipattap jetkizgisiz täsilmen qosaqtay biletin üzdik qabiletinde.

Iä, Dimaş älemine şım batu üşin onı qwlaqpen qarmap tıñdau jetkiliksiz. Dimaştıñ önerin közapara körip otırıp tamaşalau kerek. Sebebi, joğarıda reseylik maman taldap körsetkendey, Dimaş – sözdiñ tura da, auıspalı da mağınasında «arqalı änşi». Vokal zañı boyınşa ol alıp jürgen öte joğarı registrli notalarda olardıñ arasın bölip twratın aralıq qatar (legato) bolmaydı, sondıqtan änşi joğarı notalardı biik registrmen, qısqa, ekpindi dıbıstarmen birden bağındıruğa mäjbürlenedi, sodan da notalar bir-birimen jımdaspay, kesek-kesek, irtik-irtik şaşılıp tüsedi, beynelep aytqanda, qwlağıñızğa monşaqtardıñ ızğınınan şaşılıp, domalağandağı dıbıstarı, şatırğa tırs-tırs soğılğan jañbır tamşılarınıñ üni kelgendey boladı. YAğni Dimaş äuendi ädettegidey «iiiii» dep sozıp twrmaydı, sinkopamen «i» dep bir-aq qayıradı, sebebi, joğarı nota sozıp twruğa (kantilenağa) mümkindik bermeydi. Tağı da beynelep aytsaq, Gimalay şıñına sekirip şıqqan änşi dauısın aldımen notağa tigizip alıp, artınşa älgi notanı nıqtap, şegelep tastauı kerek. Osı kezde bir-birimen irkes-tirkes «şegelenetin» joğarı notalardıñ kisi şıñğırğanda şığatın dıbıstarğa wqsauı, nemese soğan jaqın effekt berui äbden ıqtimal. Muzıkalıq frazada dauıstı dıbıstardıñ qatarı molıraq wşırassa, älgi şıñğırma dıbıstar qwlaqtı kespey, üylesimdi öte şığadı, mısalı, amerikan soulındağı runs passajdarında solay. Bwl ädis soulğa blyuz arqılı kelgen, al blyuz onı öz kezeginde afrikalıq muzıkadan enşilegen, al soñğı muzıkanıñ özeginde bes notağa qwrılğan major-minor gammalı aziyalıq pentatonika jatır. Osı twrğıdan kelgende biz Dimaştağı batıstıq or, belting, şouting dep jürgen joğarı registrlik vokal tehnikası arğı tübinde aziyalıq pentatonikağa, sol pentatonikağa keyin diatonikanıñ aralasuımen tüzilgen qazaqtıñ dästürli orındauşılığına barıp tirelui äbden mümkin. Al qazaq äueninde souldıq passajdardağıday dauıstı dıbıstar negizgi orında twradı, osı esepten kelgende Dimaştıñ öz repertuarındağı batıstıq jäne euraziyalıq (orıs, qazaq) kompoziciyalardı birdey joğarı registrde orındaytınında ortaq bir zañdılıq bar ma deymiz. Jäne amerikandıq soul stili men qazaq dästürli orındau stilin ekeuiniñ de qwşırmen (passionato) orındaluı tuıstıradı, al salqınqandı bel'kanto standartın wstanatın Europa dästürinde ändi şığındatpay, orta joldan botekspen qayırıp otıru köbirek. Al Aziya änşileri ändi jerine jetkizip, şığanğa şığarıp, kisiniñ aza boyın qaza qılıp aytadı, yağni jay «şıñğırıp» qoymaydı, sezimmen «şıñğıradı». Aziyalıq qazirgi änşilerdiñ arasında bwl än aytu maşığınıñ şıñına şığıp jürgen äyel änşi So Huyang, al er änşilerden üzdigi Dimaş. Osı orayda sarapşılar men mamandar joğarı registrde küşke salıp ketetin korey änşi qızına qarağanda Dimaşta sezimdilik basım ekendigin aytıp otır, olar üşin bwl – fenomendik qwbılıs, al qazaq muzıkasın biletin maman üşin mwnıñ sırı tüsinikti: bizdiñ änşilik dästürlerimiz halıq änderiniñ tiptik orta diapazonı – septimadan bastalatın dünieler de, joğarı oktavalarda şırqalatın änder de äuen mindetti türde sezimmen beriletin apofez twstarğa tolı bolıp keledi. Ärine, bwl qasiet qazaqtıñ ğana emes, jalpı än salu mädenietiniñ stihiyasına tän närse, alayda ändi sezimge şüpildetip aytu basım bağıtqa aynalğan qazaq änşiliginde orındauşı sezimdilikti joğarı notalarmen beruge ondağan jıldar boyı äbden maşıqtanğanı sonşa, änge elitip, qanşa berilip aytıp twrsa da änniñ özi talay jıl jattıqqan qwrılımın qatañ baqılaudan şığarmaydı, yağni änşi joğarı notalardı irkilissiz, taza äri äuenge jımdastırıp aluğa aldın ala dayındaladı. Ol ol ma, änniñ bükil öneboyında onıñ finaldıq aqırğı sätinde asa joğarı registrli notalar toptalıp, tüydegimen bir-aq aqtarılatın soñğı, «ondıq» nomerge äzirlenumen boladı. Ekinşi sözben aytqanda, joğarı registrge şıqpas bwrın şamalı ayqaymen, qısqa şıñğırularmen aldağı apofeozda keletin bolaşaq tondardı «tanidı», yağni belgilep aladı. Sonda qazaq änşisi täjiribeli jırşı yaki şeber şahmatşı siyaqtı, än aytu üderisiniñ – performanstıñ üstinde-aq qay kezde şığanday bastaytının, notalardı wstap twrıp, olardı muzıkalıq frazada jiksiz ornalastırudıñ, jalpı apofeozdıñ qanşa uaqıtqa sozılatının oyşa jobalap, yağni aldağı «jüristerdi» naqpa-naq belgilep qoyadı. Biraq ol üşin vokaldıq diapazon qısılmay, erkin sozılıp jatuı kerek, mwnday jağdayda änşi notanıñ jartısın aldın ala dayındıqsız-aq aladı. Olay bolmay, vokaldıq poziciyağa şaladayın küyde şıqsa äuennen auıtquğa (afoniyağa) wşıraydı. Mwndayda äsirese änniñ vokaliz bölikteri qauipti, sebebi ol söz qospay, tek äuenmen şırqalatındıqtan notadan qate basqanıñ alaqanğa salğanday körinip twrmaq. Al Dimaş öz änderinde, äsirese apofeozğa şığar aldında oğan köbinese osı prozopopeyamen dayındaladı. Prozopopeyada notadan tayıp ketpse, orın almasa, aldağı apofeoz änşiniñ qaltasında dey beruge boladı. Dayındıq kezinde notadan jaza basqan adam epikalıq apofeoz bölikte qay tonğa tüsetinin däl belgiley almay qaladı da, saldarınan dauısın joğarı notanı alu qiınğa soğatın poziciyağa aparıp ornalastıradı (Emre Edjelenniñ «joğarı notalarmen aytu qateri köp biznespen aynalısu siyaqtı» deytini sodan). Deni sau joğarı dıbıs deni sau deneden, yağni änşi vokaldıq forma jağınan joğarı registrli notalarğa dayın bolğanda ğana şığadı. Dimaştıñ şığarmaşılıq jolında üzdiksiz koncert beruden şarşağan, yağni formasınan ayırıla bastağan şaqta afoniyağa üşırağan sätter bolmay qalğan joq, bälkim Rinattardıñ «şıñğıru» atap jürgenderi de sonday bir sätter boluı, biraq onday mültik orındau maşığınıñ eñ ülken erekşeligin – qay notanı da Dimaştıñ sezimmen beretin ayırım qasietin joqqa şığara almaydı. Sonıñ işinde mamandardı qazaq änşisiniñ eñ joğarı notalardıñ özin sezimnen ayırmauı qayran qaldırıp otır. Meyli soprano, al'tsoprano, qwy al'ttenor bolsın, bälki fal'cettik fistula yaki fal'cetsiz iodl' bola-aq qoysın, qaytkende de osılardıñ qay-qaysısın da qoldanğanda dıbıstı şaşıratpay, dirildetpey, taza, saf küyde bere bilu qiınnıñ qiını. Al Dimaş bwl mindettiñ üdesinen eş qinalmay şığıp jür. Bir nota twrğay, kürdeli twtas passajdıñ önboyında bükil notalardı bir demmen 25 sekund boyı wstap twru, sezimmen wstap twru – älemdik muzıka tarihında öte sirek kezdesetin uaqiğa. Biz osı jerde mısalğa alıp otırğan Soçidegi «Novaya volna» konkursında qazaq kompozitorı Almas Serkebaevtıñ «Greşnaya strast'» kompoziciyasın Dimaş pop, rok, opera jäne folk stil'deri men tehnikasına tän dauıs auqımdarımen – 4,5 oktavalıq G 2-den G 6-ğa deyingi diapazonda şırqadı. Bastan ayaq sezimge orap, bölep şırqadı. Aldıñğı dıbıs (äuez) ben keyingi dıbıstı (äuezdi) ılği da sändi jalğastırıp twrıp ayttı. Salqın aqıl, artistik aralastırmastan, muzıkalıq mätindi, muzıkalıq mağınanı jiti sezinu arqılı özi de egilip, jwrttı da egiltip ayttı. Egiluler äsirese änniñ apofezodan keyin keletin şarıqtau şegine kemerine kelip, kenerinen asıp-tögildi. Dimaştıñ bwl kul'minaciyaları jöninde pikir ärtürli. Köpşilik onsız änşi şığarmaşılığın köz aldarına elestete almaytındarın aytsa, birqatar muzıka sauattı pikir bildiruşiler ändi eñ soñında sının bwzbay-aq, soğan deyingi qoñır dauısımen ayaqtauına bolar edi ğoy, sol tabiği dauısınıñ özi tıñdauşını ekstazğa deyin jetkizip tastar edi degen oy tüyedi. «YA postoyanno zameçayu, kak mnogie reakcionerı, prosmatrivaya eto vıstuplenie, postepenno pogrujayutsya i pronikayutsya emociyami, kotorıe Dimaş v naçale pesni im peredaet, i daje kajetsya, çto u nih uje probivaet slezu, no tut Dimaş ih mgnovenno vırıvaet i dobivaet vzrıvnım pripevom, kak budto demonstriruya svoi vokal'nıe abliti, – dep jazadı Jikatoki. – Mojet ne stoilo vıvodit' ih iz etogo sostoyaniya i dovesti pesnyu do logiçeskogo konca na tom je, çem i naçal».

Bwl pikirdi tüsinistikpen qabıldauğa bolar edi, eger mınaday erekşe bir jağday bolmasa: Dimaş bir sözinde sahnada än salıp twrğan key sätin keyin özi de esine tüsire almaytının aytqan-dı, sonday sätter änniñ osı şarıqtau şegi me dep oylaymız. Mwnı Dimaştı ünemi tıñdap, tarazılap otıratın tıñdarmandar da bayqap qalğan siyaqtı, mısalı, solardıñ biri Shiseido May: «Dimaş daet eti vısokie notı ne radi togo, çtobı prosto eto sdelat', udivit', porazit'. Mne kajetsya, on eto delaet, vklyuçayas' polnost'yu v process. On ves' v muzıke, i tak peredaet çuvstva, pesnyu», - dep jazadı. Şındığı osı boluı kerek. Muzıka sauattı beyneblogerler, mısalı, joğarıdağı «Künähar qwşırdıñ» kul'minaciyalıq 6:55 minutındağı sätterden üşbwrış, bongo, şeyker siyaqtı qilı vokal tehnika türlerin tauıp jatadı, alayda Dimaş sonıñ bärin aldın ala tauıp, qiıstırıpbelgilep qoyğan deu qiın. Meniñşe, solardıñ köpşiligi sanadan tısqarı jağdayda, bizge beymälim äldebir törtinşi ölşemniñ äser-ıqpalımen tüysik arqılı tuındap jatatın siyaqtı. Men mwnı «qazaq sürsanası» der edim. Osı Kul'minaciyalıq şırqau, şığan dauıstar äldeqaydan, joğarıdan zuıl bolıp keletindikten be eken, äyteuir Dimaştıñ dauısı sol sätterde kädimgi ajaldı pende dauısın tastap şığıp, birtindep älgi tılsım ölşemge tän dauısqa (dıbısqa) bastaytınday. Birqatar beynereakciya jasauşılardıñ Dimaş dauısın avtotyunge (dauıstı tehnika kömegimen avtomattı ıñğaylastıru) balaytını, al änşiniñ fanattarınıñ olardı jerden alıp, jerge salıp, ol äste avtotyun emes, ğimarattıñ, ne aşıq alañnıñ akustikalıq erekşeligine baylanıstı tuğan jañğırıq (reverberaciya) ekenin däleldep, eki jaqtıñ biri şabuıldap, biri qorğanıp qızıl keñirdek bolıp jatatındığı da joğarıdağı jwmbaqtıñ tılsımınan habar bergendey. Osı orayda vokal pedagogtarı Dimaştıñ vokal tehnikasınıñ qatarına qosıp jürgen flajolet registri nazar audararlıq. Flajolet bir jağınan dauıs, yağni ötkir, şırqau diskanttıq dauıs, ekinşi jağınan ol organ, fisgarmoniya tärizdi tilşeli muzıka aspaptarında bolatın sıbızğılıq (fleytalıq) registr. Demek, Dimaştıñ dauısın, ol dıbıs tüzetin jon-arqa, bel-omırtqasın, metronıñ esigindey bılp etip jwmsaq jabılatın, «bäteñkeniñ bauınday wp-wzın» (Emre Edjelen) pernesiñirlerin Tanya Levi wyqastırıp aytqanday «ülken bir instrumentke» balauğa bolar edi. Aqırı aspapqa kettik qoy, Dimaştıñ dauısın estigende köz aldıma grek tekti amerikan muzıkantı YAnis Hristomalli orkestriniñ japondıq prima-skripkaşısı Sayaki Katsukidiñ birden birge örley beretin improvizaciyaları keledi. Kompoziciyanıñ ayaq jağına qaray ısqışın qwyqıljıta kep şırqau şekke köterilgen kezde iş-bauırıñ qabısıp, dem jetpey qaladı, dwrısı, dem alu kerek ekenin wmıtasıñ, mine, osınday til jetkizgisiz sätti Dimaş kul'minaciyasın tıñdap otırğanda eriksiz bastan keşesiñ: onda da iş-bauırıñ qabısıp, bir sät demaludı wmıtasıñ, mine, sol kezde, birneşe sekundtarğa sozılatın az ğana sätte... ie, sol sätte seniñ osı şaqqa deyingi bükil ğwmırıñ, ondağı quanıştarıñ men süyinişteriñ, azabıñ men jwbanışıñ, jeñisteriñ men jeñilisteriñ, orındalğan äm orındalmağan armandarıñ, alısta bwldırap qalğan balalıq şağıñ, kindik kesip, kir juğan jeriñ, ata-anañ, ağayın-aumağıñ, ottay ıstıq mahabbatıñ, qara orman öteniñ, altın asıqtay wlıñ, kümis qasıqtay qızıñ, öziñ eşkimge teñgermeytin aqjürek tuğan halqıñ, onıñ sorı bes eli tağdırı, wyıtqi soqqan kökdauıl zamandarda körgen teperişteri, solardıñ barlığına da qaramastan alısta mazdap janğan ümit otı.... bäri-bäri bir-aq mezette döñes aynağa şoğırlanğanday döñgelenip, köz aldıñnan zır ete qaladı. Jan-dünieñ tazaradı, jüregiñdegi jamandıqtardı joyıp, jaqsılıqtardı arttırıp, kirli närselerden arılasıñ, katarsiske tüsesiñ. Söytip Dimaştıñ äni äsemdik äleminiñ tılsım şındığın kul'minaciyada transcedenttik ömir şındığımen säykestendirgen terapiyalıq-emdik mänge ie boladı (Mariya Stepanenko deytin kommentator jazğanday, «Dimaş – düniedegi eñ qauipsiz äri äsem daua-däri»). Sodan da bwl änderdi nonstoppen ğana tıñdaysıñ, tamağıña öksik tığılıp, köziñdi jas kerneydi, jan-dünieñ dirdektep otırıp, osınday darındı bergen qazaq halqınıñ ökili ekendigiñdi maqtanışpen sezinesiñ, osınday wldı qiındıqpen düniege äkelip, qiındıqpen ösirip, qiındıqpen tärbie bergen ata-äjesine, äke-şeşesine iştey alğıs aytasıñ. Sol sezimderdi bastan keşu üşin künige älem boyınşa mıñdağan adam Dimaş änderin tıñdaydı, Dimaştıñ änderimen jatadı, Dimaştıñ änderimen oyanadı, mıñdağan şaqırımdardı artqa tastap, jol azabın körip, tapqan-tayanğanın jwmsap artınıp-tartınıp koncertterine keledi, Rinat joldas!

Keledi de, Dimaş änniñ şığınına şıqqanda bir sät iguana siyaqtı moyındarın iıqtarına tığıp qatıp qaladı, mwnıñ özi muzıkadağı üylesimdilik organizmniñ vibraciyalarımen ündes bolıp keletindigin, biz şıñğıru, or, «krik» dep jürgen şıñıldı şırqau dıbıstar adamnıñ miınıñ birinşi signaldıq jüyesiniñ tereñ qabattarına barıp tüsetinin, söytip älgi şıñıltır, şıñıldaq dıbıstar adam janınıñ şıñğırularına aynalatının körsetedi. Demek, Dimaştıñ fanattarı atanıp jürgen mıñ-mıñdağan jüregi sezimdi adamdar älgindey «şıñğırulardı» añsap kütedi jäne sol bir sätter jandı orındaularda ğana boladı dep bilip, änşige prerecord qoldanbaudı talap retinde qoyıp ta otır. Älgindey «şıñğırulardıñ» muzıka teoriyasındağı atauı – dolphin jäne sonday stil'de än aytatındardı älemdik muzıka mamandarı men talğampaz qauım our dolphin dep qattı qwrmetteydi. Osı orayda Shjezana Rugani esimdi şeteldik jeli paydalanuşı Dimaştıñ «Wmıtılmas kün» änin tıñdap, bılayşa qayran qaladı: «Yes 0,5 sec C8 and then 4,5 sec D8 (with the vibrato!) !!! Amazing! Dimash is our dolphin!»

Nemese ıstambwldıq muzıka mamanı Sorina Kryangeniñ mına bir pikiri: «Şıntuaytında Dimaş qwbılısı bizge şıñğıru (şiqıldau) men än aytudıñ ayırmaşılığın körsetip beruimen bağalı. Büginde älemde keybir notalardı aluda Dimaşpen teñesetin birqatar änşiler bar, biraq olar biik, şırqau notalardı zorlanıp, şıñğırıp aladı. Dimaş bolsa şıñğırmaydı: ol älgindey notalardı ğajayıp vibratomen şığaradı. Mwnıñ özi dıbıstıñ, jiiliktiñ jäne dauıs küşiniñ üş qaytara modulyaciyağa tüsuinen qwralğan ayrıqşa bir qwbılıs». Dimaştıñ biik registrli kul'minaciyaları osınısımen köne zamandardıñ tılsımına — dünie jaratılıp, su aqqandağı alğaşqı qauım adamdarınıñ aynalanı jañğırıqtırıp salatın janayqayların eske saladı. Büginde tanımal än salasında üzdikter köşin bastap twrğan amerikandıq «qara» vokaldıñ da negizi osınday spirittik stil', onda tipti spirittik mäner negizinde şouting deytin arnayı orındau stili qalıptasqan (ağılş. shouting — şıñğıru). Osı amerikandıq uorkşout-stil'de Robert Çarl'z, Areta Franklin, Djordjiya Braun qwsap än aytu — ärqanday änşiniñ armanı. Bağzıda Afrika men Euraziya qwrlıqtarı Pangeya deytin birtwtas kontinent bolıp twrğan, sol zamannan beri teñizdiñ tereñinde bwyıqqan arhaik orındauşılıq dästür sağatı soqqanda qwdaydıñ qwdiretimen Dimaş bolıp tebirense özi bilsin. Osı pikirge wyısaq, Dimaştıñ biik registrli orındau stili qazaq dästürli änşileri arqılı bizge kelip jetken, tarihi twrğıdan ob'ektivti alğışarttarı bar bağzı mäner boluı mümkin. Olay bolsa biz Dimaştıñ bwl künde mamandar atın san-saqqa jügirtip otırğan än aytu stilinen äri qoyğanda älemniñ jartısınıñ, beri qoyğanda qazaqtıñ muzıkasında klassikanıñ «qozğaluın» yağni Batıs pen Şığıstıñ körkemdik jetistikteriniñ wlttıq jäne zamanaui estetikalıq täjiribemen sintezdeluin körer edik. «Klassikalıq krossover» dep jürgenimiz de osı boluı kerek. Büginde mamandar Dimaş önerin sözsiz osı klassikal krossoverge, onıñ işindegi operapop bağıtına jatqızıp jür. Al änşiniñ öziniñ aytuınşa, ol neoklassika stilinde şırqaydı. Demek, Batıs-Şığıs-wlttıq öner deytin oşaqtıñ üş bwtı. Olay bolsa älemdik muzıka öneri, sonıñ işinde estrada janrı den qoyıp otırğan bwl bağıttı Dimaşqa wstanba deu, tek sahnağa şapan kiip şığıp, dombıramen än sala ber degen talap bügingi zaman ıñğayımen eseptespeu, yağni anahronizm bolıp şığar edi. Älemniñ önersüyer qauımı älgindey sintez önerdi dittep otırğanına qaramastan Dimaş «Teñdesi joq, şoqtığı biik qazaq änderin älemge tanıtsam» degen bala küngi armanına oray qay jerde jürsin äyteuir qazaq änin, qazaq muzıkasın estirtip qaluğa tırısadı, tipti «Mwrnıñ barda bir siñbir» degendey, 2018 jılı Londonda DQ degen atpen ötken jeke koncertiniñ repertuarınıñ jartısınan köbin qazaqşa änderge, küylerge, kompoziciyalarğa qwrıp jiberdi. Osı twrğıdan kelgende Rinattıñ «Dimaş qazaqşa än aytpaydı» degen kinälau sözi eşbir qisınğa kelmeytin, ömirlik faktilerge qiğaş orınsız kinärattau.

(Jalğası bar)

Maqsat Täj-Mwrat

Abai.kz

10 pikir