Särsenbi, 17 Şilde 2019
Bilik 2469 4 pikir 19 Naurız, 2019 sağat 12:29

Dimaştıñ dinamikalıq konservatizmi

Büginde älemdik därejedegi alğaşqı qazaq änşisi atanıp jürgen Dimaş Qwdaybergenniñ halıqaralıq deñgeyge köterilgenine eki jıldan artıq uaqıt ötse de, ol turalı aqın Oñaygül Twrjanovanıñ kitapşasınan basqa tereñnen quzağan tiyanaqtı dünie, tipti Qazaqstan köleminde muzıkatanuşılıq maqala jazıla qoyğan joq. Esseist jazuşı Maqsat Täj-Mwrat osı olqılıqtıñ ornın toltıru maqsatında «Dimaş. Kogda jajdut krika» attı kitap jazıp bitirdi. Biz oqırman nazarına sol kitaptıñ qazaq tiline audarılğan «Jer älemdi şarlağan qazaq äni» deytin tarauın wsınudı jalğastıramız. 

(Jalğası. Bası mına siltemelerde: «Bağı barmen talaspa»Teñiz tüpten tebirenedi, Dimaştıñ dauısı jäne älemniñ 47 elindegi beytanıs tanıstar).

Keñinen orağanda, biz Dimaştıñ koncerttik bağdarlamalarındağı wlttıq kontentti esepşotqa salıp qağudan bwrın yaki onıñ qazaqşa än aytqanın süyinşiley bergennen göri Dimaş fenomeni qoğamımızğa az ğana uaqıtta qanday mul'tiplikaciyalıq tiimdilik berdi degen mäseleni köbirek nazarda wstauımız kerek.

Birinşiden, Dimaş qazaq qoğamdıq pikirine konvergenttilikti, qazaq tıñdarmandarına fan-mädenietti, fandreyzingti äkeldi. Şın mänisinde, qazaq jastarı Singer-den bermengi uaqıtta kommunikativtik qwraldar men arnalardı komp'yuter jüyesine kiriktirudi, mul'timediyalıq tarih jasaudı kädimgidey üyrenip qaldı, fan-qoğamdastıq qwru arqılı bwrınğı passiv twtınuşıdan aktiv qatısuşılarğa aynaldı. Mwnıñ ekeui de ob'ektivti türde bizdegi özge estradalıq orındauşılarğa, sonıñ işinde toy änşilerine de oy tüsirmey twra almaydı. Üşinşiden, Dimaştıñ jeke basınıñ sapalıq qasietteri, ülken-kişini birdey özine qwrmet etkizetin degdarlığı ata-analar öz balalarına önege etip wsınar etnopedagogtik etolon-ülgige, al ene kütken, ata kütken aq kelin — anası, asqar tauday äkesi, aynalasına nwr şaşqan atası men äjesi eresekter üşin ülgili qazaq otbasınıñ mısalına aynaldı. Sonımen birge jwrtşılıq bwl künde wmıtıluğa aynalğan qazaqtıñ «atalıq» dästürimen — ejelgi ülken nuklearlıq otbasında balanıñ ülkenin keyin özi äulettiñ ülkenine aynalğanda sol äulettegi dästürdi jalğastıruı üşin atası men äjesiniñ bauırına salatın ädemi saltpen qayta tabısqanday boldı. Mwnday otbasında wlttıq, otanşıldıq sezim küşti bolatının, eñbekqorlıq, iba-inabat, ınsap kategoriya därejesine köteriletinin, al onımen bekemdelgen berik, ıntımaqtı üy-işi ömirdiñ qanday qiınşılıqtarına da birlese tötep beretinin jäne ädette balanıñ balausa armanına onımen birge senip qiyalın wştap, sol armanğa birlesip qol jetkizetinin añdap, iştey qazıqbau şaldı (äsirese mi qırtıstarında qalayda otbasılıq ömirdiñ bazalıq sätteri twratın äyel adamdar). Ömirlik kredosı özderi aytatın: «Halıq seniñ türiñdi tañdamaydı, izgi jannıñ bärine teñ qaraydı, talantpın dep halıqtı aldamasañ, halıq seni eşqaşan aldamaydı» degen naqılmen twjırılatın ata-ananıñ aqılın alğan soñ da Dimaştıñ büginde osınşalıq därejege jetip, köptiñ batasına ie bolıp otırğanın, al batalı erdiñ arımaytının, sebebi mıñdardıñ, milliondardıñ qatelesui mümkin emes ekendigin köbimiz ağatsız tüysinip otıramız. 2018 jılğı qazan ayında Internette dünie jüzi boyınşa Dimaştıñ 7 million fanatı bar degen aqparat boldı, alayda Qıtaydıñ Gina Weibo äleumettik jelisinde ğana änşiniñ 10 mln-nan asa fanı tirkelgenin, oğan Dimaş talantın qwrmetteuşilerdi änderin wdayı tañdaytındardı qosqanda jalpı älemniñ 47 elinde änşiniñ 147 fan-klubı qwrılğanın eskergende, Dimaş önerine ınta qoyuşılardıñ jalpı sanı şamamen 100 mln-ğa juıqtap qaldı deuge auız baradı. Qalay bolğanda da osı orayda mına bir faktini orağıtıp kete almaymız: 2017 jılğı qañtar — 2018 jılğı qırküyek aralığında joğarıdağı Welbo jelisinde Dimaş änderi boyınşa qaralım sanı 10 mlrd 96 mln-ğa jetken, biletinderdiñ aytuınşa, mwnday jağday Jer planetasında birinşi ret bolıp otır. Sonday-aq älemdik muzıka tarihında änin eñbektegen baladan eñkeygen kärige deyin birdey tañdaytın änşi öte sirek kezdesedi, al Dimaştıñ auditoriyası teledidar aldında oğan qosılıp beltingpen «şırqaytın» tört-bes jasar balalardan bastap jası toqsannan asqan ağa wrpaqtı qamtidı (onıñ eñ kekse fanatı Franciyada änşiniñ fan-klubın qwrğan 97 jastağı Jorjetta Rekko bolıp snaladı). 2017 jılğı tamızda Almatıda ötken «Gäkku» muzıka festivaline hedlayner retinde qatısqan Dimaştı tıñdauğa qalanıñ Astana alañına 150 mıñday adam jinaldı. Bwl — elimiz üşin rekordtıq körsetkiş. Salıstıru üşin ayta keteyik: qatelespesek, bwğan deyin muzıkalıq şouğa eñ köp adamnıñ qatısu faktisi 1970-jıldardıñ basında Braziliyanıñ 190 mıñ orındı «Marakana» stadionında ötken ataqtı Pol Makkartnidiñ koncertinde tirkelgen bolatın. YAğni bwl — Dimaş bir kezdegi «Bitlz» tärizdi qısqa merzim işinde mıñdağan, milliondağan jandı joğaluğa, öşuge aynalğan muzıkalıq talğamımen qayta tabıstırıp otır degen söz. Keñinen alğanda, osınıñ özi dimaştıq «ağartu arqılı tärbieleu» bağdarlamasınıñ, dälirek aytqanda muzıkalıq ağartuşılıq bağıtınıñ bir ğana böligi deu jön. Bwl jerdegi gäp zamanaui önerdiñ kündelikti ömirde jetpey jatatın estetikalıq rahattanudıñ ornın toltıratın kompensatorlıq atqarımında ğana emes, talğam qalıptastıratın, ömir şındığın äsemdik zañdarı negizinde tuındatatın estetikalıq atqarımında. Muzıkalıq ömirdiñ qaltarıs-qwpiyalarınan beyhabar köpşiliktiñ Dimaş şığarmaşılığın qadağalay izerleu barısında birte-birte änniñ şığarıluınan bastap tüsirilimine deyingi muzıkalıq kökinäğa tartılıp, vokaldıq sauatın aşa bastağandarı anıq. Şıntuaytında Dimaş bwqaranıñ sapalı, ruhani mağınalı änderge ıqılasın oyatıp qana qoymay, öziniñ operapop stilimen, yağni «demokratiyalıq» täsilimen köpşiliktiñ klassikalıq muzıkağa degen ıntasın arttıra bastadı. Reseylik estradanı ğana maldanıp jürgen jwrt Dimaş arqılı älemde Pugaçevalardan da basqa ğajayıp muzıka oşaqtarı bar ekendigin, maqtaulı Batıstıñ muzıka öneri dañğırlaq bezekteme pop-änderden yaki Maykl Djeksonnan ğana twrmaytının, onda Freddi Merk'yuri, Laniel' Riçi, Lara Fabian, Lemarşal', Bruno Mars, Balavuan, Djessi Djey siyaqtı tamaşa orındauşılar bar ekendigin, adamzattıñ besten bir böligi twratın memleketti aytpağanda odan da zor, töltuma Aziya muzıkası bar ekendigin tañdana otırıp jañalıq türinde aştı. Şıntuaytında Dimaştı wlttıq dästürli än önerin jalğastıruşı deu jön. Ol bizdegi «popsa» kezeñine nükte qoyıp, än aytu önerine ırğaq, äsemdik, üylesimdilik damıtu arqılı romantik änşiler däuirin bastap berip otır, yağni bir esepten onıñ bwl bağıtı wlttıq än mädenietin jaña jağdayda jalğastırğan retro bağıt. Eñ bastısı, Dimaş köpşiliktiñ özi ökili bolıp tabılatın halıqtıñ mädedenieti men önerine jaña twrğıdan köz tastauına mwrındıq bolıp otır. Biraq änşiniñ ağartuşılıq josığınıñ bwl qırı, bastı qırı tuğan halqınıñ ruhani mädenietin qwr nasihattap qana qoymay, onı adamdardıñ ruhani mädenietiniñ negizinde jatqan gumanitarlıq bilim ayasına engize biluimen qwndı. Dimaş änderiniñ ayrıqşa stilistikalıq qwrılımınıñ negizinde kürdeli ömir mäseleleri jaylı filosofiyalıq tolğau intonaciyalı bayandaulardıñ, twtas alğanda qazaqtıñ än mädenietiniñ josığı jatqanı, äsirese onıñ şığarmaşılığınıñ qolqa-jüregindey improvizaciyalar (bir ändi är orındağan sayın özgertip, qwbılta orındau, işte qwlta qaldırmay, aqtarıla aytatın empatiya, dolente taza qazaq änşileri men jırşılarına tän creativ emocional'dıq orındauşılıq tipinen bastau alatını, mwnıñ bäri oğan ananıñ sütimen, atanıñ küşimen berilgen wlttıq än mädenietiniñ, wlttıq epik bilimniñ kodtarı ekeni talas tuğızbaydı. Bir kommentator jazğanday, Dimaştıñ dauısınıñ asıl qwpiyası onıñ qazaq ekendiginde, al qazaq wltınıñ düniedegi qanı swrıptalğan taza da tekti wlt ekendiginde. Bwdan da tereñdep aytsaq, şıntuaytında, Dimaş — wlttıq dästürli än önerin jaña jağdayda odan äri jalğastıruşı. Ol bizdegi jasandı «popsa» kezeñine nükte qoyıp, estrada janrına özgeşe ırğaq, küşti, joğarı dıbıstar, äsemdik üylesimdilik beru arqılı sahnağa bwrınğı romantik änşiler dästürin qayta äkelip otır. Bwğan qosa ändi özi şığarıp, muzıkalıq aspapta özi oynap, özi şırqaytın önerdiñ sinkrettik ülgisin jañğırtuda. YAğni Dimaştıñ sonı wlttıq operapop bağıtın jaña deuden bwrın eñ aldımen retro bağıt dese layıq. Söytip «Vokal — ötken şaqtağı etistik» deytin metafora Dimaş şığarmaşılığına özek bolıp tartılğan.

Sonımen birge Dimaşta elge gumanitarlıq bilim beru isinde muzıkanı söz önerimen wştastıru talabı bayqaladı. Jas änşi, ädebietşiniñ wlı büginde muzıkanı HHİ ğasırdağı negizgi twtınu nısanı retinde önerdiñ özge türleriniñ, sonıñ işinde poeziyanıñ aldına şığarıp jiberu ağattıq ekenin tüysigimen sezinetin tärizdi. Osı orayda änşiniñ beynerolikterde Abay men Mwqağali öleñderin mänerlep oquı nazar audararlıq. «Tüye üstinde tört auız öleñi bar» mwqım qazaqtan bwl ekeuiniñ bölektep alınuı tegin bolmasa kerek. Aldımen jas änşi üşin Abay beynesi Ibıraymen birge qazaqta alğaş ağartuşılıq negizin qalauımen tartımdı bolmaq. Sonan soñ Abay poeziyasında bwrınğı qazaq öleñin jañarta otırıp qazaq şındığın aytu, yağni ruh sını birinşi orında twr. Däl sol siyaqtı halıq üşin Mwqağalidıñ da ornı alaböten. 1960-70-şi jıldarı qazaq än öneri Äbilahat Espaev, Sıdıq Mwhamedjanov, Düngenbay Botpaev siyaqtı asa darındı kompozitorlardıñ esimderimen ayşıqtaldı, söytse de el älige deyin osılardıñ işinen Şämşiniñ atın auızınan tastamaydı. Osı kezeñdegi poeziyamızda aqiıq aqındar şoğırı odan da köp, dese de halıq aldımen Mwqağali öleñderin qwmarta oqıp, tıñdaydı. Mwndağı gäp bwl eki twlğanıñ öz ömir taqıretterin sol kezdegi üstem közqarastar talabına layıqtap qwrğısı kelmegen küreskerlik tabandılığında, azamattıq qıjılında jatır ma deymiz. Dimaş osı formuladan, yağni önerde de, ömirde de ar aldındağı adaldıqtı saqtau taqıretinen öz qoltañbasına tän qwpiyanı izdeytin tärizdi jäne Allağa şükir, bwl jağınan äl-äzir özi tüysigimen tapqan sol närsesinen tana qoyğan joq. Ertay Aşıqbaev jazğanday, «Küpi kigen qazaqtıñ qara öleñin şekpen jauıp özine qaytaru» baqıtı öz twsındağı köp talanttı aqındardıñ arasınan Mwqağaliğa ğana bwyırsa, änşiler arasınan Dimaşqa bwyırıp twr desek asıra aytu bola qoyar ma eken?! Dimaşqa degen bükilhalıqtıñ mahabbattıñ eleuli bir sebebi osında ma deymiz. Joğarıda ayttıq qoy, ol orındağan qazaqşa änderdi şotqa qağıp, esep-qisabın şığaru önimsiz täsil dep, söytse de köldi kölge qossañ da közderine körinbeytin şolaq belsendi bazbireulerge tanıq bolsın dep aytayıq, Dimaş — üydegi ülken anası, altın qwrsaq kişi anasınıñ eteginen qağıp alğanda alaqanına qazaqşa öleñ aytıp «iñgälap» tüsken bala, al bertinirek repertuarın europalıq, reseylik operalarğa emes, Estay şığarğan «Hwsni-Horlan», Ülebay änşi Mariyam Jagorqızına şığarıp bergen «Dudaray», Aqan seri aytqan «Qaratorğay», Kenen şırqağan «Oyjaylau», Halıq änderi «Bir bala», «YApuray», «Ayqaraköz», «Daydidau» (aleksikalıq atına qarağanda äueni halıqtiki, sözi Mağjandiki boluı mümkin), Abaydıñ «Jelsiz tünde jarıq ay» änderine qwrağan. Sonımen qatar onıñ repertuarınan äkesi, tamaşa kompozitor Qanat Aytpaevtıñ änderi, keyingi melodiyaşı kompozitorlarımız Isa Bayzaqovtıñ «Jeldirmesi», Seydolla Bäyterekovtiñ alğaş estradamızdıñ primadonnası Roza Rımbaeva orındağan «Äliya», Keñes Düysekeevtiñ «Qarağım-ay», Wlıqpan Joldasovtıñ «Qazaqstan», Mwhtar Şahanovtıñ «Tuğan kün keşinde», Qaldıbek Qwrmanälinniñ «Kirmeşi jii tüsime», Tel'man Ermağambetovtiñ Semey poligonı taqırıbına arnalğan «Qaldaybek qasireti» tärizdi änder mol orın alğan. Bwl änderdi Dimaş bozbala kezinen ayta bastağan jäne sol şaqta-aq talant tüysigimen wlttıq muzıkalıq landşaft boyauların däl tüysinip, halıqtıñ äleumettik ömiriniñ san qırlı reñkterin orta septimadağı qazaqı qoñır dauıspen qatar ülken oktavadağı – sol' notasına jetetin joğarı registrli dıbıstarmen de bere bastaydı. On tört jasta älgindey notağa jetu fenomen bolıp sanaladı. Sonımen birge jas änşi bir kezde Qwrmanğazı küyleriniñ europalıq orkestrge swranğanı siyaqtı, «Hwsni-Horlanday» arioza änniñ, «Jelsiz tünde...» tärizdi romans änniñ klassikal krossoverge swranıp twrğan tabiğatın döp basadı. Mwnıñ özi Dimaş qazirgi mikstik än aytu stiliniñ negizin osıdan on jıl bwrın jäne basqa emes, qazaq muzıkası, qazaq änderi negizinde qalıptastıra bastağanın körsetedi jäne jap-jas änşiniñ bwl qadamı wlttıq ädebiettiñ, beyneleu öneriniñ realistik dästürdi modernizmmen, postmodernizmmen küşeytken alğa jılju bağıtımen bir izdi basatındığı ädemi tañdandıradı. Degenmen bwl gibridtik bağıt aldıñğı ekeuin qazaq änin büginde Dimaş köterip otırğan deñgeyge jetkize almadı, al endi bar ma, däl osını, älgi joğarı deñgeyge şığarudı qılqanday jigit jalğız özi aynaldırğan eki jılda jasap şıqtı. Dälel, kerek pe, minekeyiñiz jäne qazaqtıñ emes, «Qarağım-ay» änin közinen jas tamşılap otırıp tıñdaytın amerikan Patris Grulion sekildi jüzdegen, mıñdağan şeteldik tıñdauşılardıñ ortaq pikiri:

Evgeniya Maestro: «Gde-to ya proçitala, çto sluşaya etu prekrasnuyu pesnyu «Qarağım-ay», kajdıy «slışit» svoyu istoriyu. Tak i est'. Segodnya ya – o svoem «Qarağım-ay» (beyneblogerdiñ roligindegi babldan);

El'vira Aşkrumova: «... Organizm moy toje stranno reagiruet na etu samuyu moyu lyubimuyu pesnyu («Qarağım-ay»), fiziçeskoe izmenyaet himiyu. Oçen'-oçen', tak, çto pugalas' ponaçalu... Pevec delitsya nastol'ko intimno liçnım...»

Liza B: «Pesnya «Qarağım-ay» beredit duşu. Kto teryal rodnıh plaçet, potomu çto skol'ko bı ne proşlo vremeni, toska ne pokidaet. I horoş, çto est' takaya pesnya, kotoraya napominaet nam o gluboko liçnom i dorogom».

Elena Tihonova: «Segodnya moemu pape ispolnilos' bı 90 let. Ego uje davno net s nami, no poka dlitsya eta pesnya, on zdes'. Slovno Dimaş obespeçil kanal svyazi s tonkim mirom. Spasibo Provodniku».

Elena Şumkova: «Moya vnuçka 1,5 goda postoyanno prosit odnu i tu je pesnyu – «Qarağım-ay», ona pod nee tancuet, a mama, – ey 78, – poprosila na telefon ey zakaçat' pesni Dimaşa i postavit' na rington».

Mine, solay. «Qarağım-ay» büginde san türli wlt ökilderiniñ sanasındağı jiıntıq beynege – amal'gamağa aynalğan. Bizde «Meniñ äkem – eñ jaqsı adam», «Qızıma», «Aq botam», «Äke-ana» sıqıldı kez-kelgen qazaqtı jılata alata änder az emes qoy, desek te däl Dimaştıñ orındauındağı «Qarağım-ay» ğana qazaqşa dım tüsinbeytin barlıq wlttı birdey jılatadı. Bwl qwbılıstıñ sırı Dimaş änderi qay tilde şırqalsa da öziniñ taza verbal'dıq (mätindik) sipatınan asıp ketetindiginde, dwrısı, älgi sipattıñ äuenge jiksiz jımdasıp, bite qaynauında, muzıkalıq, sırttay twtas, iştey verbal'di taram-taram män-mağınağa tarmaqtalıp ketuinde me deymiz. Ädette «sözi joq, tek emociya» dep jatatınımız da osı boluı kerek. Birqatar tıñdauşılardıñ bwl dauıstı joğarı men tömendi, arsı men kürsini baylanıstıruşı mwharrap yaki mäläik periştelerdiñ äuezine wqsastıratını da sodan şığar. Mwndağı mwharraptı batıstıq tıñdauşılar qoñır äuezdi tömengi maqpal notalarmen şendestiretin däneker arhangel üni desek, mälaik üni joğarı kerneuli äuezben joğarıdan uahi jetkizuşi angelge keliñkireydi. Reseylik beynebloger Zilkov siyaqtı mamandar «perişte dauıstı» anıqtaytın eşbir ölşeu joq, mwnıñ bäri esi ketken fanattardıñ äserleui ğana» dese, Ryan Wilde: «Golos Dimaşa ne angel'skiy (kak bı ne vopili şizanutıe fanatı), a vpolne çeloveçeskiy i dovol'no rasprastranennogo tembra. No kak on im pol'zuetsya – eto prosto fantastika!» dep jazadı. Solay-aq bolsın deyik, mwnıñ barlığın jas änşiniñ öz dauısın sanalı türde bes jasınan tınımsız jattığular arqılı ünemi jetildirui, şınıqtıruı arqılı jetken jetistigine balayıq, biraq Dimaştıñ finalda şığanğa bet alğanda özin özi wmıtıp, tipti essizdenetindigin jäne dauısınıñ muzıka aspabı ünine wlasıp, yağni basqa ölşemge auısa bastaytının nemen tüsindiruge boladı? Mwnıñ sırın joğarıdağı reseylik blogerler de, tipti olardıñ kökesindey mamandar tüsindirip bere almay otır, tipti Aptalik siyaqtı muzıkasauattı blogerler osı orayda onı «adam sanası jete almaytın magiya, tılsım» dep tauıp, muzıkalıq kauçtarmen tım äuestenudiñ qajetsizdigin eskeredi. Osı pikirdi änşiniñ joğarıdağı mıñdağan fanattarı da qoldaydı. Bir nazar audaratın jağday, Dimaştı adam keypinde jürgen perişte, biraq mwnı onıñ özi de bilmeydi dep senetin bwl top tügel – tolayım metafizikalıq qabatı küşti özge nanımdardı wstanatındar, soğan oray olar Dimaştı talay zamannan beri bos twrğan hauarilik (apostoldıq) keuekti toltıru üşin arnayı dağa-messiyamen jiberilgen erekşe twlğa retinde qabıldaudan da ket äri emes. Älemniñ tükpir-tükpirinde twratın mıñdağan jannıñ bir mezette «düniege älemdik Dimaştı sıylağan şağın halıqtıñ» tiline, mädenietine, twrmısına qwmarta qaluınıñ tereñ qoynauında sonday bir messiyalıq, metafizikalıq köñil-küy jatuı äbden mümkin. Qalay bolğanda da bwl sanattağı adamdardıñ qazaq eline degen ınta-ıqılası zamanaui mädenietterge qızığuşılıq tanıtıp, til üyrenip jüretin ädettegi second public-ten («ekinşi jwrt») basqaşaraq qalıp tanıtadı. Jäne olardıñ qatarında keñes twsında tuısqan respublikalardan şıqqan änşilerge joğarıdan pañdana köz tastauğa üyrenip qalğan orıs wltınıñ, slavyan halıqtarınıñ ökilderi de az emes. Twtas alğanda osı qalıñ fanattar armiyasınıñ küş saluımen älem elderinde qazaq tilin üyrenetin «Dimaş» klubtarı aşılıp jatır, Qıtay, AQŞ, Türkiya siyaqtı elderde Dimaş orındaytın qazaqşa änder sol memleketterdiñ tilderine audarıluda. Soçide twratın Rostislav Sviridov siyaqtı keybir blogerler öz kommentterin qazaq tilinde jaza bastadı. Osı Rostislav jäne wltı portugal änşi qız Lara Oleyho «Wmıtılmas kün» änin taza qazaqşa aytadı. Dombıra Di fanattarınıñ äues köretin aspabına aynaldı, onı üyrenuşilerdiñ qatarı kürt arttı. Şeteldikterdiñ qay-qaysısı da qazaq äuenderiniñ qwlaqqa jağımdı tietin erekşe äuezdiligin, üyrenuge öte ıñğaylı ekendigin aytadı. Mısalı, beynereakciya jasauşı Smylyface esimdi amerikan äyel Dimaş aytatın «Körkemim» änin karaokemen qazaqşa mültiksiz derlik şırqasa, Dimaştıñ Euraziyalıq fan-klubınıñ bir top müşesi Dimaş qatısqan «Jıl äni – 2018» telebağdarlaması qarsañında Reseydiñ tükpir-tükpirinen Mäskeuge jinalıp, Qızıl alañda bäri qosılıp «Mahabbat ber mağan, tağdır» änin äp-ädemi etip aytıp şıqtı. Ukrainalıq Elena Bardus qwrbısınıñ tuğan küninde Dnepr jağasında qazaq muzıkasına bilegenderin jazadı jäne Dimaş aytatın «Jelsiz tünde jarıq aydı» tıñday kelip: «Vse-taki, nastol'ko krasivıy kazahskiy yazık – jila ya sebe, jila i ne podozrevala, çto kogda-nibud' vlyublyus' po uşi» dep, özine-özi tañqaladı, al Elena LimonQ bolsa: «Iz-za Dimaşa ves' mir uznal pro Kazahstan, çto est' takaya strana. YA uje otdel'nıe slova po-kazahski zapomnila: keremet i rahmet ulken», – dep maqtanadı. Irina Svetlaya: «YA ukrainka, i dlya menya Dimaş otkrıl okno v mir pod nazvaniem KAZAHSTAN! Kak kruto, çto v sovremennom beşennom mire vı berejete tradicii predkov». Planeta Zemlç: «Uslışav Dimaş, ya toje zainteresovalas' kazahskim iskusstvom, çitayu, sluşayu, smotryu. Oçen' blizko stala çuvstvovat' kazahov». Grigoriy: «Kajdıy raz lovlyu sebya na tom, çto absolyutno ne znayu etot yazık, no podpevayu kak na svoem rodnom. Bravo, Dimaş!». Elena Antipova: «Skoro kazahskiy yazık stanet internacional'nım blagodarya Dimaşa. Ves' mir podpevaet emu. Vot na praktike çto mojet sdelat' dlya mira i vzaimoponimaniya odin edinstvennıy çelovek». Alla Bazareviç: «YA vraç i na dannıy moment v komandirovke v oçen' jarkoy strane. Moya meçta – eto Kazahstan. Dimaş perevernul moy mir!» Angelina Karakeyan: «V etot den' ya slışala i videla vse v jivuyu – «Greşnyuyu strast'». Do etogo ya ne znala kto eto, no kogda on vışel i naçal pet', prosto ofigela, bılo oçen' kruto i ya vlyubilas' v ego golos. Prişla domoy i vse vremya govorila, çto mne nujno v Kazahstan...». Marina Motıgina: «Gde je ya bıla do sih por, kak ya takoe propustila? Eto çto-to bespodobnoe! U menya net slov – plaçu, emocii perepolnyayut! Tak hoçu v Kazahstan na ekskursiyu, jal', tugo so sredstvami, no meçtat' ne perestanu. Kazahi-talantişa, samoe priyatnoe otkrıtie naşego vremeni! (Ayta keteyik, soñğı kezde Qazaqstanğa Dimaş elin köru üşin arnayı at basın bwratındar sanı köbeydi: tanımdıq jäne medicinalıq turizm maqsatındağı, -iä, däl solay, «doktor Didiñ» psihoterapiyasın izdep keletinder de bar, - bwl saparlardıñ bir erekşeligi ol tabiğattı mausımdıq jağdaylarına qaramaydı, yağni jıl on eki ay tolastamaydı, soğan oray «Qazaqturizm» wlttıq kompaniyası «Dimaştıñ tuğan jeri» sekildi arnaulı jobalardı qolğa alıp otır).

Twtas alğanda Dimaş mısalında älem halıqtarınıñ sanasında «qazaqtar – dünie jüzindegi eñ änşi halıqtardıñ biri» degen tüsinik qalıptasıp keledi. Aleksandr Sorokin deytin jeli paydalanuşı osı orayda Dimaş pen Älişer Kärimovtıñ orındauındağı «Ayqaraközdi» tıñday kep: «U kazahov voobşe golosa obaldennıe! Oçen' krasivo!» dep işegin tartsa, tağı bir yutuberşi Elena Vyatuşka reseylik vokal pedagogı Veronika Vorşiptiñ Dimaş pen Dariğa Nazarbaevanıñ vokalın taldağan beyneroligin körgennen keyin: «Prosto bojestvenno! Kazahstan, raskroyte sekret: u vas şkola takaya vısokaya ili genetika?» degen swraq qoyadı. Garnet Garnet yutubtan Ramazan Stamğazievtiñ orındauındağı «Dariğa däurendi» estip: «Vot naşla eşe odnogo ispolnitelya i pesnyu, - dep quanadı, — i vse blagodarya naşey zvezdoçke, uje mojno skazat', zvezde mirovogo masştaba Dimaşu Kudaybergenovu. Eto on zastavil nas obratit' vnimanie imenno na kazahskie pesni. Ogromnaya emu blagodarnost'». Birqatar kommentter aqtaulıq änşi bala Nwrmwhamed Jaqıpqa baylanıstı aytılğan. Mısalı, Alena Cotovceva: «Kak je bogata talantami Kazahstan! Kakie pevcı! Kakie deti! Odno voshişenie! Meçtayu pobıvat' v etoy udivitel'noy strane!». Gulnara Rafikova: «Posle Dimaşa stala interesovat'sya kazahskim ispolnitelyami. I sluçayno natknulas' na trio Made in Kazahstan. Velikolepno, slov net! Kak sovsem po inomu zvuçit dombra!.. snaçala zalipla na Dimaşe – teper' i oni. Doçka smeetsya, govorit: «Takoe vpeçatlenie, çto jivem v Kazahstane – s utra do veçera kazahskie pesni i zvuçit dombra». Govoryu: «Priuçayu vnukov k prekrasnomu iskusstvu». YUliya Nazarova: «Kazahi, kakie je vı talantlivıe, krasivıe i svetlıe lyudi! Znakomlyus' s kul'turoy Kazahstana, i ya prosto v vostorge ot vas! Esli na kazahskoy zemle rojdayutsya takie unikal'nıe talantı, znaçit eta zemlya lyubima Bogom...». Linara Krılova: «Kazahi, ne perestayu vami udivlyat'sya».

Eñ soñında ortaq twjırım: «Kazahi v lice Dimaşa ob'edinyat mir».

Bäri de Allanıñ qwzırında, qalay boların uaqıt töreşi körsetedi, joğarıdağı oy-pikirlerdi tüyindey kele äzirge aytarımız: şınında da jan sanı elu mıñğa jetpeytin Forrel araldarı özderin futbolımen älemge tanıtqanı siyaqtı arnayı memlekettik bağdarlama jasap, qolda bar resurstardı bir nüktege jwmıldıru arqılı on segiz million halqı bar Qazaqstannıñ öziniñ muzıkasımen, vokal önerimen ğana dünie jüzine tanıluına qazirdiñ özinde mümkindik bar. Bir ğana şartpen – wlttıq negizdegi zamanaui önerdi damıta otırıp. «Qazaqtıñ talantı qazaqtıñ äninde ğana barınşa jarqıray aşıladı» – belgili muzıka mamanı Ol'ga Donskaya öziniñ bir taldau habarın Dimaşqa bağıttağan osınday aqıl-keñesimen ayaqtağan edi. Änşiniñ özge fanattarı da osını aytıp otır jäne olardıñ ortaq tüyini boyınşa Dimaştı Dimaş qılıp twrğan onıñ täniniñ de, janınıñ da, ruhınıñ da qazaqtığı: «Dimaş, pevec s duşoy, odetoy v lyubov', stal nositelem kazahskogo duha», «Dimaş – zvezda kazahskogo iskusstva mirovogo urovnya»; «Uvajayu Dimaşa za to, çto on tak lyubit svoyu rodinu Kazahstan!»; «Dimaş za svoyu korotkuyu jizn' vozvısil Kazahstan do nebes, ne prosya niçego».

Özge jwrttıñ auzınan şıqqan salmağı qorğasınday soñğı bir auız söz jürekti eriksiz ısıtadı: qılqanday jap-jas jigit eñbeginiñ öteuine eşteñe swramastan elin sonday deñgeyge köterip otır, sender, qazaqtar, osını äbden eskeriñder, öz halqınıñ qoldauı Dimaş üşin ayrıqşa mañızdı degen mağınalı astar jatır bwl söz saptaularda. Al biz bolsaq «Ie, Dimaş negizinde ataqqa layıq, bizde qanday ataqtar bar edi, özi... «eñbek siñirgen qayratker» me edi?!» dep miñgirleymiz. Esiñizge sala keteyik, Rinat joldas, kezinde Küläş Bayseyitova KSRO Halıq artisi atağın atı dañdı Nejdanova, Barsovalarmen birge osı Dimaştıñ jasında – däl 24 jasında alğan.

Bwl ataqtı, bwl dañqtı Küläş bügingi Dimaş siyaqtı abıroymen alıp jüre aldı, sonıñ özinde apamızdı öner aynalasında bolmay twrmaytın köre almauşılıq aqırı 45 jasında mäñgilikke sındırıp tındı, endi biz sonı tağı qaytalauımız kerek pe?! Tarihtan sabaq alıp, qorıtındı şığarmasaq, işi tar qızıl qızğanıştıñ örisin der kezinde kesip, ädildiktiñ iığın ösirip otırmasaq, onda tarihtı zerttep keregi ne?! Menen basqa adamdar nege jaq aşpaydı?! Älde ädilettiñ atası öldi degendi estip pe edik?!

Joq, talant — qwnarlı topıraq qana. Topıraq özdiginen önim bermeydi, oğan dän sebu, onı kütip, baptau kerek. Osı qiındıqtı Rinat, sen bilmegeniñmen, büginde sizder orındı-orınsız jamanday beretin keñestik jüye jaqsı bilgen. Öner öbekpen ösedi, biraq bwl jerde bir eskeretin närse, ökimettiñ qamqorlığınan bwrın talant bükil halıqtıñ süyispenşiligi türindegi öbegimen önip-kökteydi jäne biliktiñ halıqtıq talantqa älgindey bükilhalıqtıq ıqılas dümpuimen nazar audarıp jatatını yaki keyde talanttıñ öz elinen tısqarı jerde aldımen bağalanatını da sodan. Küläş mısalında solay bolğan, Dimaştıñ şığarmaşılığında da osı jağday qaytalanıp otır, tek bwl jolğı masştab äldeqayda auqımdı — älemdik deñgey. Küläş öz önerimen keñestik etnikalıq qauımdastıqtı bekemdeuge üles qossa, Dimaş öz önerimen älemniñ jüzi basqa jüregi bir, tili basqa tilegi bir, moynı ozıq, talğam-twşımı joğarı böligin qauımdastırıp otır. Şın mäninde dünie jüzi degenimiz ağılşın auılı , nemese alıp bir fan-klub qana eken. «Men qazaqstandıqtar älemge Dimaş qanşalıqtı ıqpal jasap otırğanın tüsinse deymin. Ol jınısına, dinine, sayasatına, jasına, märtebesine qaramastan ömir süru josını ärqilı mädenietterdi biriktirude. Biz bärimiz ağayındı kisilerdey tuıs bolıp kettik. Sebebi biz barlığımız bir jas adamdı jäne onıñ dauısın bir kisidey jaqsı köremiz», — dep ağınan jarıladı osı orayda Qazaqstanğa sonau AQŞ-tıñ Arizona ştatınan süyikti änşisin körmekke arnayı kelgen Patris Grulion. Dimaştıñ öneri mwnımen şektelmeydi, onıñ praktikalıq paydalılığı Rinat Zayıtovtı jaqtauşılar änşige qoyıp otırğan qatañ talaptıñ biri - «öneriñdi aldımen eliñe, halqıña arna, eldiñ müddesine qızmet etkiz», deytin talapqa däl keledi, sebebi, Dimaş öneri el auqımında alğanda iştegi bazbir taraptı aşındıruımen de, endi bir jaqtı qamşılauımen de, bireulerdi öz küşine sendire aluımen de bağalı. Änşi sol arqılı tetkip twrğan bögettiñ arnasın aşıp jibermegenimen, ondağı jaña öner tolqındarına belgili bir därejede serpin bergeni, eñ aldımen qazaq qoğamındağı ıdıratqı küşterdi bäseñdetip, wyıtqı küşterdi bekemdey tüskeni anıq. Ol äkelgen jaña lep, jaña tınıs Qazaqstannıñ birtwtas mädeni keñistiginiñ etnikalıq sanaluandığın bwrınğıdan da bederley tüsti, eldegi etnikalıq toptasuğa eleuli üles qosa bastadı. öytkeni onı respublikada twratın barlıq etnostar men diasporalardıñ ökilderi jäne eñ mañızdısı, «nağız» qazaqtar da, «şala» qazaqtar da, «ada» qazaqtar da birdey jaqsı köredi. Bwlardıñ qay-qaysısı da Dimaştıñ jetistigine özderiniñ tittey de bolsa üles qosıp otırğandarına maqtanadı, mısalı, Waldemar Schleidowes pafos aralastırıp, biraq şın jürekten: «Gorjus' vsegda tem, çto rodilsya v Kazahstane! A s teh por, kak uslışal «naşego Solov'ya», gorjus' eşe bol'şe!» dep mälimdese, Mariya Avgust «Qarağım-ay» äninen alğan äserin bölise kelip: «Moya lyubimaya pesnya na kazahskom, kogda ustayu, sluşayu Dimaşa, i imenno eta pesnya pomogaet bol'şe vsego. Kazahskiy yazık znayu s detstva, vırosla v aule»,- deydi. Calina G: «YA nikogda ne sluşala pesni na kazahskom yazıke, hotya jivu v Kazahstane, no Dimaş, ispolnyaya pesni na rodnom yazıke, nevol'no zastavlyaet v nih projivat', propustit' çerez sebya i vlyublyat'sya v kazahskie pesni! Kakie oni duşevnıe, iskrennie! Spasibo, Dimaş!». Bizdiñ «şala» qandastar da olardan qalıspaydı, mäselen, Saule Nikolaeva esimdi jeli paydalanuşı: «Nadrıvı ego pesen: kak ston moego naroda...» dep jüregi qars ayırılsa, Dimaştıñ eñ belsendi fandarınıñ biri Galina Mamahanova: «Posle takoy muzıki çuvstvuyu sebya zanovo rodivşimsya natural'nım kazahom. Kakoy zaryad nebıvaloy energii!» - degen joldarmen qwlağı aşılıp, bir jasap qalğanın jetkizipti. «Liçnaya missiya Dimaşa - poznakomit' kul'turu rodnogo naroda vsemu miru» deytin In Short pikirin de osı qatarğa qosuğa bolar. Al, «Vklad Dimaşa v izuçenii kazahskogo yazıka vo vsem mire prevzoşel vse ojidaniya. Dimaş - eto sila. Nikto ne smog, a on smog», - dep keletin bağalaudıñ iesi, söz sıñayına qarağanda, atası basqa halıqtar üyrenip jatqan ana tilin qaqpaytınına ölerdey wyalğan «ada» qazağımız tärizdi.

Osılayşa qoğamda büginde tarih enşisine ötip ketken bir sayasi partiyanıñ sloganı bolğan «Birgemiz. Berik irgemiz» deytin qanattı söz bir änşiniñ mısalında ömir şındığına aynala bastağanday. Onıñ şığarmaşılığı qoğamımızdağı, äsirese tituldı wlttıñ öz işindegi ıntımaqtasu procesine septesip, qandastarımızdıñ özara jaqındasuın şapşañdata bastağan da edi. Elimizde bir ğana - birtwtas, bölinbeytin halıqqa tiesili ülken qazaq mädenieti bar ekenin, tağdırındağı san qilı kezeñderge qaramastan ol mädeniettiñ äli de bolsa öz küşinde twrğanın, osı örede bir-birimizdi patriotşıldığıñ jetispeydi yaki «mämbetsiñ» dep kinälau äste abıroy äpermeytinin eskertip twrğanday edi. Düniede taza öner, şığarmaşılıq öner, jekeniñ öneri jäne halıqtıq öner türleri bolatının, soñğı öner türi elge, Otanğa qızmet etuden twratının sezdirgendey-tin. Aytsañ, qızdırmanıñ qızıl sözi siyaqtı estiledi, biraq ıñğaylı sol, jalpı Dimaş öz intuiciyasımen tarihi qazaq ziyalılarınıñ wlttıq tipi retinde qalıptasıp, jay änşi emes, azamattıq ajarı ayqın önerpaz türinde körine bastağan siyaqtı. Ol tuğan mädenietti öz jerinde wlıqtay bergennen göri sırt elderde köbirek jäne pärmendi nasihattau paydalıraq bolatının, Imanğali Tasmağambetov aytqanday, «älemdik mädenietke qaray biz özimiz aldımen qadam basuımız qajet» ekenin bala da dana jüregimen näzik tüsinetindey. Tınıq mwhittağı alaqanday atolldardı izdep tapqan mazasız älem jer aumağı jağınan alğaşqı on eldiñ qatarına kiretin, Europanıñ jartısınday eldi älige deyin jete tani almay otırğanı ötirik emes qoy. Olar izdemese, kelmese, biz özimiz barayıq, özimiz izdeteyik jäne osı jolda dästürli önerimiz ben zamanaui tanımal muzıkanıñ sintezine qol jetkizip qana qoymay, qazirgi zamandıq önerge kerek şığarmaşılıq ideyalardıñ jäne jaña mwra jasaudıñ ülgi-örnegi, qaynar közi retinde töltuma önerdi translyaciyalaudıñ jaña tehnologiyaların izdep tauıp, taldap jasau arqılı özimizge nazar tikteteyik. Batısqa közsiz elikteu biz jüretin jol emes, sebebi bükil dünieni örkeniet deytin atpen basıp alğan euroamerikandıq bwqaralıq mädenietti bäribir jeñe de almaysıñ, quıp jetip, basıp oza da almaysıñ. Batıs bizge erkindik sezimin äkeldi, al bwğan jauap retinde özindik jaña sapalıq qasietti - qazaq bolıp qalu qasietin wsınu jön. Jahandanudıñ jülik arbasınan wlttıq qwndılıqtardıñ arqasında ğana sıpırılıp tüsip qalmaysıñ. Sonıñ işinde Dimaş öziniñ bükil şığarmaşılığımen wlttıq til ärqanday mädeniettiñ, önerdiñ köptegen türleriniñ altın qazığı ekendigine, onıñ üstine asa bay aynalayın ana tilimiz asa kürdeli wğımdar men beynelerdi, sezimniñ, emociyanıñ eñ näzik reñkterin beruge äbden qaumetti ekendigine bet nwsqap twrğanday. HH ğasırda alaşşıl ziyalılarımız öz täjirbielerimen qazaq tiliniñ öñge tilder men mädenietter tuğızğan sözder men wğımdardı töl tabiğatın, töl damu zañdılıqtarın eş bwzbastan joğarı därejede özine beyimdep ala biletinin közapara anıq körsetken-di, büginde jolsız wmıt boluğa aynalğan sol täjiribe arağa ondağan jıldar salıp, älemniñ ekinşi bir bwrışında mağjandıq «Daydidau» bolıp müldem basqa halıqtıñ ökilderin alaböten özgeşe küyge tüsirude. Osı jäyitke baylanıstı bir kommentatordıñ: «Aydahardı jılatqan twnıq tilim!» dep jazğanı bar-dı. Aytsa aytqanday, osı mısaldıñ özi-aq qazaq tili onı damıtıp, memlekettik til retinde örisin keñeytuge äbden layıqtı til ekendigin, al keñirek alğanda qazaq tili – qazaq halqınıñ tağdırı, qazaq halqınıñ bolaşağı ekendigin ayqın körsetip berdi. Jäne bwl Dimaş öziniñ dara aqılımen, oy öresimen ğana jetken närse emes, aldımen qazaq halqınıñ köpten bergi añsarlı armanı retinde jüzege asırılğanın aytu jön.

(Jalğası bar)

Maqsat Täj-Mwrat

Abai.kz

4 pikir