Düysenbi, 19 Tamız 2019
Bilgenge marjan 13322 2 pikir 3 Säuir, 2019 sağat 09:36

Balanıñ besigi – keñ dünieniñ esigi

Köşpeli ata-babamızdan kele jatqan, är otbası törinen orın alar qasterli mwranıñ biri - besik. «Esik körgendi alma, besik körgendi al» degen danalıq sözdiñ qasieti de erekşe.

Joñğar şapqınşılığınan qırılğan eldiñ qaldığı toz-toz bop beti auğan jaqqa qaray bosıp, üdere köşkende, ayağı auır jas kelinşek jabdıq-jarağı joq bos besikti arqalap bara jatqan körinedi. Töle bimen qatar kele jatqan kisi: «Mına beyşaranıñ körpe-jastığın tastap, bos besikti arqalap kele jatqanı-ay!» - depti. Sonda Töle bi: «Balanıñ besigi – keñ dünieniñ esigi ğoy», - degen eken. Osı aytılğan sözde ülken oy jatır... Erteñge degen ümit bar.

Besik – atadan balağa, baladan kelesi wrpaqqa jalğasa beretin kieli mülik. Babalarımız mwnı «Atası ösken besikte tua jatıp ösipti» dep te aytqan. Besikti qasterleu de sodan qalğan wlağattı dästür. Sol sebepti onı närestesiz bos terbetuge tıyım salınğan, säbisiz bolsa da qwrmettep, onıñ arqalığına aq baylap, ayaq astınan joğarıda wstağan.

Ata-babalarımız besikti köterme jäne terbetpe besik dep eki türge bölgen. Köterme besik ötken qilı zamandarda, ürkinşilikte, kün-tün demey bosqın atalğan kezeñde paydalanılğan. Köterme besiktiñ terbetpe besikten ayırmaşılığı – oñay jasaluı. Qonaq körpeniñ tört bwrışı baylanıp, baylau jibin jılqınıñ qwyrıq qılınan nemese jalınan arnayı esip, ortasına sol näresteniñ denesine şaq taqtay salınıp, şümek ornalastırğan. Mwnı arnayı şeberdiñ jasauınsız-aq ärkimder jol-jönekey öz qolımen jasap, paydalanğan.

Al terbetpe besik – qazirgi özimiz jasap, otırıqtı orında nemese kölikti köşterde paydalanıp jürgen besik. Besiktiñ näreste böleudegi artıqşılığı: birinşiden, näresteniñ dene qwramınıñ tüzu ösui, ekinşiden, närestege jaylılığı, senimdiligi jäne tazalığı, üşinşiden, ärtürli kütpegen närselerden qauipsizdigi.

«Bizdiñ qazaqta besik äkelu degen bar. Bwl salt äsirese, Jambıl, Qızılorda, Oñtüstik Qazaqstan oblıstarında saqtalğan. Tipti bwl – Keñes ökimeti kezinde de osı atalğan öñirlerde mañızın joymağan salt. Besikti balanıñ nağaşı äjesi äkeledi. Kelin bosanğannan keyin özin-özi sıylaytın kez kelgen ana mindetti türde qwdalarına qwttı bolsın aytıp, qızınıñ qal-jağdayın biluge keledi. Bwl – ana üşin parız. Öytkeni jatjwrttıq bolğan perzentiñ «Ana» atanıp jatır. Ana boludıñ qanday ekenin jüreginen jwlıp qızın wzatqan är ana jaqsı biledi. Demek, qızınıñ jağdayın biluge, qwda-qwdağiına qwttı bolsın aytıp baruğa ärbir qazaq äyeli mindetti» (Zeynep Ahmetova).

Näresteni besikke bölerde wyımdastırılatın ırımdar da jetkilikti. Mäselen, qasietti arşa, qılşa nemese adıraspan siyaqtı ösimdiktermen «alas-alas, alasqa bolmas talas» dep alastap Alla tağaladan şükirşilikti näsip qıladı. «Wzın tilden, suıq közden, jaman sözden saqta» dep jaqsılıq tileydi.

Besiktiñ aynalasında ötetin quanıştı jayttar da jeterlik. Mäselen, ömirge jaña kelgen näresteniñ kindigi tüsken soñ besikke saladı. Besikke böleytin küni otbası men ağayın-tuıstar, körşi-qolañdar merekeli sauıq jasaydı. Key adamdardıñ äl-auqatına qaray besikke näresteni böleu toy-dumanğa wlasadı, tipti «besik toyı» dep, at şaptırıp, kökpar da tartqan.

Qazaq üşin düniege jaña kelgen wrpağınan qımbat eşnärse bolğan emes. Sondıqtan da onı alğaş besikke bölerde besik jırın aytu, qwrmetteu är ata-ananıñ mindetti borışı.

Serik Abılay

Abai.kz

 

 

2 pikir