Beysenbi, 18 Şilde 2019
Alaşorda 5294 54 pikir 3 Säuir, 2019 sağat 09:57

Şıñğıs tudı Arqardan...

Şıñğıs qağannıñ aynalasındağı adamdardıñ da, ru-taypa  attarınıñ bäri de tek qana qazaqqa tän. Olar, Esekey, Altan, Qwşar, Sağabek, Temir, Tastemir, Şıñğıs, Öleñ, Börte, Jibek, Maral, Jamwqa, Belgitay, Qasar, Naqu-Bayan, Bauırşı, Tarğıtay, Jelme, Altan, Mwqalı, Jemeney, Esen, Böken, Janay batır, Ügedey, Jolşı (Joşı), Töle, Däritay, Şağatay, Tayşar Qarasaqal, Jebe t.b. Onıñ üstine Qiyat, Jadıran, Jarı, Aday, Baywlı, Mañğıt, Kerey, Nayman, Merkit, Jalayır, Qoñırat, Wyğır, Jabal t. b. ru-taypa atauların qosıñız. Jer jüziniñ barlıq elderinde, adam attarında özderiniñ wlttıq erekşelikteri boladı. Al qazirgi zamannıñ tilimen aytqanda wlttıñ, memlekettiñ  «tölqwjatı» siyaqtı.

Sol kezdegi joğarıda körsetilgen ru-taypalardıñ bäri qazirgi qazaq halqınıñ qwramında twr. Mısalı, adamnıñ tegine «ov», «ev» (Ivanov, Rublev, Sidorov) jalğauları qosılsa onıñ wltınıñ orıs ekenin, «ko» (Solomenko, Kostenko, Prihodko) ukrain,  «oglı» (Byul-Byul oglı, Mamed oglı) äzirbayjan ekenin birden bilemiz. Bwl qağidanı bükil dünie jüzi elderiniñ bäri de qoldanadı. Ejelgi qazaqtar  öz atına da,  tegine de eşqanday jalğau söz qospay jazğan. Mısalı, Qarakerey Qabanbay, Qanjığalı Bögenbay, Şaqşaq Jänibek, Janıs Töle bi, Eskeldi Sügir, Kete Jüsip t. t. Bolıp ruınıñ (atasınıñ) atı birinşi aytılıp, jalğasıp kete beredi. Bwl jağdaydı qazaq wltınıñ şığu tegin özge wlttar men salıstırğanda, tipti äride ekenin körsetedi, - dep twjırımdauğa äbden boladı.

Sonımen qatar Şıñğıshannıñ aynalasındağı adamdardıñ  köpşiliginiñ attarınıñ qasına «Ad», «Day», «Aday», «Jarı» degen tegi (kazirgişe aytqanda familiyası) qosılıp otıradı. Mısalı, «Jajir-Aday», «Tuhu-Aday», «Böri-Aday» (186 bet),  «Noyaq-Aday», «Qaran-Day», «Buda-Ad», «Dahal-Aday», «Arul-Ad» (187 bet), «Day-seşen» (190 bet), «Jarı-Aday» (200 bet), «Şırğı-Aday Batır», «Jajir – Adaylıq Jamwqa» (220  bet), «Jırğı Aday (Jebe)» (223 bet), «Jürme Aday» (234 bet), «Jarı Adaylıq Qarıdar» (239 bet), «Jürşe Aday» (240 bet), «Barı Adaylıq Nayaan» (251 bet), «Jürje Day», «Dolı Aday» (259 bet), «Idik Aday», «Qınkiya Aday» (260 bet), «Jarı Aday-Egen» (265 bet), «Alşı Aday» (271 bet). (İliyas Esenberlin «Asıl añız» Moñğoldıñ kädimgi jinağı. Almatı, 2002 jıl Köşpendiler baspası).

Dübun-Bayannıñ (Düyim-Bayan M.Q.) eki balasınıñ atı Bilge-Aday, Bekje-Aday. (Äbilğazı. «Türik şejiresi» 46 bet).

Bwl jağday eski tarihi jazbalarda köptep kezdesetin «Ad», «Day», «Altay»  elderiniñ Adaylarmen bir tekten şıqqanın jäne qazirgi Adaylardıñ sol ejelgi Ad, Day, Altaylıqtardıñ zañdı jalğası, yağni solardıñ qaraşañırağın wstap qalğan bügingi wrpağı ekendigin körsetedi. Atalarımızdıñ «Attıñ ornın tay basar (Adtıñ ornın day basar)» degen maqalınıñda sırı osı. Altaylıqtardıñ san mıñdağan jıldardan beri auızdarınan tastamay jırlap kele jatqan «Man Aday Qara» dastanınıñda sırı osı (Bükil älem elderi öz teginiñde, mädenietiniñde Altaydan bastalatının jaqsı biledi). Mannıñ atın Manqıstau, Adaydıñ atın Aday, Qaranıñ atın «Tüpqarağan (Qarağantüp)» yağni barlıq qaralardıñ şıqqan tübi küni büginde de wstap otır.

Sonımen qatar, Şıñğıs hannıñ ata-babalarınıñ jäne onıñ aynalasındağı adamdardıñ esimine qazaq halqında küni büginde de qoldanısta jürgen «batır», «mergen», «şeşen», «bek (begi, beki)», «han», «qağan»  degen elden erek, bükil halıq moyındağan qwrmetti ataqtarı men lauazımdarı qosılıp jazılğan. Mısalı, «Naşın-batır», «Bwltegi-batır», «Bartan-batır» (187 bet), «Esugey-batır» («189 bet), «Sübetey-batır» (210 bet), «Auşı-batır» (220 bet), «Taqoy-batır» (225 bet), «Güri-batır) (229 bet), «Qadaq-batır (241 bet), «Mwqalı Şılayın-batır» (264 bet)   «Horışar-mergen», «Borjığıtay-mergen», «Dobun-mergen», «Barqwday-mergen», «Qorılartay-mergen» (183 bet), «Dümbilay–şeşen» (187 bet), (Day-şeşen» (190 bet), «Qwyıldır-şeşen» (241 bet), «Toqta-beki», «Qwdıq-beki», «Belgi-beki» (220 bet), «Alaq-beki» (276 bet), «Van-han» (202 bet), «Toruıl-han» (204 bet), «Daldwr-han» (212 bet), «Bwyrıq-han» (220 bet), «Tayan-han», «Küşlik-han» (246 bet), «Altan han» (282 bet), «Qabıl-qağan», «Qwtıla-qağan» (187 bet), «Ambağay-qağan» (192 bet). İliyas Esenberlin «Asıl añız». Sonımen qatar, osı eñbektiñ 19 betinde: «Hİİ  ğasırdıñ ortasında moñğol (mwñal) ruları bölek-bölek twrğan. Äşeyinde olar är türli toptarğa birikken: taypağa, nemese wlıstarğa, halıqqa, «halıq ieligine» bölindi. Wlıs ülkendigi men küşine baylanıstı ärtürli boldı: wlıs ieliginen bastap alğaşqı memlekettik qwrılısqa deyin: «Ejelgi moñğoldarda, - dep jazdı B.YA. Vladimirovcov,-kösemge, hanğa, noyanğa, tayşığa, batırğa, t.b. bağınıştı boluına qarağanda, rulardıñ, taypalardıñ, äulettiñ  birikken qwrılımı «wlıs», «wlıs-halıq»,  «halıq-el»,  «osınday  bir  wlısqa  birikken  halıq», nemese  «wlıs  ieligin  qwruşı», «memleket-ieligin qwruşı halıq», «memleket» - dep ataldı dep jazdı. Moñğoldardı, nağız köşpendilerdi, bwl tüsinikte onıñ territoriyası emes, halqı qızıqtıradı». Wlıs basında mal şaruasımen aynalısatın ataqtı ru basıları twrdı. Qwrmetti atau iesi – noyandardan: bahodır – batır, imen – aqıldı, mergen – qwralaydı közge atqış, bilgen – aqıldı, büke «bwqa» - küşti, tayşı – hanzada, t.b.

Mwnday wlıs iesi, bahadwr – batır titulına ie bolğan, Temujinniñ äkesi Esugey de boldı» deydi.

Mwñal şındığı boyınşa, bizde noyandıq şen – beki qoyatın dästür bar. Bodanşardıñ ülken wlı Baarınnıñ twqımdarı osınday şenge ie bolğan...» («Mwñaldıñ qwpiya şejiresi». 154 bet.)

Tüsinikteme: Mañğıstaudağı Jetibay kenti (Qaraqiya audanı) men Şetpeniñ (Mañğıstau audanınıñ ortalağı) arasındağı alqap men eldi meken küni büginde de sol däuirdiñ tiri kuäsindey «Beki», Kaspiy – Aral aymağı Jem özeni boyında Kazbek degen jer, qazirgi Gruziyanıñ Alandar elindegi (soltüstik Osetiya) tau men eldi meken «Kazbek», yağni Qazaqtıñ begi dep ataladı. Äskerdiñ Bas qolbasşısı «begler begi» dep ataldı. Sol siyaqtı Bek, Beki, Beken, Bekjan, Bekibay, Bekmwrat, Bekqali, Bektwrğan, Qazıbek (Qaz dauıstı Qazıbek bi), Kazbek esimderi el arasında jetip artıladı.

Şıñğıs hannıñ tegi  Qazaq, Alşın, Baywlı, Aday ekendigin «Asıl añızdıñ» mına derekterinen de anıq köruge boladı:  «Sonda Ürüyittiñ Jürgetayı men Mañğıttıñ Qwyıldırı Jamuhanıñ ol jerden ketuin kütip, odan qalıs qalıp, Şıñğıshanğa öziniñ, Ürüyitteri men Mañğıttarın bastap keldi. Sonday-aq bastapqıda Jamwha da öziniñ jeti wlımen Şıñğıshanğa qosıldı» (İ.Esenberlin «Asıl añız». 215 bet).

«...Bwl habardı estigen Şıñğıshan: «Wrıttı» Jürme Aday ağay, eger sizdi aldıñğı şepke tağayındasam, qalay qaraysız?»-dedi. Jürme Aday auzın aşıp ülgermesten, Mañğıttıq Qwyıldır-seşen: «Andamnıñ däl aldında men şayqasamın! Meniñ jetimekterime qamqorlıq jasau-andanıñ erki» - dedi. –Joq,- dedi Jürme Aday, biz ekeumiz de Şıñğıshannıñ köz aldında şayqasamız: «Wrıt jäne Mañğıt!» Osı sözdermen Jürme aday men Qwyıldır Şıñğıshannıñ bet aldına özderiniñ Wrıttıqtarı men Mañğıttarın sapqa twrğızdı. Olar sapqa twrıp ülgermesten, jürkelikter basqarğan jau jağı kelip qaldı. Ol kelgennen keyin Wrıt pen Mañğıt soqqı berip, Jürkelikterdi taptap tastadı. (Asıl añız. 234 bet).

Tüsinikteme: Adayımız sirä Aday ğoy. Al, ol zamandağı Mañğıt degenimiz qazirgi Kişi jüz qazaqtarı qwramındağı taypanıñ atı. Manğıt ejelgi Mañğıstaudı mekendegen Mandardıñ, yağni Man atanıñ wrpaqtarı degen  mağına beredi. Mañğıttar keyin Noğay han bilik jürgizgende Noğaylıqtar, Mañğıttar jäne Qazaqtar  dep qatar ataldı. Osı aytılğandardıñ tolıqtay däleldemesin ataqtı jıraular Mwrat Möñkewlı men Mwrın jırau Señgirbekwlı jırlağan «Qarğa boylı Qaztuğan» jırınan tabamız. Altın Ordanıñ soñğı bileuşisi Adaydıñ Mwñalınıñ wrpağı «El qamın jegen er Edige» bi osı Mañğıt taypasınan delinedi.

«Man ata» asuı men Man atamızdıñ molası Mañğıstaudıñ qara oyınan qırğa köteriler jerde küni büginde de bar.

Şıñğıshannıñ tegi Mwñaldıñ Qiyan (Qiyat) ruınan ekendigin, onıñ Aday Baywlınan taraytının  «Mwñaldıñ qwpiya şejiresin de» anıq körsetilgen. «Sodan keyin Şıñğıshan Oñğır (keybir derekte Üñgir) – aspazşığa: «Sen menimen bir üydiñ balasınday boldıñ. Sen, Müngeti – Qiyannıñ balası Oñğır «Bwlttı küni – joldan adaspadıñ, jekpe-jekte jeñilmediñ, jañbırlı küni birge su boldıq, ayazda – birge toñdıq. Qazir sağan qanday sıy kerek?» - «Eger mağan rwqsat etseñ, - dep jauap qaytardı Oñğır, - eger mağan tañdauğa rwqsat etseñ, mağan är qiırda bıtırap, jan-jaqta şaşırap jürgen  Baywlı bauırlarımdı bir jerge jinap alayın». – «Jaraydı, -dedi ol, - Baywlı bauırlarıñdı jinap aluıña rwhsat beremin sen olarğa mıñbası bol» (151 bet).

Tüsinikteme: Şıñğıshannıñ Mwñaldıñ Qiyat (Qiyan) ruınan ekendigi bwl künde bütkil jer betindegi birde – bir tarihşığa kümän tuğızbaydı. Bwl älem moyındağan şındıq. Endi mına sözge nazar audarayıq. Oñğır – aspazşınıñ ruı da Qiyat (Müngeti - Qiyannıñ balası). Ol Şıñğıshannıñ rulas – bauırı, sondıqtanda Şıñğıshan oğan öziniñ de, bütkil äskeriniñ de  ömirin senip-tapsırdı, bas aspazı etti. Oñğır jan-jaqta  şaşırap jürgen Baywlı bauırların  Şıñğıshannıñ rwqsatımen bir jerge  jinadı. Bwl jöninde osı «Asıl añızdıñ» 50 tarmağında: «Bartan – Batırdıñ tört wlı boldı Müngeti-Qiyan, Nekün-Tayşı, Esugey-Bahadür, Däritay-Otşığın. Qwtıqtı-Müñgirdiñ wlı Böri-Böke boldı. Onon şatqalındağı toyda Belgitaydıñ iığın jaraqattağan däl osı edi» deydi. Bwdan  Üñgirdiñ äkesi Müngeti men Şıñğıstıñ äkesi Esekeydiñ bir atanıñ   balaları ekendigi anıq körinip twr emes pe?! Tağı sol siyaqtı 120-şı tarmağında «Tüni boyı wyıqtamay jol jürdi. Jan-jağına qarağan olar kelesidey taypalardıñ jaqın kelgenin kördi. ...Müngeti – Qiyannıñ wlı Üñgir öziniñ Şanşuıttarı jäne Baywlılarımen  deydi.

Osı derekten Şıñğıshan men Üñgirdiñ bir-birine nemere tuıs, Qiyattıñ da, Mwñaldıñ da Baywlı – Alşınnan (Kişi Jüz-Begarıs) taraytını «tayğa tañba basqanday» bolıp, anıq körinip twrğan joqpa?! Şejire de Mwñaldı Adaydıñ kenje nemeresi, al Adaydı Baywlınıñ, sonımen qatar bütkil qazaqtıñ kenjesi, yağni qaraşañırağınıñ iesi delinedi.

Osı twjırımnıñ aqiqattığın eşqanday dau-damayğa jibermeytin derekterdi Äbilğazınıñ «Türik şejiresinen de» tabamız.  Onda Şıñğıs hannıñ tegi Qiyan, Oğız han, Qarahan, Mwñal han, Alınşa han» dep, körsetilgen. Bwğan kümän keltiruge eşkimniñ de qwqı joq. Sebebi, qazaq öz ata-teginen eşqaşanda jañılısqan emes, jañılıspaydı da. «Tegin bilmegen teksiz» dep ondaylardı adam qatarına sanamağan. Al, bwl şejireni jazıp qaldırğan qarapayım adam emes, HÜ11 ğasırdağı basında Kaspiy-Aral öñiri qazaqtarı, artınan Hiua hanı, äri äygili  Şıñğıs qağannıñ tikeley wrpağı Äbilğazı bahadür han bolıp tabıladı.

Osı aytılğandardıñ toponomikalıq ayğaqtaması Mañğıstaudağı Şayır auılı mañında Qiyan attı alqap pen Jarı (Jartı) attı äulie qorım küni büginde de osılay ataladı. Osı körsetilgen derekter Alşın şejiresimen de 100 payız säykes keledi. Onda Qiyannıñ (Qiyattıñ) tegi Jarı – Mwñal – Aday – Baywlı – Alşın delingen.

Müngeti, Müñgir, Mwñğıl bwlardıñ bäri Mwñaldıñ sinonimi. Biz onı «Mwñ (Mün)» degen söz tübirinen, yağni öz tübinen, öz atasınan ayqın köremiz.

Qazaqtıñ - Kişi Jüz (Begarıs) – Alşın - On eki ata Baywlı men onıñ kenjesi Aday ruınıñ Şıñğıshan zamanındağı jağdayı jaylı Äbilğazınıñ «Türik şejiresi» attı eñbeginiñ «Baywlı eliniñ bayanı» tarauında bılayşa beriledi: «Baywlı – köp rulı el, işindegi köbiregi de, jaqsırağı da eki ru edi, onıñ bireuin Aday Baywlı, ekinşisin Mekireyin Baywlı der edi. Onıñ sebebi olar Aday jäne Mekireyin degen eki ülken özenniñ jağasında otırar edi. Jwrttarı Oyrat jwrtına jaqın bolar, mwñaldıñ dörlikin ruınan ayrıladı».  Bwl derekterden ol kezde Baywlınıñ ru,taypa emes «el» (memleket degen mağına da), Aday men Mwñaldıñ, Qiyan men Nukuzdiñ därlükin ruınan ayırılatın  tuıs taypa, ru  ekendigin köremiz. Al, Mwñaliyada  Aday  özeni küni büginde de solay ataladı.

Osı aytılğandardıñ tağı bir ayğaqtaması Äbilğazınıñ joğarıda körsetilgen «Türik şejiresinde» bılayşa beriledi: «Barşa türik rularınıñ birin qaldırmay tügendep aytıp şığu bir adamnıñ qolınan kelmes, özimizdiñ  häl-qaderimizşe birsıpırasın aytıp şıqtıq, endi mwñal näsilinen bolğan rulardıñ tarihın söz eteyik» dep kelip osı jerde  merkit, qoñırat,  ormauıt, qoñqamar, baday jäne qışlıq, dürbañ, baran jäne suqat, jalayır, baywlı elderin mwñalmen näsildes (twqımdas), bir atadan tarağan dep Aday – Baywlı jaylı joğarıdağı derekterdi keltirgen (40-44 better). Bwl derekterden de mwñal men aday-baywlınıñ atalas ekeni körinip twrğan joqpa?!

Orıs patşalığı jäne onıñ jalğası Keñester ükimeti Şıñğıshandı da, onıñ ata jwrtında barınşa jek körip, ata jauı sanadı. 1917-35 jıldardağı arnayı «qasaqana» wyımdastırılğan «genocid» - te qazaq halqınıñ 5-ten 4 böligi qırğınğa wşıratıldı. Olar jazğan barlıq ädebi şığarma jäne tarihi eñbekterde Şıñğıs hannıñ halıqqa jasağan jaqsılıqtarı men olarğa arnağan danalıq-ösietteriniñ birde-biri aytılmay, atamızdı tek qana «qwbıjıq» etip körsetti. Eger biz mwnı «dwşpanıñ jek körgen «twlğa» sol eldiñ bağa jetpes, köziniñ qaraşığınday saqtauğa tiisti asılı bolıp tabıladı» degen qağidağa salsaq  Şıñğıs qağannıñ qazaqtıñ bir tuar wlı ekendigi däleldenip twrğan joq pa?!

Tağı da Äbilğazınıñ «Türik şejiresine» jügineyik: «Alanko (qazaq şejiresinde Äleuke) osıdan keyin üş wl taptı... Üşinşisi – Bwdıñjar (Bwdıñ Jarı) Mwñal, onı han köterdi, Şıñğıs han jäne Mwñaldıñ köp ruları sonıñ näsilinen bolar. Bwl üş wldan bolğan elderdiñ bärin nirun der edi, nirunnıñ mağınası – «aru twqım ruı» degeni, öytkeni mwñaldıñ tüsinigi boyınşa, ol ru nwrdan payda boldı» (47 bet).

Tüsinikteme: Şejire deregi boyınşa Jarı ruı Adaydıñ Mwñalınan taraydı. Bwl derekten Şıñğıshannıñ arğı atası Budıñ jarınıñ  Mwñal ruınan taraytını anıq körinip twr emes pe?!   Atasınıñ atı (ruı) Mwñal bolğanda, odan tarağan wrpaq Mwñal bolmay kim boladı?!  Qaşağan jıraudıñ «Aday nwrdan jaralğan» dep jırlağanı osıdan bolatın.  

Bükil Qazaq, Türiktiñ qaraşañırağınıñ iesi (kenjesi) Baywlı (Alşındardıñ) qazirgi Mwñal dalasında (Şıñğıshan) bilikke kelip, onıñ bükil qazaqtıñ basın qosıp, Wlı jüz, Orta jüz aymağınan ötip, bükil batıstı bağındırıp, ejelgi ata-mekenderi qazirgi Kişi jüz aymağına kelip twraqtağanın Mwhamedjan Tınışbaywlı da jazıp ketken: «12-14 ğasırlarda alşındardıñ (Baywlı) negizgi tobı orıs dalasınıñ oñtüstik jäne oñtüstik-şığıs böligin mekendedi. Olardan oñtüstik-şığısqa qaray basqa eki top (Qarakesek pen Jetiru) qonıstandı. Joğarıda keltirilgen jılnamalıq derekter 14-ğasırdıñ soñında alşındardıñ bir atasınıñ özi Oñtüstik Resey ğana emes Litva, Pol'şa, Bolgariya, Serbiya, tipti alıstağı Vizantiyanıñ da tikeley tizesin qaltıratqan Noğay ordasınıñ negizgi wyıtqısın qwradı. Bwl oraydı Wlı jüz qazaqtarınıñ Altın Orda jerinde eşteñe bilmeytin, Orta jüzde ol jöninde qıpşaqtar men arğındardıñ ğana azdap söz ete alatının eske tüsirsek alşındardıñ barlıq añızdarı men jırları tek Altın Orda men Noğaylı ömirin tilge tiek etuden twradı. Kişi jüzdiñ noğaylardıñ qwramına kirgendiginde eş küdik bolmasqa kerek, bwl qızıqtı da kürdeli mäsele erekşe zertteu taqırıbına äbden layıq. Alşındardıñ jadında Toqtamıs, Edige turalı Noğay ordasınıñ belgili bileri men mırzaları Ismayıl, Qazı, Mwsa, Oraq, Mamay, Ormanbet turalı jır-añızdar köp-aq. Olarda alşındardıñ noğaylarmen qatınası Noğay ordasında ötken üzdik-sozdıq soğıstar jayında köp aytıladı. Äygili aqın Mwrat Möñkewlı öziniñ «Üş qiyan» attı tamaşa tolğauında: «Ormanbet bi ölgen jer, on san noğay bülgen jer...Noğay da şulap bosqan jer» - dep, Altın Ordanıñ ıdırauı men noğay wlısınıñ şayqaluın jırğa qostı. HÜ-ğasırdıñ ortasında alşındardıñ köp böligi Äbilqayırdıñ qol astında bolğanımen, onıñ ömiri kezinde-aq Edige wrpaqtarınıñ arasındağı alauızdıqtıñ saldarınan bölinip ketti» deydi. (Qazaq şejiresi. 39-40 better).

Bwl jerde aytayın degenimiz, osı eñbek sol M.Tınışbaywlı aytqan «erekşe zertteu taqırıbı» bolıp tabıladı. M.Tınışbaywlınıñ mült ketken, nemese ädeyi aytpay, nemese ayta almay ketken jeri sol atışulı Noğay (Qazaq) ordasınıñ negizin qalağan özegi, yağni qozğauşı küşi  tap sol Alşındardıñ özi bolatın. Keyinnen wlı Orda ekige bölingende Altın Ordamız Şığıs türik qağanatı, al Noğay wlısı Batıs türik qağanatı bolıp, Altın Ordanıñ biligi Mwñaldarda, al Noğay ordasınıñ biligi Tobıştarda bolğan bolıp şığadı.

...Keşegi Düiim Bayan ketken soñ

Altı jıl anıq ötken soñ,

Ar-sar bolıp jüregi,

Qanğa tolıp bilegi,

Şıñğıs tudı Arqardan?.(1)

Onıñ tuğan twqımı

Patşa bolıp taralğan.

Osı bir sözder köñilime

Bwrınğı ötken ülkennen

Qağida bolıp qalınğan.

Şejire bolıp jazılğan

Tilimi tüzu bağıttı

Köñilim zerek qalıptı.

Añdağan jaqın, alıstı,

Boljağan qisıq, şalıstı,

Bwrınğı qart atamnıñ sözderin

Qwlağım estip, körgenin

Osınday qwralı kelgen jerlerde

Şığarıp jürmin jarıqqa.

Şariğat qarap, jol pämdep.

Mwsılmanğa ümbet dep,

Atasın anıq bilmegen,

Aytsa bolar mürdet? dep..(2) (Qaşağan Kürjimanwlı (1841-1929) öziniñ «Aday tegi»).

Şıñğıs qağannıñ tegin aytıp otır. Osı bir auız sözben Şıñğıs qağannıñ teginiñ qazaqtıñ Adayı ekeni anıq körsetilgen. Sebebi, eñ alğaş ret dala añı Arqardı qolğa üyretip, qoy men qoşqarğa aynaldırğan, bügingi künde qoy men qoyşınıñ piri retinde däripteletin Qazaqtıñ ataqtı wlı Şopan ata bolatın. Şopan Ata qorımı Eski Özen qalasınan Beket Atağa (Oğılandığa) barar joldıñ 50-şi km-de ornalasqan. Şıñğıshan eliniñ de, biz eşqanday ruğa jatpaymız dep, jürgen törelerdiñ de (Atasız wl bolatın ba edi?) wranı «Arhar» bolatını osıdan. Han Ordası (Bökey) auılınıñ qasındağı «han ziratındağı» qwlpıtasta: «Arqar ruğı Nwralı han» degen jazba tañbalanğan. Bwnday jazba sol qorımdağı qwlpıtastıñ bärinde bar.

Atasın bilmeytinderdi käpir, yağni «tiri ölik»  dep otır.

                 «Atamız Aday – Mwñaldıñ

Kişi jüzdiñ işinde

Qarasam qatar teñi joq,

Şaşılğan dabıl-dañqıñnıñ

Bayanı bolsa kemi joq.

Bügingi jürgen adamnan

Därejesi artıq jaralğan,

Adaydan Mwñal bolğanda

Twsında ozğan eşkim joq

...Düyimbayan, Şıñğıshan –

Näsiliñ nwrdan jaralğan

Halqına ädil qarağan

Auız timey paradan,

Paqır-miskin, bay men bek,

Jarlı, jalsız, az ben köp

Bärinde birdey sanağan» (Qazaqtıñ halıq aqını Sättiğwl Janğabıwlı «Jır-dariya» 252 bet). Şıñğıs qağan jäne ol qwrğan Mwñal qağanatı jaylı qazaqtıñ aqın-jıraularınıñ şığarmalarında mwnday madaq joldar öte köp kezdesedi.

Tüsinikteme: Düyim Bayan – Düyim Baywlı degen söz. Biz onı qazirgi qoldanısımızdağı Düyim jwrt degen söz tirkesterinen ayqın köremiz. Al,  Bayan – on eki Ata Baywlınıñ qısqartılğan nwsqası bolıp tabıladı. Aday şejiresi boyınşa «12 ata Baywlı» Qazaqtıñ qaraşañırağı bolsa, Baywldarınıñ kenjesi Aday boladı. Biz onı Qazaqtıñ rulıq şejiresinde Adaylardıñ «qaraşañıraq» atanıp, on eki ata Baywlınıñ eñ soñında twrğanınan köremiz.   

Şıñğıs qağannıñ balası Ügedey han jazdırğan «Mwñaldıñ qwpiya şejiresinde» Şıñğıs hannıñ arğı tegin Börte Böri men onıñ zayıbı Maral swludan bastap, odan beri qaray onıñ toğızınşı buın wrpağınıñ esimin Qiyat Börjigin deydi. Odan bergisi Düyim Bayan men Alañ gua delinedi. Key tarihşılar onı Dobun mergen nemese Dombauıl mergen dep jazadı. Aday şejire-dastandarı onı Düyim Bayan – Şıñğıs han dep jırlaydı. Al, Şıñğıs qağannnıñ özi Qiyat Börjiginderdiñ kösemi Esugey bahadürdiñ ülken wlı.

«Şıñğıs qağannıñ tegi: Täñiri baqıttı etip jaratqan Börte Böri zayıbı Maral swlumen birge talay-teñiz dariyanı keşip kelip Onın özeni bas alğan Bwrhan Qaldın tauın twraq etken kezde, Batşağan degen bir wl tuadı.

Batşağannıñ wlı – Tamaşa, Tamaşanıñ wlı – Qorişar mergen, Qorişar mergenniñ wlı – Wjım Burıl, Wjım burıldıñ wlı – Säl Qaşau, Säl Qaşaudıñ wlı – Ikin Wdın (Badıraq köz), Ikin Wdınnıñ wlı - Şinsoşi, Şinsoşidiñ wlı – Qarşu. Qarşudıñ wlı – Borjığıday (Börjigin Aday M.Q.) mergen edi» delinedi. ("Mwñaldıñ qwpiya şejiresi" Almatı-1998. 26 bet).

«Kök Täñirdiñ jebeuimen, teñizden ötip kelgen Börte Şınua men Swlu Maral ekeui Bwrhan Qaldın degen taudı meken etipti. Ekeuiniñ twñğışı bolıp Batsağan tuadı. Batşağannıñ balası – Tamaşa, Tamaşanıñ balası – Qorışar mergen, onıñ balası – Ujım Burıl, al onıñ balası Säli Qaljau. Säli Qaljaudıñ balası Ülken köz degen edi. Ülken közdiñ balası Semsoşı, onıñ balası Qaraşaş, Al, onıñ balası Bwrhan Qaldın tauınıñ etegindegi Botaqan Buırşın degen jerde tuğan Borşığıntay (Börjigin Aday) edi («Altan Tobış» Almatı-1998 14 bet).

Özderiñiz körip otırğanday, Batşağan – Batsağan, Tamaşa – Tamaşa, Qorişar mergen – Qorışar mergen, Wjım Burıl – Wjım Burıl, Säl Qaşau – Säli Qaljau, Ikin Wdın (Badıraq köz) – Ülken köz, Şinsoşi – Semsoşi, Qarşu – Qaraşaş, Borjığıday – Borşığıntay, yağni Börjigin Aday dep beriledi.

Tüsinikteme: Şıñğıs qağannıñ arğı atası Börte Böri, anası Maral swlu. Al, Şıñğıs qağan solardıñ tolıp, tolısqan toğızınşı buın wrpağı.

Börte Böri – Börte öz atı, Böri tegi boladı.    Kaspiy men Aral öñirinde Alşındardıñ Börte degen bileuşisi bolğanı jaylı ejelgi derekterde jazılğan.

Böri (Kök böri) – Böri men Alşın sinonim. Böri – Alaş, Altı Alaş, olardıñ qaraşañırağı Alşınnıñ laqap (madaq) atı. Al, Kök – köke (äke) degen söz.

Maraldıñ tübiri Aral. Aral teñiziniñ atauı sol anamızdıñ atın saqtap otır.

Şıñğıs qağan qwrğan Altın orda atauındağı, Altın atauınıñ Alşınmen tübirles ekenin köremiz. «Mañğıstau da «Börjigin (Böri jiginiñ (ruınıñ) balası») degen toponomikalıq atau küni büginde de bar.

Atalarımız "Qwl bolğıñ kelse itten, täuelsiz el bolğıñ kelse Böriden üyreniñder" degen wlağattı sözdi beker aytpağan.

Jır alıbı Süyinbay Aronwlı Atamızdıñ «Börili meniñ bayrağım! Börili bayraq kötersem, qozadı qay-qaydağım" dep jırlağanı da, Mañğıstaudıñ qara oyındağı Qarataudıñ eñ biik şıñı Otpannıñ basına salınğan «Aday Ata tarihi keşenine» kökke qarap wlıp twrğan böriniñ beynesi qoyılğanı da osıdan.

Qiyat Börjigin degeni – Qiyat Alşınnıñ wlı degen söz.

Dombauıl mergen – dombıra, sadaq jäne jebe eli degen söz.

Dobu mergen degenimizde de Adaydıñ «Sadaq tartıp twrğan salt attı» tañbasın meñzep twr. Adaydıñ «Sadaq» pen «Jebe» tañbası da osı mergendikke baylanıstı.

«Wlı babañ Dombauıl» - dombıra jasauşılar auılı. (Qara: «Dombıranı düniege äkelgen qazaq ruı» http://abai.kz/post/44512).

Dombauıl babamızdıñ kesenesi Qarakeñgir özeniniñ jağasında, Wlıtau audanı jerinde ornalasqan. Salınu tarihı belgisiz. Şejire derekteri onı sonau Ğwn zamanınan qalğan jädiger degendi aytadı.

Sol zamanğı tarihi eñbekterde Bodanşardı – Bodanşar mwñal dep, ru (ata) atımen qosıp jazğan.

Qıtay jäne özge şığıs tarihşıları Ügedeydi - Aq Aday, Şağataydı – Şah Aday  dep hattağan.

Şıñğıs qağan Qiyattardıñ kösemi Esugey bahadürdiñ ülken wlı, yağni taq mwrageri bolsa, Altın Orda bileuşisi Joşı han da Şıñğıs qağannıñ ülken wlı, yağni taq mwrageri bolıp tabıladı.

Mwhambetkärim Qojırbaywlı

Abai.kz

 

54 pikir