Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Tarih 4357 9 pikir 16 Säuir, 2019 sağat 09:12

Orınbor kündeligi: Ahmet Baytwrsınwlı izimen...

Bekinistiñ alğaşqı qazığı qağılğan Jayıqtıñ oñ jağalauındağı jar qabaq.

İ. AÑDATU HÄM İZ KESU

«Ruhani jañğıru» bağdarlamasınıñ jariyalanğanına eki jıl tolıp otır. Köp jwmıstar atqarıldı. Alğaşqıda kez-kelgen tärbielik mazmwndağı is-şaranı «Ruhani jañğıruğa» tirep, qosaqtap qoyıp otırğan bügingi qoğam özgergen. Qazirgi tañda atalmış bağdarlama mazmwnına halqımızdıñ ruhani-mädeni qwndılıqtarın tanitın, dünietanımın tügendeytin, tarihi-äleumettik damu salalarında wlttıñ ketken esesin bağamdaytın jobalar ene bastağan. Sonday jobanıñ bir parasın A.Baytwrsınwlı atındağı Qostanay memlekettik universiteti jaña basşı Alma Dosjanova hanımnıñ qoldauımen «Ruhani jañğıru» bağdarlaması negizinde jüzege asırudı qolğa aldı. Jobanıñ atauı – «A.Baytwrsınwlınıñ izimen» attı ğılımi-tanımdıq ekspediciya. Onıñ alğaşqı saparı «A.Baytwrsınwlınıñ izimen: Orınbor kezeñi» dep ataldı.

Qazaqstanda bilik tranzitınıñ körigi qızıp jatqan twsta ğılımi-tanımdıq ekspediciyanıñ at basın bwrğan bağıtı körşiles Reseyge qaray tüsip, universitettiñ filolog, tarihşı, jurnalistika salasınıñ ğalımdarı, magistranttarı men doktoranttarınan qwralğan top Orınbor şaharına jol tarttı.

Orınbor - Alaş ziyalılarınıñ tabanı tigen, ağartuşılıq, qoğamdıq häm sayasi qızmetteriniñ körigi bolğan tarihi meken. Mwnda A.Baytwrsınwlı 1910-1925 jıldar arasında jandarmiya qwjattarındağı derektemeler boyınşa 2 jıl aydauda jürip, keyin öz erkimen qalada qalıp, qazaqqa qızmet etedi. HH ğasır basındağı qazaq halqınıñ «tili, közi häm qwlağı» bolğan «Qazaq» gazetin (Ä.Bökeyhannıñ ıqpalı, M.Dulatwlınıñ tikeley järdemi) şığaradı. Erteden qoldanısındağı arab grafikasına reforma jasap, qazaq tiliniñ fonemalıq bolmısına beyimdelgen jaña älipbi jasaydı, qazaq tiline qatıstı oqulıqtar jazadı. Ahañ ğwmırnamasındağı jäne Alaş qozğalısınıñ tarihındağı Orınbor kezeñi qazaq ziyalılarınıñ qoğamdıq jäne sayasi qayratkerlik qızmetiniñ erekşe jarqırap köringen twsı boldı.

1917 jılğı Reseyde orın alğan qos töñkeristiñ (bireui beybit, erikti türde, ekinşisi qarulı töñkeris arqılı bolğan) saldarınan tuındağan, birinde ümit, ekinşisinde küdik basım bolğan almağayıp kezeñde eki märte jalpıqazaq siezi ötip, şilde ayında ötken alğaşqı siezde Uaqıtşa ükimet jariyalağan demokratiyalıq özgeristerdiñ nışanı bolğan «Uçereditel'noe sobranie»-ğa deputattar saylau, «Alaş» partiyasın qwru, al jeltoqsan ayındağı ötken ekinşisinde «Alaş» avtonomiyası jariyalanıp, törağalıqqa Ä.Bökeyhan saylanğan Alaşorda ükimeti qwrıladı.

«Bol'şevikter büliginen» keyin alasapıran zaman bastalıp, zañdı bilikti qalpına keltiruşiler men bol'şevikter arasında qarulı qaqtığıstar bastaladı. «Azamattıq soğıs» degen ataumen tarihta qalğan qandı oqiğalar jelisiniñ aqırı Resey imperiyasınıñ territoriyasında keñestik biliktiñ ornauımen ayaqtaladı. 1919 jılı alaşordalıqtarğa keşirilim (amnistiya) berilip, 1920 jılı olardıñ «ä degendegi» avtonomiya talabınıñ wzın sonarı negizinde keñestik ükimettiñ biliginiñ baqılauındağı Qazaq keñestik socialistik avtonomiyalı respublikası Orınborda tu tigip, 1925 jılğa deyin qala el-jwrtımızdıñ astanası boladı. Ol avtonomiyada birsıpara Alaş ziyalıları ülken lauazımdıq qızmetter atqaradı.

Orınbor qalası alğaşqıda bekinis retinde salınğan. Qalanıñ atauı eki tübirden twradı. Biri – özenniñ atın bildiretin «Or», ekinşisi -  qala degen mağına beretin nemistiñ «burg» sözi. Bekinis alğaşqıda Or özeni boyında salınıp (qazirgi Orsk qalası), keyin Jayıq özeniniñ boyına auıstırıladı. Strategiyalıq twrğıdan kelgende, özen-sulardıñ boyın jağalap köşetin köşpeli halıqtardıñ jerine sınalap kiru üşin bekinistiñ jaña ornı asa mañızdı boldı.

Orınbor bekinisiniñ alğaşqı qazığı qağılğan jer - Jayıqtıñ oñ jağalauındağı biik jar qabaq. Jar qabaqtı Jayıq - bekinistiñ qazaq dalası betindegi tabiği qorğanısı (joğarıdağı surette). Dalalıq twrğındarmen tauar, mal saudası jüretin «Menovıy dvor» özenniñ sol jağalauına ornalasqan. Patşalıq zamandağı eski kartalarda Jayıqtıñ sol jağalauı «qırğız» dalası nemese «Step' koçuyuşih kirgiz-kaysakskoy Maloy ordı» dep belgilengen (qarañız).

Orınbor bekinisin köşuin körsetken karta

Orınbor guberniyasınıñ 1851 jılı jasalğan kartası

Bekinis ornağan biik jarğa qalanıñ alğaşqıda «Bol'şoy» dep, keyin «Nikolaevskaya», odan keyin «Sovetskaya» dep atalğan bastı köşe kelip tireledi. General-gubernatordıñ sarayı, Kadet korpusı, policiya mekemesiniñ keñsesi,  graf Braunnıñ üyi, Şekaralıq komissiya mekemelerine qatıstı nısandar t.b. qazirgi tañda tarihi-mädeni qwndılığı asa mañızdı ğimarattar osı köşeniñ boyına ornalasqan.

Alaş partiyasınıñ atınan saylauğa tüsken twlğalar tizimi

Alaş kösemi Älihan Bökeyhan Orınborda bir uaqıt osı köşede, «Nikolaevskaya, 10» degen meken-jayda twradı. 1917 jılı «Uçereditel'noe sobranie»-ğa «Alaş» partiyasınıñ atınan saylauğa tüsken deputattar tiziminde Ä.Bökeyhannıñ twrğılıqtı jeri dep atalmış adres körsetilgen (surette). Jergilikti ölketanuşılar aytuınşa, 1917 jılı şilde ayında ötken İ jalpı qazaq siezine keluşilerdiñ birqatarı Alaş köseminiñ üyine ornalasadı. Üy wzınşa qalıpta salınğan. Ä.Bökeyhan uaqıtşa twrğan tarihi üydiñ qazirgi küyi köñil könşitpeydi: kütimsiz qalıp azıp-tozğan, eleusiz qalıpta.

I.Altınsarin oqığan, A.Baytwrsınwlı mwğalimdik bilim alğan orıs-qazaq mektebi

I.Altınsarin oqığan Orınbor şekaralıq komissiya janındağı orıs-qazaq mektebiniñ qabırğasına qoyılğan belgi

Orınbor şekaralıq komissiyasınıñ janınan qazaq halqınıñ balaları üşin arnayı aşılğan orıs-qazaq mektebi de osı köşe boyında. Mwnda qazaqtıñ ataqtı ağartuşı Ibıray Altınsarin bilim aladı.

1889 jılı Orskide Torğay oblısınıñ bilim inspektorı I.Altınsarinniñ bastamasımen aşılğan qazaq-orıs mwğalimdik mektebi örtenip ketip, oqu ornı Orınbordağı bwrınğı şekaralıq komissiyasınıñ janınan aşılğan qazaq-orıs mektebiniñ ğimaratına köşiriledi. Osılayşa ol Orınbor qalasına ornalasıp, Qazaq dalasındağı auıldıq orıs-qazaq mektepterine mwğalim dayındaytın oqu ornına aynaladı. Ahmet Baytwrsınwlı Torğaydağı eki klasttıq uçilişeni ayaqtağan soñ «ülken qiındıqtarmen» (M.Dulatwlı) 1891 jılı Orınborğa kelip, atalmış oqu ornının 1895 jılı 14 tülektiñ qatarında ayaqtaydı. Demek, Ahmet Baytwrsınwlı I.Altınsarinniñ Torğayda aşqan orıs-qazaq mektebinde, keyin onıñ tikeley aralasuımen aşılğan mwğalimdik mektepti tamamdaydı. Atalmış oqu ornın ayaqtağan tülekterge qoğamğa qızmet etudiñ eki jolı ayqara aşılatın edi. Biri – patşa äkimşiligindegi şenunik qızmet, ekinşis – qazaq balaların oqıtatın mwğalimdik qızmet. Ahañ ekinşisin tañdap, «halıq mwğalimi» atanadı. Kezinde europalıq bilim ülgisi men mazmwnına zäru qazaq halqı üşin «Halıq mwğalimi» degen ataq ülken sıy-qwrmetke layıq mamandıq boldı.

Ğwmır kerueniniñ tizginin wstazdıq qızmetke «baylağan» Ahañ sol jolda jürip sayasi qızmetke aralasadı. Halıq mwğaliminiñ sayasi qızmetke ne sebepten aralsqanın biz onıñ 1922 jıldıñ tamız ayındağı Taşkentke saparı barısında qalıñ qazaqtıñ wlt wstazına körsetken sıy – qwrmet, qöşemetine rahmet ayta söylegen sözinen añğaramız. Onda ol bılay deydi: «Men – halıq mwğalimimin. Oquım köp emes, az. biraq bilimimdi halıq maqsatı üşin jwmsağanım ras. Onıñ da sebepteri bar. Meniñ istegen az jwmısım, senderdiñ de qoldarıñnan keledi. Men de özderiñdey adamın. Meni tudırğan – zaman, patşa zamanınıñ zwlım sayasatı, zorlığı, zombılığı, qorlığı» [Qamzabekwlı D. Ruhaniyat (Maqalalar men zertteuler). –Almatı: «Bilim», 1997, 104 b].

Al Alaş kösemi Älihan Bökeyhannıñ 1925 jılı Mäskeuden A.Baytwrsınwlına jazğan hatındağı mazmwnnıñ bir parasında ol oğan I.Altınsarin turalı maqala jazudı ötine kelip: «...Altınsarı balası Ibıray haqında öziñ jazsañ, jaqsı bolar edi. Ol seniñ ağañ emes pe? Eger ol qazir ömir sürse, sendey bolar edi, al sen erterek düniege kelgeniñde, onıñ isin jasarıñ haq» [Qamzabekwlı, 95 b], – dep tüyindey jazuında, Ahañnıñ ağartuşılıq, wstazdıq qızmetiniñ tarihi häm qoğamdıq-äleumettik män-mañızınan tereñ habar beretini sözsiz.

(jalğası bar)

Almasbek Äbsadıqov

Abai.kz

9 pikir