Düysenbi, 26 Tamız 2019
Alaşorda 7931 31 pikir 29 Säuir, 2019 sağat 11:59

Ospan batır turalı...

Bügin Alaştıñ arıstan wlı Ospan Silämwlınıñ atılğan küni

Ör Altaydağı wlt azattıq küresiniñ basşısı Ospan Silämwlı turalı är türli jazbalar batırdıñ közi tiri küninde-aq jarıq köre bastadı. Qıtay jağında jarıq körgen jazbalar men estelikter jalpı alğanda eki türli bağıtta öris aldı. Atap aytqanda, Ospandı bağalau jäne teristeu maqsatında edi.

Ospandı dwrıs bağalau ideyalarına kelsek, ol şınayı wlt müddesin közdeuşiler jağınıñ şındıq jüzindegi ölşemi boldı. Al, qaralauşılar jağına kelsek, tarihi jağdaylarğa qısqaşa toqtala ketuimizge tura keledi.

1944 jılı 12 qaraşada Keñes Odağınıñ tikeley ıqpalımen qwrılğan Şığıs Türkistan Respublikasınıñ tağdırın 1945 jılı aqpanda Kreml' tübeginde ötken «YAlta mäjilisi» qwrdımğa jiberdi. Atap aytqanda, «1945 jılı 11 aqpanda Keñes Odağı, AQŞ, Wlıbritaniya üş eldiñ basşıları Keñes Odağınıñ Qırım tübegindegi YAltada mäjilis aştı. Keñes Odağınıñ Japoniyamen soğıs jürgizui jäne soğıstan keyingi düniejüzin ornalastıru qatarlı mäseleler turalı qwpiya talqı ötkizdi»(1).

Jas Respublikanı qorğap qaluğa jan talasqan Älihan töreniñ armanı köp, därmeni az boldı. Atap aytqanda Älihandı Keñes odağı ükimeti 1946 jılı 17 mausımda jasırın türde qolğa aldı. Älihan töre özine tayanğan qauip-qaterdi jäne Keñes odağınıñ özi qwrğan Respublikanı qwrtuğa niettengenin sezgen kezde, yağni, 1945 jılı qaraşa ayında Şığıs Türkistan Respublikasınıñ kezekten tıs qwrıltayın şaqırıp, wltşıl, türikşil, islamşıl toptardı jantalasa özine tartqan edi.

Sol kezde Älihan töre Altayda Ospanğa, Sauanda Qalibekke hat jazıp, Şığıs Türkistandı qorğap qalu maqsatında jaña kürestiñ bağıtın belgileuge ärekettendi. Bwl qwrıltayğa Ospan özi bara almay aqılışısı Lätip Mwstafawlın jiberse, Qalibek Qamza Şömişbaydı jiberdi.

Şın mäninde bwl äreket tım keş qozğalğan edi. Älihan töre Keñes odağına jasırın türde wstap äketilgennen keyin, wltşıl toptardıñ işindegi eñ körnekti ökiliniñ biri Ospan batır boldı. Keñestik qızıldar endigi jerde Ospannıñ közin qwrtuğa ärekettendi. Keñestik qızıldar Moñğoliya arqılı jäne Şığıs Türkistan Respublikasınıñ jwrtındağı «üş aymaqşıldar» arqılı Ospandı qwrtpaq boldı. Halıqaralıq jağday jäne kommunizimnen keletin qater sındı antalağan jaulıqtı aldın-ala sezgen Ospannıñ Gomindañşıl qıtaylarmen odaq qwruı jäne gomindañşıl qıtaylar arqılı AQŞ elşiligine şığıp, komunisterdiñ qızıl tasqınına qarsı twrarlıq jol izdeui osı kezeñnen bastau aldı.

Joğarıdağı oqiğalardı bayandauımız osı oqiğalar endigi jerde Ospan turalı jazılıp jatqan jäne jazılmaq bolğan tarihi estelikterge tikeley äser etti. Naqtılap aytqanda, Ospandı qwrtuğa ärkettengen Keñesşil toptar jäne olardıñ Şınjañda aşıq jäne jasırın qaldırılğan tıñşıları men basqa da köz-qwlaqtarı tarihtı bwrmalauğa jantalasa kiristi. Söytip Şınjañ jağında jazılğan estelikterdiñ basım payızı kommunistik bağıtqa beyimdelip, Ospandı qaralauğa jwmıs istedi. Degenmen de Ospannnıñ şınayı erligine kelgende köbi eki jaqtı közqaras aytuğa mäjbür boldı. Al, işinara qalamgerler tarihi oqiğalardı ğana bayandap, oğan bağa beruge kelgende saqtıq tanıttı.

Ospan haqında Şınjañda köptegen tarihi estelikter men derekter jazıldı. Bastılarınan tömenedegilerdi atauğa boladı:

1. Asqar Tananaywlınıñ estelikteri.

2. Pätihan Sügirbaevtıñ estelikteri.

3. Qojay Doqaswlınıñ estelikteri.

4. Uaqit Halelwlınıñ estelikteri.

5. Swñ Şilannıñ estelikteri.

6. Lätip Mwstafawlınıñ estelikteri

7. Näbi Ospanwlınıñ estelikteri, t.b. lar.

Bir qızığı, Ospannıñ közin qwrtuğa asıqqandar onıñ tiri kezinde-aq jantalasa ärekettendi.  Bir kezderi Ospandı qoldağan Keñes qızıl ükimeti keyinnen kommunistik qıtayğa jaqşı bolıp, Ospanğa jau boldı. Qızıl armiya Şınjañğa kire salıp, qwrtuğa tiisti küşterdiñ qatarında Ospan twrdı. Keñes Odağı osı aumaqqa jasırın qaldırıp ketken «jansız» adamdarı arqılı da Ospanğa qarsı ärtürli şaralar oylastırıp, onıñ kele jatqan qıtay qızılımen ımırağa keluiniñ aldın aldı. Mwnıñ mısaldarın 1950 jılı şıqqan «Şınjañ gazetiniñ» qazaq tilindegi eski paraqtarınan anıq köre alamız.

Gazettiñ 8 sanına qatarınan wlaspalı etip basılğan bwl maqalanıñ atı «Wltşıldıq perdesin jamılğan wlt azğındarı jöninde» dep ataladı. Avtorı «Halıq wlı» degen bürkenşik atpen berilgen. Maqala 1950 jılı 10 qañtardan bastap jariyalanğan. Onda qazaq qalamgerleri ökilinen «Halıq wlı» degen atpen jazılğan maqala qızıldardan Ospandı jazalaudı swradı. Söytip, Ospanğa qarsı jazbalar onıñ közi tirisinde-aq jariyalana bastağan (2).

1946 jılı Äbdikerim Intıqbaydıñ Ospanğa arnap madaq öleñ şığarğanın eske alsaq, tarihi twlğalardıñ basında bolatın küngey men teriskey suretteri Ospan ömirinde de jii wşırap otırdı.

Asqar Tatanaywlı «Tarihi derek keleli keñes» kitabında, Ospannıñ alğaşqı küres jolına toqtalğanda:

«Tarihta batırdıñ erligi şayqas barısında sınala kele bayqalğan. Kürtide şığınsız soğıs jürgizip, el közine alğaş tüsken Ospan, osıdan bir jıl keyin Tarşatıdağı soğısta jaudı tar sayğa qaşıtqı salıp kirgizip, aldı-artın oqpen tosıp, mıñ adamnan til qwtqarmağanda, saydıñ bir betinde – Ospan, bir betinde – Süleymen bastap şayqasıp edi. Ekeuiniñ mergendigi men erligi el közine erekşe tüskendikten, osıdan bastap halıq Ospanğa Zuqanıñ bergen bağasın dwrıs tüsinip «ker jaq Ospannan» «batır Ospan» atanıp edi. Dosına da, dwşpanına da özin osılay tanıtqan Ospan keybireuler tikeley bağınıp, töñkeristiñ basşıları qoldı bolıp ketkenimen de, töñkeristi toqtatıp tastamadı. Şıñ Şı cay äskerine oylamağan jerden soqqı berip, qansıratıp otırdı.

Ükimettiñ qolına tüspegen ärbir say-salada qalıp qalğan auıldar Ospandı taba bastadı» (3) degen derekter keltiredi.

Şınjañ qazaqtarınan şıqqan körnekti tarihşı, jazuşı Asqar Tatanaywlı Ospan turalı jazılğan öz estelikteri men derekterinde, naqtılı tarihi oqiğalardı bayandauğa köbirek män beredi de, Ospandı qaralau twstarına kelgende aynalıp ötip ketedi. Nemese qızıldar keluden köp bwrınğı Ospan erligine toqtaladı da, keyingi tağdırına nemese sayasi bağa beruge oyıspaydı.

Ospan turalı estelikter men tarihi derekterdi jazuşınıñ biri – Pätihan Sügirbaev. Ol öziniñ «Altay arpalıstarı» (Şınjañ halıq baspası, Ürimji, 1996 jıl) atalatın eñbeginde Ospandı üş tarihi däuirge bölip qarastıradı. Atap aytqanda avtor atalğan eñbeginde: «Ospannıñ bir-birinen özgeşe üş kezeñdegi is-äreketi üş türli sipat aladı» (201-bet) dey kelip, atalğan kezeñderge jeke-jeke toqtaladı.

Onda batır twlğasına: «Birinşi, 1940 jıldıñ basınan 1943 jıldıñ şildesine deyingi Ospan – ayqın sayasi bağdarı joq, is-äreketi oğaş, äyteuir jalpılıq betalısı ezgige, zwlımdıqqa qarsı köterilisşi. Ekinşi, 1943 jıldıñ keyingi jartısınan 1946 jılğa deyingi Ospan – meyli ol qanday jağdayda, qanday niette bolsa da, qaytkenmen de qarulı küres arqılı ükimetti tartıp alıp, halıqtı azap bwğauınan azat etetin töñkeriske qatınasuşı jäne oğan basşılıq etuşi. Üşinşi, 1946 jıldan keyingi Ospan – gomindañ kertartpaşıların, sonday-aq Amerikan imperalizimin arqa tirek ete otırıp, äuelde üş aymaq töñkerisine, kommunizimge, Keñes odağına, keyin jwñgo kommunistik partiyasına, halıq ükimetine qarsı twrğan naq keri töñkerisşi» (201-202 better) degen bağa beredi. Körip otırğanımızday avtor birinşiden – Ospanğa kommunistik  ideya twrğısınan, ekinşiden – äkesiniñ jauı bop ötken dwspanı twrğısınan qaraydı. Sezimdik tanımmen qalıptasqan öz közqarasın bağa retinde körsetedi (4).

Pätihannıñ äkesi Dälelhan Sügirbaev. Ospan däuirindegi tarihi twlğanıñ biri. Pätihan äkesi haqında atalğan kitabınıñ 222-betinde: «1941 jılı qazannıñ basında Keñes odağına ötip ketip, Almatıda «Şığıs universitetinde» oqığanın» aytadı. Demek, Sügirbaev Dälelhannıñ Keñes odağınıñ tärbiesinde bolıp, kommunistik ideyanıñ ıqpalın qabıldağanın joqqa şığarmaydı.

Ospan mäselesine kelgende P.Sügirbaevtıñ közqarastarına tañdanuğa bolmaydı. Sebebi keñester odağı däuirinde cenzurağa wşırağan wlt ziyalılarınıñ jazbalarında da wlt qaharmandarın qaralaytın köleñkeli better köp kezdesti.

Şınjañ jağdayında şındıqqa barınşa wmtıluşılar men qaralauşılardıñ qatarınan qalam terbegenin bayqaymız.

Ospan turalı 1998 jılı 12 säuirde jazğan esteliginde küres kuägeri Uaqit Halelwlı – Ospan töñkerisine bağa beru emes, bolğan oqiğanı bayandauğa den qoyadı. Esteliginiñ soñında: «Altay köterilisinde on jıldıq tarihi ahualdı özimniñ işinde bolıp körgen-bilgenderimdi, estigenderimdi jinastırıp jazdım. Şamamşa şındıqtı jazuğa köñil böldim. Osı tarihi ärekettiñ basınan ayağına deyin Ospan işinde bolıp, bastı röl atqarğandıqtan Ospan tarihı siyaqtı jazıldı. Qabiletimniñ tömendigin eske alıp artıq-kem jerine sındı pikir berudi qarsı alamın» (5) deydi. (J.Şäkenwlı qwrastırğan «Ospan» kitabı. 2010 jıl, Twran baspası, Almatı, 2010 jıl).

Asqar Tanataywlınıñ tarihi estelikteri men Uaqit Halelwlınıñ esteligi Ospan töñkerisiniñ barısın bayandaydı da, arnayı bağa beruge wmtılmaydı.

Ökinişke qaray, Qojay Doqaswlı, Äpetay Mwqarapwlı sındı qalamgerler öz estelik-eñbekterinde Ospandı «bandı» dep qana ataydı. Ospan ğana emes Qalibek Hakim jayında da qaralau mänindegi jazbalar kezdesedi.

Al Ospan batırdı qolğa tüsrude erekşe eñbek siñirgen qıtayşıl qızıl ökilderi de özderin erekşe «batır-qaharman» körsetkisi kelgen. Aytalıq, Ospandı wstauğa erekşe eñbek körsetken qıtay äskeri Küñ Çiñywn «Ospandı wstau» attı estelik maqalasında bılay deydi: «1951 jılı 19 aqpan küni tañsäride attı äskerler brigadası Ospannıñ 30 neşe kiiz üyine 3 bağıttan twtqiıldan şabuıl jasadı. Şırt wyqıda jatqan 100-den asa bandını twtqınğa aldı. Ospannıñ orınbasar qolbasşısı, ardaqtaytın batırı Janarqandı (Jänäbil bolsa kerek – J.Ş.) twra qaşqanda, qua atısıp, oqqa wşırdı. Ştab bastığı Qapastı jaralı küyde qolğa tüsirdi. Bandı atamanı Ospan aqboz atına minip, bandılardan birneşeuin ertip, qaşıp ketti. Ol kezde attı äsker brigadasınıñ 3-vzvodında mädeniet mwğalimi edim. Atqa mıqtı bolğandıqtan, Ospandı quğandardıñ qatarında men de alda kele jattım. Aldımda qaşıp bara jatqan Ospandı anıqtap körgen twsta jigerlenip, qayratıma minip, däldep ata berdim. Bandılardıñ birneşeui attan domalap tüsti. Al Ospan şauıp bara jatıp, artına qarap oq jaudırumen boldı. Jiırma jastağı tepse temir üzetin şağım edi. Qwyırşıqtardıñ bizdiñ jauınger serikterimizdi, bwqaranı qırğanın oylağanımda twla boyımdı şeksiz ıza-kek kernep, bandını quıp jetip, halıqtıñ kegin qaytaruğa bekindim. Atımdı tebine qamşılap wştırttım. Ospan bandınıñ artına atqan oğınan etpettep, attıñ jalın qwşaqtay şauıp jaltardım. Atım Ospannıñ aqboz atına janasalay jaqındağanda atımnan Ospanğa qaray wmtıla sekirip, qwşaqtay bas salıp, Ospandı attan jerge qwlattım. Jerge tüsken soñ, arpaq-qwrpaq alısıp silkilestik. Ospan menen boyşañdığına, deneligine süyenip, mıltığınıñ nayzasımen basımdı qasqalay jardı. Jaranıñ janıma batqanına qaramay, men de bar pärmenimmen jwdırıqtap, tepkiley berdim. Kenet Ospan janındağı kezdigin suırıp alıp, meni oqtı közimen atıp, jarıp jibermek bolıp, twra wmtıldı. Däl osı kezde bizdiñ brigadanıñ aspazı Lyu Hualin şauıp jetip, jalma-jan mıltığınıñ dümimen Ospandı basqa perip ketti. Qılmısı basınan asqan qwyırşıq atamanı pışağı qolınan wşıp, eseñgirep wzınnan tüsti. Barlığımız jabılıp baylap aldıq» (6). («Şınjañda beleñ bergen şınayı ister», 3-tom. Ürimji, 2009 j., 190-bet.).

Ärine, qıtay qızıldarınıñ Ospandı jau sanauı, onı qaralap körsetui zañdı qwbılıs ta şığar. Degenmen de qıtay wltınan şıqqan qayratker twlğalar arasında Ospandı däripteuşiler de tabıldı.

Kezinde Gomindañ ükimetiniñ Şınjañ armiyasınıñ bas qolbasşısı bolğan Swñ Şilan (1907-1997) keyinnen kommunisterge bağınıştı bolıp qızmet etken edi. Ol öz esteliterinde 1947 jılğı Bäytik oqiğasında moñğol-qıtay şekara talasınıñ qıtay wpayına şeşiluine Ospannıñ erekşe erlik körsetkenin jazğan edi. Swñ Şilan Bäytik oqiğasınıñ män-jayın ayta kelip, Ospanğa qarata: «Er jürek, at minuge şeber, mergen. Jeke batırlığı üstem adam bolatın» (7) degen bağa beredi.

Sol twstağı gomindañ oficeriniñ biri Lwy Çi «Ospan jäne Bäytik oqiğası» atalatın öz esteliginde Ospanmen birge bolğanın jaza kelip, öziniñ Ospannıñ mekeni turalı swrağına batırdıñ: «Soltüstikte Ertisten, batısta Qwlja (İle) men Joñğar oypatı meniñ mekenim. Kimde-kim meniñ malım men janıma, jerime tiisedi eken, qolın kesip tastaymın!» (8) dep jauap bergenin jazadı. Lwy Çi tağı da: «Men Ospannıñ ruın swrap edim, ol «Qazaq – meniñ ruım, meniñ ürim-bwtağım şığısta Moñğoliyadan tartıp, batısta Qazaqstan meniñ ruım» dedi» (9) deydi.

Qıtay jazbaları Ospandı qanşama qaralağısı kelse de onıñ ar jağında batırdıñ ör twlğası birden menmwndalap twradı.

Keñestik jäne qıtaylıq qızıl imperiyalardıñ ideyası siñgen qazaq qalamgerleri men ğalımdarı işinen de Ospannıñ «tırnağınıñ astınan» «kir izdeuşiler» tabıldı. Şınjañ jağında jarıq körgen Ospandı qaralau maqsatındağı estelikter men maqalalardı Qazaqstan ädebieti men tarihına qaz-qalpınşa köşirip, paydalanuğa niettengender de boldı.

Lätip Mwstafawlınıñ estelikteri kommunistik jüyeniñ tikeley tapsırmasımen tar şeñberde jazılğandıqtan, oğan kinä artudıñ özi qiın.

Ospan batır turalı qwndı esteliktiñ biri Näbi Ospanwlı jazğan estelikter. Qazirşe bizdiñ qolımızğa tigeni üzip-jwlğan üzindileri boldı da, tolıq nwsqası äli künge jariyalanbay keledi.

Şın mäninde Ospandı qaralaudıñ qay türi bolmasın däyek, dälel jağındağı jetersizdikterimen tarih betinen orın ala almaydı. Kerisinşe, kün ötken sayın Ospandı tanuşılar, onıñ küres jolın biluşiler barınşa köbeydi.

2009 jılı ötken batırdıñ 110 jıldığı bolsın, biılğı (2019 jılı) ötip jatqan 120 jıddığı bolsın Ospan Silämwlınıñ şınayı bet-beynesin somdap, tarih sahanasına köterude. Är elde jarıq körgen estelikter men tarihi zertteuler de batır twlğasınıñ kün sayın biiktep bara jatqandığınıñ jarqın mısalı bolmaq.

Paydalanılğan ädebietter:

  1. 5. J.Şäkenwlı qwrastırğan «Ospan» kitabı. 2010 jıl, Twran baspası, Almatı, 2010 jıl.
  2. Halıq wlı «Wltşıldıq perdesin jamılğan wlt azğındarı jöninde» «Şınjañ gazeti», 1950 jılı 10 qañtar.
  3. Asqar Tatanaywlı «Tarihi derek, keleli keñes», 2-kitap, Ürimji. Şinjañ halıq baspası. 1996 jıl.
  4. Pätihan Sügirbaev «Altay arpalıstarı» Şınjañ halıq baspası, Ürimji, 1996 jıl.
  5. «Şınjañda beleñ bergen şınayı ister», 3-tom. Ürimji, 2009 j.
  6. 7, 8, 9. Ğazez Rayıswlı «Samwrıq», «Üşqiyan baspası», Almatı, 2007 jıl. 142, 155 better.

Jädi Şäkenwlı, jazuşı

Abai.kz

31 pikir