Düysenbi, 14 Qazan 2019
«Soqır» Femida 4417 18 pikir 3 Mausım, 2019 sağat 14:16

Qazaqstan "policeyler memleketi" me?

Täuelsizdik alğalı bergi 28 jılda älemdegi eñ jağımsız jüye policiya memleketin ornattıq. Bizdegi policiyanıñ sanı älemdegi orta eseptik körsetkiş boyınşa ärbir 100 000 adamğa şaqqandağıdan eki ese köp. Demek, bwl jüye qarapayım halıqtıñ müddesin qorğamaydı degen söz.

Mine osınıñ saldarınan sırttan jau şappağan beybit künde policiya öz halqına qarsı (Jañaözen men Şetpe de) oq attı. Qanşama jazıqsız jandar japa şegip, qwrban boldı.

Aqtöbedegi oqiğalar kezinde qwqıq qorğauşılar örimdey jas bozbalalardıñ közin joydı. İşki ister  ministri «küdiktilerdiñ közderi joyıldı» dep, mälimdedi, yağni tergeusiz, sotsız atıp tastağandarın tolıqtay moyındap, onı maqtanışpen jariyaladı. Lankes bolsa da, tiridey wstap, sebebin anıqtap, halıqqa jariyalamadı.

Türmedegilerdiñ sanı boyınşa älemdegi 42 orındı iemdenemiz. Salıstıru üşin aytar bolsaq,  küni keşege deyin qazaq dalasın da, tipti qalasında da türme-zından  salmağan, abaqtı twrğızbağan. Sebebi, qazaq arasında ol jerge jiberetin qılmısker bolmağan. Jalğız-jarım bola qalğan jağdayda ondaylarğa ülken mölşerde ayıppwl-qwn töletken. Wl men qızdı bükil qauım bolıp tärbielegen. Mine bizge osı jağdaydı zerttep, zerdeleu qajet edi.

Orıs tildi biliktiñ el arasındağı «aynası» policiya. Endeşe aynanıñ betin taza wstap, policiyanıñ el arasında  abıroylı qızmet ataqaruın qamtamasız etu kimniñ mindeti? Demek, bwğan eñ birinşi kezekte jauaptı ükimet, ministr, sodan keyin oblıs, audan kölemindegi äkimder.

28 jılda bizdiñ policeyler qarapayım halıqtıñ qorğauşısı emes, äzireyiline aynaldı.

Ministrler ministrlik taqqa otırğan künnen bastap, memtilge qırın qaraumen keledi. Aldıñğı eksministrdiñ Parlamentte esep berip twrıp, deputattıñ  memtildegi swrağına orısşa bergen jauabı bärimizdiñ de jadımızda qaldı. Ol, osı äreketimen-aq Qazaqtıñ  Ana tili jäne memleketimizdiñ memlekettik tiline qwrmetpen qaramaytının jäne memleket qwrauşı wlttıñ saltı men dästürinen, ädetteri men ğwrıptarınan, tili men  dininen müldem beyhabar jan ekenin körsetken bolatın. Sondıqtan onıñ istegen isteri men jasağan reformaları eldiñ köñilinen şıqpadı. Ministrdiñ özi ükimettiñ «sara jolın» wstanıp, memtil men qara halıqqa qalay qırın qarasa, onıñ qarauındağılarda sol joldı wstandı.

Atap aytqanda, soñğı 28 jılda policeylerdiñ qatıgezdigi tım şekten şıqtı. 2011 jılğı Jañaözendegi qandı qırğınğa jauaptı osı ministrlik. Eksministrdiñ «Tağı şıqsa, tağı atamız» degenin de halıq eşqaşan wmıta qoymas.

Qazaqstannıñ kök tuı astında, balalardıñ qolındağı kök şardı tartıp alğandarı tipti soraqı boldı.

«Şındıqtan qaşıp qwtıla almaysıñ», nemese qolına eş jazuı joq «aq qağaz» wstağan, tipti tek qana plakat wstap twrğan sıñay tanıtqan (imitaciya) jas jigitter men qızdardı wstap jaza qoldanğandarı odanda asqan soraqılıq boldı.

Jaqında işki ister ministrliginiñ şeteldegi ofşorı turalı aqparat jariyalandı. Oğan ministrlik tüsinik bergen joq...

Policiya qızmetkerleriniñ käsibi deñgeyleriniñ tömendigi jaylı az jazılıp jürgen joq. Orıs tilinde söyleytinderge qwraq wşıp, qazaqşa söyleytinderge qırğiday tietinderin äleumettik jeliden jii körip jürmiz.

Policiyalar da,  "elimizde tehniçka bolıp jwmısqa ornalasu üşinde para beretin" qağida qalıptastı" dep eks-prezident aytqanday,  bwlarda para alatın jağday qılmıstıq jauapkerşilikten qaşu üşin emes,  jäbirlenuşiden de arız qabıldap, is qozğatu üşinde aqşa swraytını baspasöz betterinde aytılıp qalıp jür.

Qazaqtıñ ata saltı men dästürin belşesinen basıp, ata-anası, balaları, nemese nemereleri biriniñ üyine biri qonaqqa barsa tirkeuge twrsın dep, twrmağandarğa ayıp-pwl saldırıp jürgen de osı ministrlik.

Qazaqtı Evropa men Qıtaydıñ «bir üyge bir bala» degen dästürine sıyğızamın, dep jeñil kölikti kolyaskağa  toltırtqanda osı ministrlik.

Patrul'dik policeylerdiñ jaqsı qızmetteriniñ körsetkişin hattama toltırtu men ayıppwldıñ somasına qarap bağa beretinde osı ministrlik.

Bäriñizdiñ qauipsizdigiñizdi qamtamasız etemiz, dep eldi aldap, eldiñ qolındağı bar qaruın, qarapayım añşı mıltığı tügili, pışağına deyin jinap alıp, tabıla qalsa qılmıstıq jauapkerşilikke tartıp, sottatıp jürgende osı ministrlik.

Qarapayım halıqtı qorğanu qwqığınan ayırıp, qılmıskerlerge «jem» qılıp qoyğanda osı ministrlik.

Qara halıqtıñ sınınan qorıtındı şığarmaytın da osı ministrlik.

Halıqtıñ süykimine ie boluğa talpınbaytın da osı ministrlik.

Elimizdiñ İşki İster Ministrligine qatıstı mwnday keleñsizdikterdi äli de jalğastıra beruge äbden boladı.

Tarih tağlımı: Ejelgi qazaqtıñ (Keşegi KSRO-ğa deyin) ärbir üyiniñ qabırğasında «bes qaru» tügel iluli twrğan. Eşkim-eşkimge qaru qoldanbağan.

Alayda, qılmıstıñ ösuine tek qana policiyanı kinalauımız dwrıs bolmas. Ekonomikası naşar damığan, wlttıq ideologiyası joq elde eki adamğa bir policey qoysañda qılmıstıñ azaymaytını aydan anıq.

Küni keşege deyin «Miliciya meniñ qorğanım» dep, bükil halıq bolıp ardaq twtqandıqtan, bala bitken miliciya boludı armandaytın. Sol el saqşılarınıñ bügingi izbasarları  policiyağa ne boldı?  Olardı halıqqa qarsı «qwbıjıq» etip qoyğan kimder? Ärine, ol jeke adamdardıñ ğana müddesin qorğaytın halıqqa qarsı qabıldanğan ädiletsiz zañdar. Bwl jerdegi aksioma, zañ kimdi qorğasa policiya da sonı qorğaydı.

Qılmıstıñ «barometri» qarapayım halıqtıñ äleumettik jağdayına baylanıstı boladı. Elde ädildik bolmay, eldi qımbatşılıq pen jwmıssızdıq jaylağanda qılmıs ösedi. Kerisinşe bolğanda qılmıs azayadı.

Ötkende QR Memlekettik qızmet isteri jäne jemqorlıqqa qarsı is-qimıl agenttigi  jemqorlıq faktileri köp tirkeletin memlekettik organdardı atadı. Agenttiktiñ qoğamdıq qatınastar böliminiñ bastığı Arman Berdalinniñ aytuınşa, jeñ wşınan jalğasqan sıbaylastıqqa  äkimşilik pen İşki ister qızmetkerleri jii baratın körinedi.

«Sonda bizdiñ keybir qwqıq qorğau organdarı ädilet izdegenderdi emes, zañ bwzğan qılmıskerdi janın salıp qorğaydı eken. Osınday bılıqtardıñ saldarınan qarapayım halıqtıñ bwl organğa degen ökpesi qara qazanday. Biraq, Prezident bwl salağa reforma qajet dedi. Qasımov ol reformanı äzirge policiya qızmetkerleriniñ sırtqı kiimine ğana jasadı. Al, iştegi jemqorlıq pen sıbaylastıqqa reforma bola ma? («2018 jılı sıbaylas jemqorlıqpen 1126 lauazımdı twlğa isti bolğan» .

Qazirgi tañda el auzı policiyanı qarapayım halıqtıñ qorğauşısınan köri, qorlauşısına aynaldı degendi aytadı. Aqiqatı da osı. Onı bärimizde körip jürmiz. Onı osınday küyge jetkizgen öz mwñın, öz zarın, özderiniñ körip jürgen qorlığın bilikke jetkizuge talpınğan halıqtıñ bärin: qazaqtıñ ülkendi sıylau degen Ata saltın ayaqqa taptap, aqsaqaldı qariya, aq jaulıqtı äje, köp balalı ana, on ekide bir güli aşılmağan örimdey jas jigit pen örimdey jas qız, mektep jasındağı bala demey qol salıp, küş qoldanıp süyrey jöneludi ädetke aynaldırıp, el aldında abıroydan jwrday bolğandarına  birinşiden qazaqi mädenietti ayaqtarına taptağan özderi, ekinşiden olardı osınday arandatuğa aydap salğan orıs tildi bilik kinäli.

Olar köşege şıqqan qariyalar, köp balalı analar men kök şar wstağan balalarmen jağalasıp jürgende qılmıskerler oylarına kelgenderin jasap jür. Sonımen qatar elimizde zañsız qarulanğan kazaktardıñ äskeri forma kigen qwrılımdarı jäne atamandarı qılış asınıp tayrañdap jür. Arğı tarihın aytpağannıñ özinde bwl qwrılımnıñ ne maqsattı közdeytinin 1990 jılı Oralda «eki oblıstı bölip alıp avtonomiya qwramız» degeninen-aq körgenbiz.

Qazirgi tañda biliktiñ policiyağa qoyıp otırğan negizi talabı, qarapayım halıqtıñ basınu, janşu. Bwl ükimettiñ ädilet degen auıldan müldem alşaqtap ketkenin körsetedi. Policiya aq-qaranı ajıratıp jatpaydı. Şetinen bas salıp süyrey jöneledi. Bwl neni bildiredi? Bwl policiyanıñ da, sol policiyağa bağıt-bağdar siltep otırğan ministrliktiñ de halıqtan tım alşaqtap ketkenin bildiredi. Qazir policiya halıqtı emes, joğarı därejeli şeneunikter men jekelegen bay-bağlandardıñ qwqığın qorğaytın boldı.  Qazir halıq «Policiya meniñ qorğanım» degen qanattı sözdi auızdarına almaytın bolğan.

Aqiqatında, bilik ieleri jinalğan halıqtıñ aldına şığıp, olardıñ arız-şağımdarın tıñdap, narazılıqtarınıñ sebebin anıqtap,  tiisti şarasın alsa jetip jatır. Al bizdiñ orıs tildi bilik halıq narazılığınıñ sebebimen emes, jäbirlenuşi halıqtıñ özimen jağalasudı ädetke aynaldırdı.

Üstimizdegi 2019 jıldıñ 1-şi şildesinen bastap policeylerdiñ aylıq jalaqıları 250-300 mıñnan 320 mıñ teñgege deyin ösetini belgili boldı.

«Ministrdiñ orınbasarı A.Kalayçididiñ aytuınşa policeylerdiñ jalaqısın kötermey olarğa talaptı küşeytu mümkin emes» dep habarladı. Iä, policeylerdiñ jalaqıların kötermey olardı küni-tüni mezgilsiz qızmetke jegip,  qariyalar, köp balalı analar jäne balalardıñ qolındağı «kök şarmen» jağalastırudıñ oñayğa soqpaytını sözsiz.

Bile bilgen adamğa sol policiyanıñ qatarında da özimizdiñ qaraközder jür. Olarda policiyadan ketken küni qarapayım halıqtıñ qatarına qosıladı. Biraq qalay qosıladı? Eldiñ betine tike qarap törge şığa alatın jağdayda ma, älde onday jerge kirmek tügili bosağasınan da sığalay  almaytın jağdayda ma? Ärine, tañdau olardıñ özderinde. Biraq, ol bäriniñ de basına keledi. Odan eşkim eşqayda qaşıp qwtıla almaydı.

Älemdik qağida boyınşa kez-kelgen ministrlik, onıñ işinde İİM-gide eldegi bolıp jatqan qılmıstıq, özge de kez-kelgen keleñsiz jağdaylardıñ bärin saralap, halıq narazılığınıñ sebebin sol halıqtıñ özimen birge tübegeyli zerttep, zerdelep jäne onıñ aldın alu joldarın körsetip ükimetke wsınıs jasap jäne onı BAQ betterinde jariyalap otıruğa tiis edi. Bizde onıñ biri joq.

Söz soñında aytarım: reforma tek qana İİM-ne emes, bükil orıs tildi bilikke kerek.

Mwhambetkärim Qojırbaywlı 

Abai.kz

 

 

18 pikir