Düysenbi, 23 Qırküyek 2019
Ömirdiñ özi 2012 3 pikir 7 Mausım, 2019 sağat 11:09

«Wzın qwlaq, wşqır köz äulie»

(dini-pəlsapalıq esse)

Bir ğwlama «tobır degen adam pişindi, söyleytin erekşe hayuan» degen aşı pikir aytıptı. Mümkin, ol tobırdıñ isine qarap osınday qorıtındı şığardı ma, kim bilsin... Rasında, jer betindegi eñ iri oqiğanıñ bəri tobırdıñ küşimen iske asqanın eske tüsiruge boladı.

«Jartı əlemdi jaulap alğan» dep, əli jırlap kele jatqan Şıñıshan «ondıq», «jüzdik», «mıñdıq», «jüz mıñdıq» degen erekşe əskeri toptardı birimen-birin qatañ baqılatıp, alapat sel sekildi tek alğa ğana arınday ağatın tobır arqılı közdegen jerin tügel jaulap aldı. Odan keyin, Lenin «Bükil proletarlar birigiñder!» deytin, wranmen elire esiretin tobırlarğa mañdayına qızıq jwldız qadağan, şoşaq tımaq kigizip, qolına berdeñke wstatqan mıñdağan Çapaylar basqarğan qızıl otryadttar arqılı patşa-hanzada, bay-bağlan, qoja-moldalardı tügel qırğındap basşısız qalğan eldi basıp alıp, «Kommunizm» degen imperiyanı ornattı. Odan keyingi wsaq kösemder, «saylau» atın jamılğan san türli təsilmen eñ joğarğı bilikti şarşamay-şaldıqpay tartıp alu üşin tobırlardı paydalanatın odan da «köregen» ədisti iske asıradı... YAğni, tobırlardı paydalanuda əlemdik ataqtılardan bastap, eñ wsaq alayaqtarğa deyingilerdiñ jasağan qanşama hikayaların aytuğa boladı...

Tipti, vokzaldarda tañ alakeuimde «şarik-malik» jasap qaltamızdı qağıp ketetinderdiñ özi bizdiñ tobırlığımızdı biletin qular... Onı qoyıp, köpşilik kieli sanaytın dinniñ özin tobırlardı aldau üşingi şou-oyınğa aynaldıratındar da az emes...

Mınau hikaya sonıñ bir mısalı: Əldebir «din qızmetkeri» pəlenbay əulieniñ atına arnap «medrese» salıp, sonda şəkirtterine «din» üyretip, jan-jaqqa attandırğalı köp jıldar bolıp qalğan edi. Köbi el işine siñip habarsız ketetin. Sanaulı birneşeui ğana özi sekildi «medrese» aşıp, «izgi isin» jalğastıratın. Osındaylarğa qalıñ jwrt dən riza edi. Ata-babasın qwrmettep, dinin ardaqtap otırğandarğa alğıstarın jaudırıp, alaqandarına tüsken az-köp aqşa, pwldarın olardan ayamaytın-dı.

Sonday bir alğır şəkirt «medrese» bitirip öte alıstağı auılına avtobuspen şığıp, aqırında attı-jayaulı jol jürip, esek-qaşırğa mingesip mejeli jerine jete almay ien dalağa tünep qalğan edi. Tañ rauandağanda oyansa, aruaqtıñ asıl süyegin jastanıp jatqanın kördi. Qolın jayıp bata jasaydı. Küñirentip Qwran bağıştaydı. Süyektiñ üstine üyşik twrğızdı. «Bəlenbay Tülen Tülegen ata əulie eken!» dep, tanıp əlgi ien saharada osılayşa, şıraqşı bolıp qaldı.

Söytse, şejireni şemişkedey şağatın bireuler tektey kele ol jaña tabılğan aruaqtı Ata osı mañaydağı el-jwrttıñ tügeninşi tekti atasınıñ tüleninşi «Wzın qwlaq, wşqır köz» degen laqap atı bar əulie kisi bolıp şıqtı, deydi.

Sol, sol eken kieli atasınan «bata alıp, basına baq qondırıp, baqıtqa kenelu» üşin ala-şobır atalas ağayındar al, şwbırsın! Jartı jılğa jetpey, «Wzın qwlaq, wşqır köz» əuliege jarqırağan kesene twrdı. Bir jıl degende bata swrap kelgenderge arnalğan «Ay» attı Motel-Qonaq üy de salınıp bitti.

Söytip, ien dalağa qalaşıq qalanıp, süyegi qurağan aruaq əuliege aynaldı. Dalağa wyıqtap qalğan qañğıbas şıraqşı Pirge aynaldı. Özi aqşanıñ astında qaldı...

Künderdiñ küninde Wstazı şəkirtine habarlastı:

«Iə, aruaqtı qolaylı jerden taptıñ ba?»

«Wstaz, eşqanday qolaylı jer emes edi, özinen özi qolaylı jer bolıp ketti!»

«Qaytip!?»

«Qızıq boldı... Dalağa wyıqtap qalsam, bir esektiñ taqayınıñ süyegin jastanıp jatıp qalıppın... Sodan, səti tüsip, əlgi esektiñ taqayınıñ süyegin «Wzın qwlaq, wşqır köz əulie» dep, jol boyınan olay-bılay ötkenderge aytıp jiberip edim, sol mañaydıñ eli ol bizdiñ pəlen ğasırdağı tülen əulie atamız eken, dep japırladı da ketti!»

Wstazı:

«O, pəli! Səykestik degen osı! Jasağan dwğamız qabıl bolıptı! Meniñ qazirgi otırğan medresemdegi «aruaq» andağı seniñ esegiñniñ enesi ğoy!..» dep, tañırqaptı...

Sonda, «tobır» degen baylıqqa keneludiñ de, bilikke jetudiñ de baspaldağı ispetti eken.

Al, sol tobırdı paydalanatındardıñ özi kim degen swraqqa Haq dindegi adam sanasın saralağan ölşemderden jauap tabuğa boladı:

«Səbilik sana» bükil adamzattıñ baliğatqa tolmağan balaları pək, künəsiz. Eger, olar bwl düniede bala şağında ölse, məñgi aqıret düniesinde asıl marjandarday ədemi, süykimdi qalpı Jənnat balaları bolıp ömiri jalğasadı. Twrmıstıq sana, bükil adamnıñ basınan ötkizetin eñ tömengi sana, işip-jeu, oynap-külu, köbeyu üşin qareket etuşiler. Olar öziniñ adamdıq maqsatın bir kündik tirlik, bwl dünielik küneltu dep biledi.

Kəsiptik sana, adamdarğa Jaratuşınıñ bergen qabileti boyınşa, köptegen adamdardıñ ərtürli kəsibi mamandıqqa jetui. Bwlar da ömir sürudiñ mənisin jaqsı twrmıs qwru, jaylı jağdayğa jetu degennen arı asa almaydı. Ruhani qwndılıqtardı sonıñ qızmetşisi dep, payımdaydı. Ğılımi sana yağni logikalıq sana bwl Jaratuşıdan erekşe qabilet berilgen adamdardıñ jetetin deñgeyi. Olar Jaratuşınıñ bwl düniedegi qoyğan zañdarın aşadı, məselen matematika, himiya, fizika, astronomiya, medicina, filosofiya, qoğamtanu, tarih, kəsibi jazuşılıq... sekildi köptegen pən ğılımdarın igeredi. Bwnday sanağa jetkender de adamzat qoğamında ğılımi əri əleumettik töñkerister jasap, qarapayım twrmıstan joğarğı tehnologiyağa jetkizudi, ruhani twrğıda joğarğı adamgerşilikpen, gumanistik moral'men ömir sürudi bastı maqsat etip qoyadı. Al, adamzat qoğamındağı eñ joğarğı sana imandılıq sana. Bwl sana ieleri Wlı Jaratuşıdan joldanğan aqiqattı qabıldap, soğan moyınswnatın adamdar. Jəne, olar öziniñ bwl düniege keluiniñ kezdeysoqtıq emes ekenin, bwl ömir məñgi aqıret düniesine dayındıq üşin berilgenin jete wqqandar. Imani sanağa jetkender bwl düniedegi materialdıq jetistikten ruhani jetistikti joğarı qoyadı. Ötpeli ömir üşin emes, məñgi ğwmır üşin sanalı ömirin arnaydı. (Qazaqtıñ ruhani kösemderiniñ dana sözderinen mwnı anıq köre alamız) Bwdan da joğarğı adamzat balası jete alatın sana deñgeyi əulielik sana. Mwnday adamdar Wlı Jaratuşımen ğana baylanısta, oğan bükil bolmısımen berilgen dostıqta boladı. Qazaq halqınıñ Qwdaydan keyin əulie adamdardı pir twtuı osıdan. Olar özindegi adami erekşelikterdi tolıq tanığan, onıñ paydasın iske asırğan birtuar adamdar. Onday adamdar özin tudırğan halıqtıñ ruhani kösemi, wltınıñ köşbasşısı retinde öşpes qızmetter atqaradı. Al, adamzattıñ eñ joğarğı sana iesine payğambarlıq sana jatadı. Alayda, mwnday minsiz sananı adamğa Jaratuşınıñ özi nəsip etedi, oğan bilimmen, eñbekpen eşkim de jete almaydı.

Məselen, bükil adamzattıñ aqırğı payğambarı Mwhammedke s.a.u. payğambarlıq kelgen kezde ol kisi qırıq jasta edi alayda, jaza almaytın, oqi da almaytın sauat aşpağan adam bolatın. Isa aleyhis səlam tipti, səbi kezinde danalıq söz aytıp, pəndik bilimi bolmasa da ğılım  ğajayıptarın körsete alatın edi. Payğambarlıq sana ieleri jeke halıqtar men bükil adamzatqa Jaratuşıdan arnayı jibergen arnayı ruhani wstaz bolğandıqtan olardıñ qaldırğan tağılımı men adami ülgileri, salıp ketken sara jolı eki dünieniñ baqıtına qatar jetkizetin kemeldik mektebi sanaladı.

Al, bwğan deyingi sanalardıñ deñgeyiniñ bəri de adamnıñ öz talabımen, qajırlı ruhani eñbegimen jete alatın biigi. Qarapayım adamnan kemel adamğa deyingi jete alatın ruhani aralıq, ruhani deñgey. Osı jeke adamğa qatıstı sana deñgeylerin qoğammen baylanıstırğanda Imandılıq sanağa jetpegenderdi tügel «tobırlıq sanadağılarğa» jatqızadı.

Mısalı, Nwq payğambardıñ sonşama köp qauımı bola twra, onıñ şaqıruımen Imanğa jetkenderi nebarı seksendey adam boldı, deydi. Jəne, Isa payğambar öziniñ payğambarınıñ dəleli retinde qanşa ğajayıptar körsetse de (ölgendi tiriltu, aspannan dayın tamaq tüsiru, dauasız degen aurudı jazu...) artınan ergenderiniñ sanı on eki adamnan aspağan.

Ibrahim aleyhissalamdı eliniñ patşası Nəmrud biik töbeden otqa laqtırtadı. Sonda, Jaratuşınıñ erekşe jərdemimen ot-alaudıñ ortasında aman qalğan payğambardı sonşama qauım közimen körip twrsa da, oğan emes, patşasına bağınadı.

Alayda, osınşa tobırdıñ ortasınan twrmıstıq sanadağı, kəsiptik sanadağı keybir adamdar Imandılıqqa jetui mümkin. Mwnday adamdardıñ imanğa jetuinde özindegi izgi niet, taza köñildiñ əseri köp yağni osı üşin Jaratuşınıñ erekşe razılığına ie bolıp haq jol nəsip bolğan adamdar deuge de boladı.

Al, ğılımi sanağa jetken adamdardan Imanğa qol jetkizgen wlı adamdar turalı derekter bwrın da, qazir de köptep kezdesedi. Ğılım arqılı Jaratuşını tanıp moyındaumen kelgen mwnday imandılıqtı naqtı iman dep te ataydı. Solay bola twra, ğılımi sanası qanşa biikke jetse de ol arqılı Jaratuşısın mülde tanımağan, ğılımnıñ ğajayıp sırın aşqandığın öziniñ jeke danalığınıñ nətijesi dep köretin ğalımdar jer betinde jetip artıladı. YAğni, bwl öz aqılın özi qwday sanap təkapparlanudıñ körinisi. Söyte twra, özindegi osınday ğajap aqıl-oydıñ tetigi bolğan midı, körudi, estudi, söyleudi beruşi kim dep oylanuğa qadam baspağandıqtan osınday özimşildik minez onıñ imanğa jetuine böget boldı. Olay bolsa, imandılıq sanağa jetpegen sana ielerin de işinen eki topqa böluge boladı: Biri bilimsiz tobır, ekinşisi bilimdi tobır. Nemese, joğarı dərejeli aqsüyekter men tömengi dərejeli

qara halıq sırtqı jağdayında ülken ayırmaşılıq bolsa da, ruhani jağınan ekeui de tobır degen söz. Məselen, Perğauın men onıñ qaumı, Nəmrudtıñ özi men qauımı, Stalin men qızıl əsker, proletarları, t.b.

Qwran qissalarında bwlardıñ bərin, adamdıq jaratılu maqsatına talpınbağanı üşin yağni imanğa jetpegeni üşin «hayuannan da tömen» deydi. Adam pişindi tobırğa sanaydı. Tobır degeni, adamşılığınan hayuandığı basım degeni. Ondaylar işip-jeudi maqsat etedi, küludi, oynaudı, toylaudı janı süyedi, tereñ oylauğa kelgende qwlqı joq, biraq bos söyleuge, mənsiz qareketke öte qwmar, bwl jağınan özara jarısqa tüsedi. Tobırdıñ dünietanımı dünie-baylıqtı, joğarğı mənsaptı, dañğaza marapattı, sıylıq-siyapattı, mənsiz dır-dumandı jaqsı köredi. Adamşılıq moral'ğa kelgende, jeke basınıñ jalğan namısı üşin adam öltirudi bwyım qwrlı körmeytin, baylıq jolında qırğın soğıstarğa baratın, mansap jolında özinen basqanıñ bərin pida etuden tayınbaytın... yağni adamşılıqtan jwrday, janaşırlıqtan ada adam pişindi qwbıjıqtar deuge sayadı. Bwğan dünieni jaulauşı qandı jorıqtardı bastağan adamzat tarihındağı jauız qolbasılar jəne qazirgi zamanğı imperiyalıq basşılar mısal boladı.

Abay Mauqara

Abai.kz

3 pikir