Beysenbi, 22 Tamız 2019
Alaşorda 6654 23 pikir 11 Mausım, 2019 sağat 14:39

Nwrbolat Masanov fenomeni häm qazaqtıñ qazirgi häli

Saylaudıñ ädiletsiz ötkenin aşıq aytqanı üşin Rinat qamaldı degende köz aldımda europalanğan qazaq tiliniñ «jahandana türkilenbese» bolaşağı joq degen aşı şındıqtı aytqan Nwrbolat ruhı alaulay qılañ berdi. Onıñ qarağayğa qarıs bitken bwtaqtığı jwrt sanasına oralıp, qalıptasqan tärtip pen ürdiske prometeylik tanıtudıñ sırtqa lıqsuı osı ayaulı jannıñ el-jwrtı wğınbağan  wltınıñ tili men dili üşin küreskerligin tanıp biluge şaqırdı. Nwrekeñniñ ğılımi pendeligi men payğambarlığına qatıstı söz etetin maqalanı jazuğa otırdıq. Nätijesi tömendegidey bolıp şıqtı.

Nwrbolattı qazaqqa jau emestigin alğaş «Abai.kz» saytı osıdan 14 jıl bwrın belgili jurnalist Ömirzaq Aqjigittiñ Nwrbolat Masanovpen bolğan «Bizdiñ tarih – bwl müldem özgeşe tarih» attı swhbatın 2017 jılı jwrt nazarına wsınu arqılı köterdi .

Nwrbolattıñ qatelesken pendeligi osı swhbatta bılay beriledi.

«Bügingi kün biiginen qarar bolsaq kereğar (paradoks) jağday qalıptasıp twr. Men elimizdegi köşpendiler tarihı jöninen jalğız ğılım doktorımın. Meniñ birde-bir aspirantım joq. Eşkim köşpendiler ömirin zertteumen aynalısqısı kelmeydi. 3 mıñ, 4 mıñ jıl tarihı bar bwl örkenietti zertteuge qwlşınıp otırğan bir qazaq joq. Täuelsizdik kelgeli 13 jıl ötti, özgergen eşnärse joq. Nege? Sebebi, keñes ökimeti kezinde barlığı kommunistik partiyanıñ tarihın zertteumen aynalıstı. Derbes el boldıq. Endi bäri tarihtı añızğa aynaldırumen şwğıldanıp jür. Jeke twlğalardı şekten tıs däripteumen, bwrınğı wlı memleket jaylı jazumen jür. Al, naqtı tarihtı zerttep jürgen bireui joq. Naqtı tarih qarapayım adamdardıñ qalay ömir sürgenin zertteuden, ekonomikalıq jüyeni zertteuden bastaladı. YAğni, nağız ğılımmen aynalısqısı keletin adam joq. Men sol jalğız küyimşe qalıp otırmın». Bwl endi qazaqtı «tek köşpeli» dep ğılımi san şapalaqtatıp, bükil türkilik qalalıq mwradan bas tartqızatın «aqılmannıñ mäjündiginen» tuındağan jeke qauipti pikiri.

Alpamıştıq pen Twrielikten (Apollondıq-Dionistikten) qazaqta özgeler imperiyalıq-ideologiyalıq ayağın sürtpegen tili ğana qaldı. Osı tildiñ babalar tilinen alşaqtap ğılım-bilim, tehnika kädesine jarmauınan qwtıludıñ jolın «Nwrbolat Masanov fenomeni» körsetip berdi. Oğan bükil qazaq qarsı şıqtı. Nwrbolat Masanov fenomeniniñ jañğırın orıs tildi aqın-zertteuşi Temirgali Iz'yaşev qayıra jañğırttı ellinderge telingen babalar mwrası jaylı orıs mädeni älemindegi keybir jwrttı moyındatqan eñbekter jazdı.

Sonımen «Nwrbolat Masanov fenomeni» degenimiz jwrt qwdayday sengen dünieniñ özgeriske tüsip, tarih köşinen öz ornın aluı kerektigin wqtıru. Ekinşi ret osı fenomen Rinattıñ Dimaşqa qatıstı pikirinde orın taptı. Jwrt Rinattı bilek sıbana jündey tütuge kiristi. Tayaqtıñ eki bası, dwrıstı pikrdiñ bwrıstığı, bwrıstı pikirdiñ dwrıstığı barlığın eşkim wğınbay – Rinattı ağaş atqa mingizuşiler legi atoylap şıqtı. Nwrbolat bile twra eşkim auızğa almay äliptiñ artın bağatın pikirdi jayıp saluşı edi. Iä, bügingi Rinatta sonday.

Eşkim aytpağandı aytu Täñir sıyı ol kim köringenge bwyıra bermeydi. Rinat ta, Nwrbolat ta osınday Täñir sıyına ie jandar. Wlt täñir sıyına ie bolsa, tildik-dildik joğaltqanın ortaltadı.

Qazir Deydey türkilerdiñ erkektik bastau közi Alpwlwu men äyeldik bastau közi Twrananıñ qıtayşa in men yan, ellinşe Apollon men Dioniske aynaldı.  Älemge bilim taratıp, tört din sıylağan türkiler jabayı köşpendiler degen aksiomanı ielendi. Älemdik ädebiettegi qazaq-özbek ädebietiniñ jauharları Oğızsoy – Odisseyge, Wlws – Uliske özgerdi.  Arğı tegi türkilengen twñğıs-mänjürler sanalatın qırğızdar arğı babalarınıñ arhetiptik barşa wğım-tüsingin, tarihi-realdı ayadağı qıtaylarmen qırqısın «Alıpbamsanıñ» töñiregine toptastırıp, wlttıq qımbat qazınası «Manasqa» aynaldırıp, ädilettilikpen bauırlarına basıp otır. Biz qazaq-özbekter «jartılay köşpeliler» bärin taratıp berip, ruhani qarañğılıq tüneginen jol taba almay jürmiz. Barşa babalar mädeni-dini mwrası Vatikannıñ kitaphanasınıñ ruhani-dildik zındanında jatır. Osınıñ bäri Nwrbolatqa keybir aytar sözi men oyın sırtqa şığartpadı, qolğa alıp jazam degenin jazğızbadı. Qazaqtıñ jauı degen ruhani tañba bastırdı.

Tildiñ ruhani tüleui üşin Nwrbolat Masanov sanalı janğa oy sala aldı ma? Eurotektilik qwldığınan qwtılu amalı eşqaşan halhaday birıñğay köşpeli bolmağan älemge äueli bilim nwrın şaşqan, keyin almas qılışın moyındarına taqağan babalar dästürinen dildik-tildik jol tabuğa bas wruğa şaqırıp ketti.

Täñir tekti Babalar dañqı men ilimin öziniñ Jaratuşınıñ auzına söz salıp «Also sprach Zarathustra//Tak govoril Zaratustra», Beteradam/Twrandıq (sverhçelovek) koncepciyası arqılı tiriltken Nicşege qazaq  razı boluı kerek. Iä, Täñir Tekti Türkilik Apollon men Dionis wğımın mäseleniñ baybına barmay, tüp negizin añğarmay tiriltken filosof Nicşe boldı («Die Geburt der Tragnedie aus dem geiste der Musik»// «Rojdenie tragedii iz duha muzıki»). Ol bükil Europanı babalarımızıñ qwndılığınan ülgi aluğa ündedi. Bwl ündeudiñ astarın olar äli tüsine qoyğan joq. Tek bir ğana orıs tildi qazaq Nwrbolat wğındı. Sol üşin qazaq tildilerdiñ oyına sıymaytın dünielerdi alaşına jayıp saldı. Öytkeni, iranşıldıq piğıldağı «Qazaq jeri Täjikterdiñ tarihi Otanı, ondağı är ejelgi qala bizdiñ babamızdiki» degen wğım är täjiktiñ ruhani jadında, mileti bolmısında ornığıp, olar Äbilqayırlıq özbek-qazaqtı jek köredi.

Endi Nwrbolattıñ payğambarlığı Ömirzaq Aqjigittiñ Nwrbolat Masanovpen bolğan «Bizdiñ tarih – bwl müldem özgeşe tarih» attı swhbatında bılayşa körinis tabadı:

Qazaq qoğamınıñ auruın aytqanım üşin meni qazaqtar jek köredi

— Siz qazaq tiliniñ bolaşağı joq dep, onı öli tilderdiñ qatarına qosıp qoyuıñız arqılı jaman dañqqa ie boldıñız. Osı söziñizdi negizdep ketiñizşi.

— Är til sol tildi qoldanuşı halıqtıñ qwralı. Qazaq tili — keşegi köşpendilerdiñ tili. Orıs tilinde jılqınıñ tüsi jaylı 5-6 söz bolsa, qazaq tilinde 500-600 söz bar. Orıs tili agrarlı, äri qalalanıp kele jatqan til. Qazaq tili ol deñgeyge jete alğan joq. Jäne bügingi kün talabına say etu öte qiın boladı. Öte! Äzir ol oğan dayın emes. Dayın bolu üşin ne isteu kerek? Birinşi, barlıq älemdik ğılımi bilimniñ bärin qazaqşağa audaru kerek. Sonda intellektual'dıq, ziyatkerlik orta payda boladı. Ol üşin infraqwrılımdar jasalıp, naqtı isterge köşu kerek.

Meni sınauşılar jañağıday aytqan sözimdi köredi de, mınaday aytqan wsınıstarımdı körmey qaladı. Men sonday-aq barlıq sözge birdey qazaqşa balama tauıp, qoldan söz nemese termin jasauğa da qarsımın. Nege? Qoldan jasalğan jasandı söz köbinese sözdi tüsinudi kürdelilendirip, qiındatıp jiberedi. Al, ol kerek pe bizge?

Men qazaq qoğamınıñ auruın aytqanım üşin meni qazaqtar jek köredi. Nege onda olar därigerlerdi jek körip ketpeydi? Bwl — meniñ qazaq ziyalılarına ökpe artuımnıñ tağı bir sebebi. Olar tıñday bilmeydi».

Endi bizge qalğanı özgeden wrlanğan jahwttarımızdı tuğan topırağına oraltıp, qayıra jañğırtu.  Alğaşqı orıs imperiyalıq ruhani-mädeni üstemdigine jañğırğan babalar tilimen jauap beru.

Tüyin

Nwrbolat Masanov ana tilimizdiñ söz qabıldau ürdisine tildik-äriptik reforma jasaudı birinşi bolıp kötergen qazaq. Onı eurokeyiptegi orıstanğan terminder men qazaqı şoqpıttağı purizmdik sözjasamdar eş qanağattandırğan joq. Babalar tilinde özge tildik sözderdiñ alaş jwrttı auzında äuezelene aytıluın, sımbattan jazıluın armandadı.

Sol arman jüzege asa ma degen oy Jürekti sızdatadı.

Äbil-Serik Äliakpar

Abai.kz

23 pikir