Jwma, 19 Şilde 2019
Alıstağı bauırım 5526 116 pikir 11 Şilde, 2019 sağat 13:12

Qaraqalpaq jazuşılarınıñ hali müşkil (Üşbu hat)

Redakciyadan: Jaqında «Abai.kz» aqparattıq portalınıñ elektrondıq poştasına tuısqan qaraqalpaq qalamgerlerdiñ janayqayı jazılğan üşbu hat kelip tüsti. Onda Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağınıñ qazirgi müşkil häli turalı egjey-tegjeyli bayandalğan eken. «Bizge qoldau körsetiñizder, bauırlar» dep jazğan Seydin Ämirlan mırzanıñ maqalasın qaz-qalpında jariyalaudı jön kördik.


Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağı aşılğan 1932 jıldan beri bwrınğı Odaq kölemindegi respublikalar arasında özine layıqtı ornına ie bolğan şığarmaşılar wyımı. Sebebi, bwl wyım – (odan aldıñğı aqsaqaldardı aytpağanda) jankeşti qalamger, qaraqalpaq halqınıñ ardaqtı twlğalarınıñ biri Ämet Şamwratovtan bastap, jaqın onjıldıqta aramızdan ötken türki düniesiniñ asa körnekti ökilderiniñ biri, aqın Ibrayım YUsupov pen ataqtı prozaik, qaraqalpaqtıñ eñseli twlğası, qarımdı qalamger Tölepbergen Qayıpbergenov basqarğan kezderde de barşa  qwrmetteytin, ziyalılar bas qosatın qadirmendi wyımdardıñ biri boldı.

Tölepbergen ağadan keyin «uaqıtşa osı wyımğa basşılıq etken» Orazbay Äbdirahmanovtıñ kezinde de QJO (Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağı) öz bedelinen ayırılğan joq. QJO üşin  kezinde KSRO-ğa tanımal bolğan jalındı jurnalist, belgili jazuşı Orazbay Äbdirahmanovtıñ etken eñbekteri orasan zor.

Tölepbergen ağanıñ ornına, soñın ala öz qatar-qwrbıları arasında ärtürli laqap attarı bar, al ädebi esimi boyınşa «Keñes Kärimtekli», resmi atı-jöni Keñes Kärimov degen sayasatşısımaq kelgeli beri Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağındağı jağday kürt özgere bastağanı şığarmaşılıq adamdarı men Odaq müşeleriniñ alañdauşılığına sebep boluda. ÖYTKENİ:

Birinşiden, K.Kärimov – aqın-jazuşılar arasında twlğa retinde tanılmağan äri moyındalmağan (bwrın-soñdı bwl kieli wyımdı tek qana körnekti twlğalar basqarıp kelgeni belgili);

Ekinşiden, qay jerde istese de, qoğamğa jaqsılıq jasamağan, tek mansap orındığın oylağan, sayasi nauqandarda közge tüsuge tırısqan jäne äleuetti toptıñ arqasında ğana soñğı lauazımın ielengen;

Üşinşiden, tek Taşkentke jäne sayasi qoldauşılarına öziniñ sırtközge qoyday juas körinetin türimen wnay bilgeni üşin qazirgi lauazımın köpten beri qoldan şığarmay kele jatqan mansap qarauılı;

Törtinşiden, ol – öz uaqıtında Özbekstan Jazuşılar odağımen bir kezeñde aşılğan «Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağı» wyımınıñ atauın «Özbekstan Jazuşılar odağınıñ Qaraqalpaqstan bölimi» etip özgertuge keliskenderdiñ biri (Bağımızğa oray, bastapqı atau Orazbay Äbdirahmanovtıñ küreskerligi nätijesinde saqtalıp qalğanı Odaq müşelerine belgili jäyt);

Besinşiden, bwrınğı Jurnalister odağı qaytadan aşılğanda onı da basqarğan jäne «Özbekstan Jurnalisteri şığarmaşılıq wyımınıñ Qaraqalpaqstan bölimi» etip qayta räsimdeuge atsalısqan (bwrınğı atımen aşuğa jüregi daualamağan), oğan basşılıq etken äri onı da eşkim bilmeytin öli wyımğa aynaldırğan tabansız basşı;

Altınşıdan,  K.Kärimov özi basqarğan soñğı on segiz jıl işinde  Jazuşılar odağına jaña müşeler qabıldauda öte-möte äbes, ersi tirlikterge jol qoyıp kelgen. Mäselen, halıq tuındılarına özinşe avtor bolıp, ğasırlar boyı qalıptasqan halıq maqaldarınıñ wyqasın bwzıp, qara sözge aynaldırıp jibergen, sonı kitap etip şığarğan, qaraqalpaq tilinde jaza almaytın işki ister salasınıñ bir qızmetkeri jazuşılar odağınıñ müşeligine qabıldağan. Tipti, birde-bir kitabı şıqpay twrıp müşe bolğan äuesqoy qalam ieleri de bar! [Negizinde, müşelikke eñ kem degende, eki kitabı şıqqan, baspasözde tanılğan, qoğamda moyındalğan şığarmaşılıq ieleri alınuı tiis. Nemese ädebiet sınşıları, osı salağa qatıstı zertteu jürgizuşiler, al basqalar emes! Odaqqa müşe boluğa qayta-qayta qwjat dayındap, qatınay-qatınay tabanı tozğan, birneşe kitabı jarıq körgen, elge tanımal qalamgerler äli jür! Sebebi, olardıñ qoldauşısı joq! Biz bwl jerde anausınıñ da, mınausınıñ da atın atamay otırmız. Bwl jalpı öz aldına talqılaudı qajet etetin mäseleniñ biri];

Jetinşiden, (osı kisi basqarğannan bastap) birneşe belgili qalamger memlekettik ataqtarğa wsınılğan, biraq olar emes,  K.Kärimovten üstem bolğan jäne onı qoldağan, ol qoldağan Odaq müşeleri ğana ataq alğan. Tağı bir qızığı, bwl kisiniñ özi sonşa atağı bolsa da: şäynektiñ qaqpağı men vazelinniñ qwtısınan basqa öñirge tağatın temir-tersektiñ bärin alsa da, sıylıq, marapatqa toymaydı eken [Ol sıylıqtarınıñ bärin mansap orındığında otırıp alğan]. K.Kärimov är jılı tek özin eki-üş märte joğarı ataqtarğa wsınıp kelgen. Biıldıñ özinde üş märte wsındı! Al, Jazuşılar odağı müşeri arasındağı jası egde, el qamın oylağan belsendi aqın-jazuşılardıñ ataq aluına ıqılas tanıtpağan. YAğni, tiisti orındar aldında olardı qorğay almağan, eñbegin bağalaudı qiyalına da keltirmegen. Zadı, ol özinen basqanı tipti oylamaydı, oylamağan da! Asılı, ärbir sala basşısı qaramağındağılar tağdırına jauaptı emes pe?

Segizinşiden, Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağı qazir quırşaq wyım sanatında… Odaq basşılığı aldına qoyılğan mañızdı mäseleler şeşimin tappay qalıp kete beredi.  Ol Törağa bolğannan beri jazuşılardıñ jalpı jinalıstarı (tek birneşe ıqpaldı adamdardıñ bas qosuımen) jasırın ötip kelgen nemese qağaz jüzinde ğana ötken. Sol sebepti, Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağınıñ bedeldi müşeleri, halıq tanitın qalamgerler Odaqqa bas swğudan qalğan. C'ez nemese Qwrıltay ötkizu mäselesi mülde wmıtılğan. Jaqında dayındalğan jaña redakciyadağı Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağınıñ Jarğısı da eşkimge körsetilmey, qabıldanğan;

Toğızınşıdan, Törağanıñ wyımdastıra almauı sebebinen, Ükimet qaulısımen aşılğan Odaq qasındağı «Döretiўşilik» qorı (qaraqalpaqşa: «Şığarmaşılıq») jabılıp qalğan, al qazirgi «Ijod» (özbekşe: «Şığarmaşılıq») qorınıñ öñirlik bölimi – Törağanıñ jekemenşik qorına aynalğan! Olay deytinimiz, ol Qordı öz qolında wstau üşin: 9 ay boyı qayta-qayta arasına tüsip, äri ärtürli iske jwmsap otırğan jügirdegi Bisenbay Bekmwratovtı qorğa bastıq etip, jwmısın qwpiya jürgizudi bastap jiberdi. Qorğa maman etip balası Quat Kärimovtı, al esepşi etip – Odaqtıñ bas esepşisi (öz adamı) Zinatdin Seytmwratovtı qoyıp otır;

Onınşıdan, memleket tarapınan neşeme qaulılar qabıldanıp, birneşe bastama köterilgen bolsa da: K.Kärimov sırtqı ädebi baylanıstar mäselesine selqos qarap otır. Mäselen, bıltır Prezident tapsırmasımen bizge eñ jaqın öñir bolğan Qazaqstannıñ Aqtöbe oblısımen ädebi-mädeni jäne ekonomikalıq baylanıslar boyınşa kelisim-şarttar jasaldı, Memorandumğa qol qoyıldı. Solay bola twra, Törağamız dünieden erte ötken darındı aqın Ötejan Nurğalievtiñ Aqtöbe oblısında ötkizilgen 80 jıldıq mereytoyına Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağı müşeleriniñ öz esebinen barıp qatısuına da qwlıq tanıtpadı. Bayandamalarımızdı wsınsaq ta özimiz bara almay, wyattı bolıp qala berdik. Bwl bir ğana mısal, mwnday jäytter tipti köp-aq;

On birinşiden, Törağanıñ nemqwraylılığı sebebinen Ükimet tarapınan bekitilgen tizimdegi köptegen mereytoylar men şaralar ötkizilmey qalıp jatır. Ötkizilgen şaralar da Odaqtıñ bastamasımen emes, al mereytoy ieleriniñ wl-qızdarı, bwrın birge istegen wjımı tarapınan wyımdastırılğan. Olardıñ 2012 jıldan qazirge deyingi tolıq tizimi qolımızda. Ötken jılı Prezident Abay şığarmaların nasihattau boyınşa da qaulı qabıldadı. Biz Halıqaralıq «Abay» klubınıñ resmi ökili retinde Abay şığarmaların qaytadan baspadan şığarudı wsınıs etkenimizde, onı közimizşe qoldağanday boldı da, soñınan tım-tırıs qaldı. Ol bılay twrsın, osı kezge deyin Berdaq aqınnıñ akademiyalıq basılımın äzirleu jöninde qanşama pikirler aytılıp, ol boyınşa şıqqan jinaqtarğa sın bildirilip jatsa da bir mılq etpes sirä?!;

On ekinşiden, K.Kärimov Odaqtı basqarğan kezeñde negizgi mäselelerdi qaraudıñ ornına, müşeler turalı, qızmetkerler jaylı wnamsız materialdar jinaumen  aynalıstı. Eñ soraqısı, bwrınğı Prezidenttiñ kezinde ziyalılarğa jasalğan arandatuşılıq äreketter bwl kisiniñ qızmetimen äli de öris aluda. Biz sonıñ bwrın da, qazir de zardabın tartıp otırğandardıñ, teperiş körgenderdiñ birimiz. Bwl kisiniñ sıbaylastarınıñ kim ekendigi de bizge attıñ qasqasınday belgili. Mwnı Odaq müşeleri de öte jaqsı biledi.

Endi negizgi mäselege ötsek, biz özimiz kelgennen bergi (2018 jıldıñ qañtar ayınıñ ekinşi jarımı) anıq bilgen işki jağdaylar jaylı Sizderdi  habardar etpekşimiz:

– Bizge deyin, ädebi keñesşi lauazımında Joldasbay Täjetdinov degen kisi istegen. Sonımen birge, Odaqqa mülde janaspaytın Fatima Abduraimova degen kelinşek te jalaqı alıp otırğan. Özi orta bilimdi jäne Odaq müşesi bolmağan F.Abduraimova qalayşa osınday qızmette bolıp, bwl  wyımnıñ esebinen jalaqı alıp kelgeni tañdandırmay qoymaydı. Negizi, ol basqa jerde jwmıs isteydi, Odaqqa tek jalaqı alatın kezde ğana keledi. Özim de bwl jağdaydı birneşe märte közimmen kördim, özgeler de mwnı öte jaqsı biledi.  F.Abduraimova qaraqalpaqşa jazıp ta, söylep te bilmeydi. Tipti, özbek ädebi tilinde de söyley almaydı. Orısşanı ğoy, tük qaqpaydı! Söytsek, bwl kelinşek – Törağanıñ sırlas, tabaqtas dosınıñ qazirgi äyeli eken!..

 

Joldasbay Täjetdinov degen kisi qaraqalpaqtıñ mañdayına bitken jalğız ädebi basılımı – «Ämiўdär'ya» jurnalınıñ jartısın özbekşe şığarudı wsınğan qalamger. Öz uaqıtında bwl mäsele baspasözde de jarıq körgen [«Aydın jol» gazeti. – Qazaqstan: Aqtau, 2008, -№2]. Onsız da qaraqalpaq tilindegi basılımdardıñ basım köpşiliginiñ jartısı özbek tilinde şığadı. Taşkentten sonşa özbekşe basılımdar şığıp twrğanda, qaraqalpaq gazet-jurnaldarı tiline jäne özbekşe aralastıru qajet pe edi?

Jwmıs babında tağı bir añdağanım, negizinde Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağında üş adam ğana jazumen şwğıldanadı eken.

Birinşisi – Törağa (K.Kärimov). Onıñ negizgi jwmısı – jeke şığarmaşılığı. Törağa bolğannan keyin soñğı jıldardağı jeti romanın da osı jerde otırıp jazğan. Sondıqtan, Odaq müşelerin qabıldauğa, olardıñ problemaların şeşuge, Jazuşılar odağında kün tärtibindegi mañızdı mäselelerdi talqılauğa uaqıtı bolmağan tärizdi.

Ekinşisi – jauaptı hatşı. Qazirgi kezde osı lauazımdağı B.Ernazarov negizinen barlıq wyımdastıru jwmıstarın alıp baradı jäne qwjat isterin qazirge deyin jalğız özi jürgizip kelgen.

Üşinşisi – ädebi keñesşi. Bizden bwrın istegen ädebi keñesşi J.Täjetdinov degen kisi bir-eki hattamağa qol qoyğanı bolmasa, onıñ dayındağan basqa qwjattarın taba almadım. Biz jwmısqa kelgende  Törağanıñ özi de, jauaptı hatşı da ol turalı: «Jökeñ – şarşağan adam, tek äyteuir sülder bolıp kelip-ketip jürdi» dedi. Negizinen şığarmaşılıqpen aynalısatın mekemede qolınan jazu-sızu keletin äri is-qağazdarın jürgizuge adam jetispey jatqanda, Törağa «şaruaşılıq meñgeruşisi» degen ştat birligin engizip, oğan öziniñ tuğan jien nemeresi Ämirhan Allahanov degen orta bilimdi jas balanı alğan.

«Şaruaşılıq meñgeruşisi» degen ştat engizilgenimen bwl mekemede jwmıs isteu üşin jetkilikti mümkindikter joq. Jağday tek Törağanıñ özi jäne bas esepşi üşın ğana jasalğan. Hatşı qızdıñ da jağdayı jaman emes. Aytpaqşı, «Ijod» qorı wjımı üşin de jaqsı jağday jasalğan.

Jeldetkiş mäselesi

Jazı swmdıq ıstıq bolatın Qaraqalpaqstanda säuirden qırküyektiñ soñına deyin qapırıq kabinetterde otırıp jwmıs isteu mümkin bolmay qaladı. Tünimen esik-terezesi jabıq twratın kabinetter tañerteñ  sağat 8-de kelip aşıp qoyğannıñ özinde, salqınday qoymaydı. Säskeden keyin kün tipti janıp ketedi.

Törağanıñ özi kondicioneri bar keñ kabinette otırıp, mwrtınan külip otıradı (Bwl onıñ käduilgi ädeti). Sol jerde rahattanıp, jeke şığarmaşılığımen aynalısadı. Odaq müşeleri jaylı mälimet jetkizip twratın tanıstarı kelgen kezde birneşe sağattap esikti jauıp qoyıp, salqın kabinetinde sırlı swhbattıñ körigin qızdıradı.

Esepşi men hatşı qızdıñ da otırğan kabinetterinde jeldetkiş (ventilyator) bar.

Osı mekemeniñ negizgi jügin köterip jürgen jauaptı hatşı men ädebi keñesşi üşın mwnday jağday jasalmağan. Tipti, Odaq kezindegi kişkene ventilyator da joq!..

Komp'yuter mäselesi

Negizinen, Törağanıñ jeke jwmıstarın jazatın hatşı qızdıñ da, esepşiniñ de komp'yuteri jaña markada.

Bastı jazulardı jazatın – jauaptı hatşı men ädebi keñesşi tehnologiyanıñ mwnday jetistiginen maqwrım.

2018 jıldıñ qañtarında jwmıs bastağan biz komp'yutermen qamtamasız etudi ötingenimizde, naurız ayında istemeytin bir eski komp'yuterdi «Qarlığaş» jurnalı redakciyasınan alıp berdi. Bwl komp'yuter – jauaptı hatşınıñ (B.Ernazarovtıñ) öz üyinen äkelip qoyğan eski markadağı jeke mülki eken. Ekranı aşılmaytın komp'yuter bizdiñ aldımızda 1 jıl boyı twrdı. Qağazdıñ barlığın tüste jäne keşke üyge barğanda, jeke komp'yuterimde jazıp äkelip jürdim. Hatşı – memlekettik tilderdi bilmeytin, orta bilim iesi bolğandıqtan, bir materialdı üş-tört märte qayta jazadı.

Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağınıñ osı hatşısı kezinde jazılğan is-qağazdarın körseñiz, qateden köz twnadı!

Bizdiñ qayta-qayta talap ete bergenimizden soñ printeri joq tağı bir eski komp'yuter äkelindi. Ol da jii-jii bwzılıp qala beredi, şaruaşılıq meñgeruşisi onı jıldam jöndetip bere qoymaydı. Jöndetip äkelgen soñ endi jaza bastasañ, hatşı qız «Törağanıñ şığarmaların jazamın» dep klaviaturanı äketip qaladı. (Hatşı qız – mekemedegi Törağadan  keyingi ekinşi «qwday»!).

Törağanıñ şığarmaları jazılıp jatqan kezde, basqa asığıs qol qoyıluğa tiis qağazdar onıñ aldında jinalıp qaladı. Qolmen jazılatın qağazdar jauaptı hatşığa tiesili. Ol komp'yuterdi endi üyrenip jatqandıqtan, qolda jazudı ıñğaylı sanaydı.

Hatşı qızdıñ şala sauattılığı sebebinen, B.Ernazarov qwrastırğan «Qaraqalpaq balalar ädebiyatı antologiyası» jinağın bastan-ayaq üydegi öz komp'yuterimde jazıp  şıqtım. Ol da üş märte özgertildi. Birinşi märte onı kirill alfavitinde terdim. Söytip, onı qayta terip şıqqanımda, K.Kärimov poeziya menen prozanı böludi tapsırıp, onı tağı da jwmıs qıldım. 2016 jılı alfavit özgerip, jaña alfavit boyınşa kitaptı qaytadan terip şığu kerek boldı. Baspağa tapsırılğannan keyin de ol jerde basqaşa şriftilerden paydalanuına baylanıstı, jinaqtı tağı da üş märte tekserip şığuğa mäjbür boldım. Sonıñ sebebinen, antologiya 2018 jılı jarıq kördi, onıñ qarjısın tiisti orındarmen kelisip şeştik jäne tegin istedik. Komp'yuterge baylanıstı bwl bir ğana jağday.

Komp'yuter degennen şığadı, komp'yuter bwzılıp qalsa, onıñ işindegi qwjattardıñ joğalıp ketu qaupi bar, solay boldı da! Törağadan terrabayt aludı swrağanımızda, maqwldağanday boldı. Terrabayt tügil, qızmetkerlerdiñ barlığı fleşkamen tolıq qamtamasız etilmegen eken. Sondıqtan, ärkim öz aqşasına aluğa mäjbür boldı.

Negizi, jañadan alınğan tolıq komplektili komp'yuter men noutbuk kabinettden orın tappay, Törağanıñ üyine «köşip ötken» körinedi.

Telefon mäselesi

Komp'yuterdi aytıp otırmız-au, bwl jerde qızmet telefonı da problema eken. Biz jwmısqa kelgenimizden keyin ädebi keñesşi üşin qızmet telefonı qajettigin aytqanımızda, Törağa äperuge uäde berdi. Biraq, uäde 1 jıl 6 aydan soñ orındaldı. Oğan deyin qol telefonımızdan paydalandıq. Bir qızığı, ärtürli jinalıstarğa, kezdesulerge, mädeni is-şaralarğa şaqıru mäselesimen hatşı emes, jauaptı hatşı aynalısıp kelgen.

Odaq – toy-merekeniñ şaqıruşısına aynalıp qalğan. Äldekim toy berse, Odaqtıñ barlıq müşeleri osı jerden habarlandırıladı. Oğan da az degende eki-üş kün uaqıt ketip, negizgi şarualar öz jönine qaladı. Toydıñ öz habarşısı, yağni, şaqıruşısı bolmay ma? Janaza bolsa eken, qaralı şañıraqqa järdem retinde körsetilgen qalıs qızmet bolar edi. Qazir şaqıruşılıq mindeti  – jauaptı hatşı men ädebi keñesşiniñ moynına jüktelgen!

Telefon arqılı habarlasu köp bolğandıqtan,  wyalı telefonımızdıñ aqşası tez bitip qala beredi. Keyde jauaptı hatşınıññ kabinetindegi telefonnan paydalanuğa mäjbürmiz. Jauaptı hatşı: «Köp söylese berme, inim, aqşasın qaltamnan tölep otırmın» deydi. Şınımen de, Odaq esebinen jauaptı hatşınıñ qızmettik telefonı üşin qarjı bölinbey, öz qaltasınan tölep otırğan eken. Qabıldau bölmesinde Törağanı kütip otıratın qonaqtar, qalamgerler, jeke şaruasımen kelgender köp bolğandıqtan, ol jerdegi telefonnan söylesip twru ıñğaysız. Onıñ üstine Törağa mwndaydı wnatpaydı, är şıqqan sayın ala közimen bir qarap ketedi. Bas esepşi bolsa, ornında bola  bermeydi. Törağanıñ şarualarımen jürgen şığar deymiz de qoyamız, aptasına birer kün ğana töbe körsetedi.

Qazirgi kezde tiisti orındar bizden ötkizilgen ärbir is-şaranıñ  fotosuretterin jiberudi talap etude. Jazuşılar odağına  bir ştattağı fotograf kerek nemese bir android telefon qajet. Mwnday telefondı Törağa Odaq  qarjısına tek özine ğana alğan.

Internet mäselesi

Törağa bizge komp'yutermen birge, internetti qosıp berudi de uäde etken-di. Öytkeni, bizdiñ qoğamdıq mindetimiz – Halıq qabıldauhanasınıñ osı wyımdağı  ökilimiz. B.Ernazarovtıñ bergen komp'yuteri eski bolğandıqtan da, internet jıldamdığı öte tömen. Keyinirek qabıldau bölmesinen şıqqan komp'yuterdi alğanımızdan soñ internetti jalğatqan edik, biraq odan paydalana almadıq. Törağanıñ tapsırmasımen bizge tiisti jelini jii üzip qoyadı. Bas esepşiden swrasam, ündemey qwtılatın. Aqırı, «ünemdep jatırmız» deytindi şığardı. Qajetti is qağazdardı jiberetin kezde, internet istemey qala beredi. Söytsek, osı jerde küni boyı otıratın Törağanıñ balası Quat Karimov, jien nemeresi Ämirhan Allahanovtar men hatşı qız – Mübärek Saparbaevalar köbinese qolı bos bolğandıqtan internetten kino tartıp alıp köredi eken. Arasında eden juuşı qız Sayathan Asqarova da solardıñ qasında otırıp kino köretinin bayqap qaldım. Biraq, internetti paydalanuşılar – ana üşeui! Sondıqtan, Bas esepşi mwnı ayta almay jürgen eken.

«Onıñ ornına televizor körse boladı ğoy» dep oylasaq, kitaphana zalındağı jas qalamgerler üşin alınğan ülken plazmalı televizor äldeqaşan Bas esepşiniñ üyiniñ dualınan orın alıptı!

«Kitap oqısa boladı ğoy» desek, kitaphanada tek eski jurnaldar men eşkim oqımaytın kitapar qalğan. Basqalarınıñ barlığı Törağanıñ kabinetinde jinalıp twr! Keybireulerin kitap dükenine aparıp, basqa kitaptarmen almastırıp twrğanın da bayqap qaldıq. Şarttı nwsqadağı kitaptar men Odaqqa tiesili  basılımdar da Törağanıñ kabinetinen sırtqa şıqpaydı.

Osı orında eske salatın bir mäsele, ötkizilip jatqan kitap akciyalarına biz öz aqşamızğa satıp alınğan kitaptardı aparamız, al Törağa Odaq  üşin şarttı nwsqada keletin jäne jeke avtorlardıñ kitaphana üşin äkelgen kitaptarın tapsırıp jür.

Äjethana mäselesi

Biz basqa problemalarğa toqtamay-aq äjethana jağdayına kelsek, ol jıl on eki ay boyı birde istep, birde istemeydi. İstese de, onıñ kilti Törağanıñ özinde nemese hatşı qızda boladı. Barlıq qızmetkerlerdiñ äjethanağa şığu mümkindigi joq. Sondıqtan, ğimarattan sırtqa şığıp, äjethana izdeuge mäjbür bolamız. Hatşı qız abalağan ittey arpıldap twratın bolğandıqtan, basqalar odan kilt swray almaydı (Hatşı qızdıñ anayı äreketteri Odaqqa keluşiler tarapınan narazılıqqa tap bolıp, bizderge birneşe ret eskertildi).

Auız su mäselesi

Qazir barşa mekemege arnaulı türde jäne är aptada, är kabinetke tazalanğan su äkelip beretin jeke mekemeler köp. Mekemelerdiñ barlığı osınday qızmet türinen paydalanıp ülgerdi. Äsirese, jaz mezgilinde Qaraqalpaqstanda taza auız su tabu probleması bar.

Biz bolsaq, Törağanıñ qabıldau bölmesindegi hatşı qız paydalanatın ıdıstı twtınıp, sol jerden su işemiz. Ötken jılı hatşı qızdıñ ökpe auruına şaldığıp, emdelip jürgenin bilgen soñ su izdep köşe kezip ketetin boldıq.

Kölik mäselesi

Jazuşılar odağında köpşilik üşin kölik mäselesi şeşilmegen. Respublika basşılığı bermekşi bolğan kölikti de Törağa almağan körinedi. Sol sebepti, qala işindegi, qala sırtındağı, respublika aumağındağı barlıq jiındarğa biz de, Odaq müşeleri de öz aqşamızğa  baramız. Jazdıñ mınaday ıstıq künderinde äskeri garnizondardağı kezdesulerge biz taksimen barıp jürmiz. Törağa Odaqqa kelgennen beri birneşe jeke kölik alsa da, memlekettik köligin bizge mingizgisi joq. Sonıñ saldarınan qarjı bar kezde qala işindegi is-şaralarğa qoğamdıq kölikpen, qarjı joq kezde jayau barıp jürmiz. Sonda qızmettik maşina Törağanıñ tek bir özi üşin be? Is-saparlar üşin qarjı da Törağadan basqağa tölenbeydi.

Jalpı işki jağday osınday bolğan jerde, odaq müşelerin äleumettik jaqtan qorğau, kitaptarın şığaru jaylı aytpasa da boladı! Bwl mäselede qanşama qaulı qabıldanğanına qaramastan, Törağa sausağınıñ wşın da qimıldatpay otır.

Qısqası, Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağı – K.Kärimtekli esimdi mırzanıñ jeke menşigine aynalıp ketip, wyım öz bedelin öte tüsirip alğan. Jazuşılar äzil türinde özbekşelep bwl wyımdı «Oilaviy pudrat» deytin boldı. Sondıqtan, Odaq müşeleriniñ, qızmetkerlerdiñ Törağadan da, jwmıs barısınan da köñili  suığan. Odaq – jalpı aqın-jazuşılardıñ emes, şığarmaşılardıñ emes, ösek-ayañmen şwğıldanatın jazarmandardıñ bas qosatın ordasına aynalıp ketken.

2004 jılı «Qaraqalpaqstan Respublikasına eñbegi siñgen jurnalist», 2013 jılı «Qaraqalpaqstan halıq şayırı» qwrmetti ataqtarın alğan, 2015 jılı Özbekstan Respublikasınıñ eñ joqarğı nagradalarınıñ biri «El-yurt ҳurmati» ordenimen marapattalğan, endi «Özbekstan qaharmanı» bolğısı kelip jürgen äri Birinşi Prezidenttiñ süyikti adamı retinde: 2009 jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarğı Keñesiniñ deputatı, 2012-2014 jıldarı Özbekstan Oliy Majlisi senatı müşesi, 2015 jılı Özbekstan Respublikası Prezidentin saylaў boyınşa №1 Qaraqalpaqstan saylau okrugi bastığı qızmetin atqarğan, 2017 jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarğı Keñesiniñ Reglament jäne deputattıq ədeptilik məseleleri komissiyası törağası bolıp saylanğan, soñınan jäne quırşaq deputat bolğan K.Kärimov (Keñes Kärimtekli) mırznıñ Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağı üşin etken «eñbegi» osınday.

«Halıq qalaulısı» degen märtebeli ataqtı iemdenip, Birinşi Prezidentti öziniñ «mıqtı tiregi» sanağan K.Kärimovtıñ qwzıreti keñeygenimen, Odaqtıñ işki bazasın nığaytuğa küşi jetpegeni – onıñ jigersizdigi emes pe? Negizinde ol Odaqtı emes, qara bası men bala-şağasınıñ qamın oylap qana otır. Mwnday Törağadan ne ümit, ne qayır? Qaraqalpaqstannıñ otızdan asa gazet-jurnalı jabılğanda, ataqtı Nökis poligrafkombinatı öz jwmısın toqtatıp, köptegen basılımdar körşi Horezm uälayatınan şığıp jatqanda jwmğan auzın aşa almağan Törağa kimdi wşpaqqa şığaradı?

Bwl kisiniñ eñ jaqsı körgen ağalarınıñ biri bwğan özi biletin qolaysız laqaptı da tegin bermegen tärizdi. Öytkeni, ol bireudi izine erte almaydı, özi de köşten qalıp qoyadı. Bwl – qorqaqtıqtıñ bastı belgisi. «QARAQALPAQSTAN» degen attı Qaraqalpaqqa alıp bergen, osı atpen respublikanıñ negizin salğan Allayar Dosnazarovqa baylanıstı ötkizilgen is-şaralarğa da qorqaqtığınan bara almadı. Jazuşı A.Swltanovtıñ «Döҳmet» («Jala») kinoromanı negizinde şığarılğan «El perzenti» attı kitaptıñ Qaraözek audanında ötken tanıstırılımına da özi bara almağan soñ, onıñ ornına biz barıp, A.Dosnazarovtıñ Qaraqalpaqstan üşin istegen wlı isterin, erligin, jazuşı A.Swltanovtıñ bwl bağıttağı sauaptı eñbegin aytıp, Törağanıñ ornın bildirmedik.

A.Swltanov Kareliyağa barıp, A.Dosnazarovtıñ qabirine qwlpıtas qoyıp, ol jerden topıraq alıp kelip, onı Törağağa da, basqağa da aytuğa jüreksinip jürgeninde bwl jayttı biz esti sala baspasözde jariyalatıp jiberdik. Sonıñ nätijesinde qoğam ökilderimen kezdesuler, soñınan bwl jañalıq boyınşa Qaraqalpaqstan televideniesinde arnaulı bağdarlama da wyımdastırıldı. K.Kärimov solardıñ birde-bireuine qatısa almadı.

K.Kärimovtiñ şığarmaşılığı jaylı söz qozğamasaq ta boladı. Özin «wlı jazuşı» sanap jürgen K.Kärimovtıñ şığarmaları qanday deñgeyde ekenin «Wstaz jolı» gazetiniñ biılğı 27 mamır küngi sanında auıl mwğalimi-aq jazğan eken. Redakciya onıñ maqalasın qısqartıp basqan körinedi. Sonıñ özinde maqala K.Kärimovtiñ tek jazuşılıq qızmetin emes, qaraqalpaq tilin qanday därejede şwbarlap jürgenin ötkir sınğa alğan. Qaraqalpaqtıñ wlı perzenti A.Dosnazarov qayta jan bitirgen ana tilimizdiñ tağdırı da bizdi asa alañdatadı.

Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağı – qaraqalpaq tilin, qaraqalpaq halqınıñ arın, namısın qorğaytın, eldiñ bügini men erteñine jauap beretin birden-bir ziyalılar wyımı! Mwnday kieli jerge öz qara basın bağatın pende emes, halıqtıñ arına şabatın AZAMAT basşı ğana kerek!!!

Jalpı, qaraqalpaq jazuşılarınıñ hali müşkil. K.Kärimov bükil bir ädebietti qwrdımğa jibergeli twr. Bizdi osı masqaraşılıqtan qwtqarar küş bar ma eken? Bizge qoldau körsetiñizder, bauırlar!

P.S. Osı maqalanıñ baspasözde jariyalatını jaylı biz Qaraqalpaqstan ziyalıların aldın ala habarlandırdıq. Özbekstan Jazuşılar odağınıñ jauaptı qızmetkerlerine auızşa da, jazbaşa da bildirdik. Tezisimizdi wsındıq. Öytkeni, mäsele özimizden tısqa şıqpay, käneki ornında şeşilse, kemşiligimizdi sırt bilmese eken degen oy edi. Onımen, bizge qwlaq asar qwzıretti orındar bolmadı. Sondıqtan özderiñizge joldauğa mäjbür boldım.

Seydin Ämirlan

Halıqaralıq «ABAY» klubınıñ Qaraqalpaqstan Respublikasındağı resmi ökili,

«Ortalıq Aziya halıqtarı mädenieti Assambleyası» Halıqaralıq qoğamdıq qozğalısınıñ müşesi,

Qallı Ayımbetov atındağı «Halıq danalığı» fol'klor klubınıñ jetekşisi,

Qaraqalpaqstan Respublikası halıqqa bilim beru salasınıñ üzdigi,

Özbekstan jäne Qaraqalpaqstan Jazuşılar, Jurnalister odaqtarınıñ müşesi,

Qaraqalpaqstan Jazuşılar odağınıñ ädebi keñesşisi.

Abai.kz

116 pikir