Jeksenbi, 25 Tamız 2019
Ädebiet 4293 3 pikir 1 Tamız, 2019 sağat 10:49

Kreditten tirilgen jigit (Äñgime)

(qazirgi äñgime)

Berdibek bügin tañ aldında ğajap tüs kördi.

Özderi köşip kelgen Qarqara tauınıñ eñ biik şıñında äkesi ekeui atqa minip twr eken, deydi. Qastarında Jaqsılıqtıñ Mwhitı ma, älde Äbudiñ Tileuhanı ma, bireu bar. Osı biikten bükil el alaqandağıday körinedi.

Adamdardıñ bäri qwmırısqağa wqsaydı. Tügel in qazıp jer astına kiredi de, tügel topıraq tasıp jer astınan şıqqanday qwjınap  jür. Biraz toptarı qara qoñız tärizdi. Qoñızdar bolsa tauğa tınımsız örmeleude. Aldarında bir-bir qoydıñ qwmalağı...

Bir kezde äkesi üşeui attarımen satırlatıp tike tömen tüsip kele jattı, jalama jartastıñ betinde at twyağınan ot şaşıraydı. Kenet äkesiniñ astındağı atı tayıp, wmar-jwmar tömen qaray zulap közden tasa boldı... Qasındağı ekeui «ölgen şığar» dep, tau etegine asığıp tüsse äkesi de, at ta tük etpepti. Biraq, ol kisi til qatpastan atın qaldırıp, özi jayau tauğa örmelep ketti. Berdibek atpen qanşa qusa da äkesi jetkizbedi...

Tabaqtağı swyıq  köjeniñ betine üñilgen sayın jap-jañağı tüs köz aldına elestey beredi. İştey jorıdı: «äkem öletin şığar...» Berdibek eki jıldan beri Astanadağı jaña salınıp jatqan  qwrılısta dänekerşi bolıp isteytin. Özindey üş-tört jigitpen birge päter jaldap qala şetinde twradı. Jwmıs üstinde de älgi körgen tüsi köz aldınan ketpedi. Qwrlıstıñ on ekinşi qabatında armatır temirdi dänekerley jürip, oñtüstikke sozılıp jatqan Arqanıñ sar dalasına köz salıp qoyadı. Kökjiekke siñip jatqan joldağı şwbırğan mäşineler tündegi tüsindegi qwmırısqağa wqsaydı...

Auılı da sol bağıtta ğoy, jwpını auılda twratın äke, şeşesi de esine tüsip, balalıq sağınışın qozdırğanday, bir sät  sonau alañsız künderin añsadı... Sausaqtay temirdi dänekerlep bolıp, şegine bergeni sol edi, ayağı eşteñege tirelmey bos keñistikke  qwlap bara jatqanın añdap, jaña ğana özi twrğan ağaş edenniñ qayda wşıp joğalğanına tañdanıp qaldı. Şınımen qwlap ketkeni me?  Bası tömen qarağan qalpı, äp-sätte qwldilap ketti, üreyden tañdanu basım, «osılayşa ölgenim be?»  Dänekerleuşi balğanıñ äli qolında ekenin bildi. Onıñ toq jügiretin bauı sonşama wzın edi, özimen birge sol bau äli şwbatılıp, ısıldap keledi. Bir mezette, toqtıñ bauı qattı tartılıp, denesi teñselip barıp, tor temirlerge soğılğanda däneker balğa şatırlap, nayzağay oynap, bükil tänin ört şalıp, denesinen esi de, janı da qatar şığıp bara jattı...

Berdibek ölgenin bildi. Öz denesiniñ kökala bop toqqa pisip qalğanın da özi körip twr. Qwrılıs basındağılar şulasıp jürip, qabırğağa jabısıp qalğan Berdibektiñ denesin kranmen äzer tüsirip aldı. «Jedel järdem» de qiqulap kelip kütip twr eken, mwrttı därger tekserip kördi de «ökinişti, bwl azamatqa biz endi eşteñe de istey almaymız!» dedi.

«Seythan şaldıñ jalğız wlı qwrılıstan qwlap ölipti»   degen suıq habar Qarqaralınıñ Darqan auılına onıñ mürdesinen bwrın jetipti. Öli denesin keskiletip şaldı eki öltirmeyik dep, birge jürgen joldastarı aqşa jinastırıp berip,  mürdeni mäythanağa jibermey alıp qaldı.

Keşkerek ölikti äkelgen kezde auılğa tuğan-tuısqandarı tügel jinalıp qoyğan eken. Eñseli tam üydiñ aldına kiiz üy de tigilipti. Berdibektiñ denesin oñ jaqqa äkelip salğanda jaqındarınıñ köris-joqtauınan auıldıñ aza boyı qaza boldı. Anası Aqlimanıñ joqtauı jinalğan qauımnıñ qwlağına twnıp qaldı: «Jiırma bes müşeliñde opat boldıñ; alpısqa kelgen atañ qubas bop, aqbastı anañ añırap jalğız qaldı; qwda tüsken qalıñdığıñ, aq bosağa attamay adıra qaldı; atañ ayan körip ed on kün bwrın, qwlınım taudan qwladı dep; ajaldı mağan jiberip, wlımdı aman qaldır dep, Qwdayğa jılap jalbarınıp ed; Twyaqsız qalğan qubastıñ sorı netken qalıñ ed...»

Zarlı söz eldiñ közinen jas ağızdı... Berdibek osını tügel estip jattı. Biraq, osı aytılğandar oğan eş ökiniş emes siyaqtı. Ötkinşi düniedeginiñ ölige paydası joq ekenin bastan keşip jatır. Ata-anasınıñ sonşa qayğırğanı da janın jaylandıratın emes. Basqa tuıstarı tipti, Berdibektiñ jaña ğana jastay ölgenin esten şığarğan sekildi. Toy qamına kiriskendey bir-birine dauıs köterip, tapsırma berisip, ayaq-tabaq, dastarhan äzirlep sabılısıp jür. Eki jeñgesiniñ baursaqtı sen pisir, men pisir dep tartısqanın estigende, qarqıldap külgisi keldi.

Seyithan şaldıñ inisi Beyishan öziniñ eki nemere ağasına  saudadan payda tüsirip  kelgendey esip söylep otır, öriste tebinde jürgen jüz şaqtı jılqıdan soyyuğa jaraytın bireu tabılmay, Twrğannıñ jemde twrğan qwnanın jüz mıñnan tüsirmey itin şığarğanın, kem aqşaña tayınşa bereyin dep äreñ köndirgenin aytadı. Qwdı bwlar Berdibektiñ üylenu toyına qızu dayındalıp jatqanday. Berdibektiñ  orta mektepte birge oqığan student qwrdastarı qızğa qırındağan professordıñ masqarası turalı anekdot aytıp, temeki tütinimen şaşala, rahattana külip twr...

Ölim bir sätte bireulerdi küñirentse, säl sätte esten şığıp küldiretini nesi? Küñirenetinderdiñ aqiretti wmıtqanı ma, kületinderdiñ pänidiñ ötpeli ekenin esten şığarğanı ma? Berdibektiñ janı tiri kezindegi janına mülde wqsamaydı. Ol  swraq qoyğanımen jauap tappaydı. Qazirgi janı jalğan düniede köp qajet qılmağan närselerdi şırqırap izdegen bir halde.

Bes uaqıt namaz oquğa jwmıstı sıltau qılıp edi. Ölim düniesine kirgende sol namaz şöl qandıratın kausar suğa wqsaydı eken. Özimen birge isteytin keybir jigitter uaqıt tauıp oqıp jürgende  bir ret bolsa da köñil qoyğan bolsa ätteñ, tañday jibitkendey namaz bwlağınan tatar edi ğoy. Qazir qanşa tayauğa talpınsa da sol namaz sonşa alıstap qaşadı. Biıl ramazan ayında bastapqı üş kün oraza wstap, jwmıs kezinde şöldedim dep, şala qaldırıp edi. Sol üş kün jeñil aq bwltqa wqsap janın joğarı kötergisi kelse, qalğan qaza künder qara tastay tömen tartıp küş berer emes, apıra-ay, apır-ay, ramazan qayta kelse, şölden qatsa da wstar edi, şirkin! Qasındı jwmısşılar jwma namazğa asığıp ketip jatqanda, bosqa uaqıt şığındağanşa isimdi tındırıp alayınşı, deuşi edi. Sol qasietti jwma künder wstatpaytın nwrlı pıraqtarğa aynalıp qasınan zulap-zulap ötip jatır, bireuiniñ jalına qolı ilinse, mına twñğiıq tünekten atıp şığar edi-au! Ätteñ, ätteñ!!!

Qarqaralınıñ şığıstağı qırqalarınan uızday boz säule köterilip tañ da attı.

Azdan  keyin ilebi jıp-jılı säuirdiñ meyirli küni arqan boyı köterildi. Marqwmdı kebindeuden bwrın, jaqın adamdardıñ hoştasıp şığuına imam rwqsat berdi. Kökşil saqalınan köz jası taram-taram tamşılağan Seyithan  qariyanıñ: «Qarğam-ay, seniñ ornıñda men jatsam bolmay ma!» degen kökiregin jarğan ökinişi şañıraqtan şığıp, aynala twrğandardıñ jüregin sığıp ötti.

Qazağa kelgender janaza namazğa jinaldı. «Marqwmnıñ qarızı bolsa, öteytin kim bar?» degen imamnıñ dauısı bükil elge estildi. Osı sätte Berdibektiñ janın sansız qıl arqandar orap alğanday boldı. Bw ne, dep qarasa ipotekağa alğan päterdiñ qarız aqşaları jılanğa wqsas qaraşwbar arqandarğa aynalıptı. Äkesi bayğws qaltırağan käri qoldarımen   qorqınıştı arqannan wlın bosatpaq bolıp janwşırıp  äuirege tüsip jür. Berdibek: «Oypır-ay, äke, özim-aq, qwtılayınşı!!!» dep qattı ışqındı.

Kenet...  Jamağattıñ aldındağı oraulı mäytten «Äke!!!» degen er adamnıñ orasan quattı üni twrğandardı qwyın jeldey japıra selk etkizdi. «Äke...e... e...e...e» jerdi titiretip, aspandı jañğırtqanday netken zor ün bwl?! Twrğandardı jasınday jarq  etken osı ğalamat oy şarpıp ötti.  Tek, aldıñğı qatarda twrğan Seyithan şal ğana eki qolın soza alğa wmtıldı, tört-bes qadam basıp, teñselip twrdı da şalqalay qwladı...

Odan beri de tört jıl sırğıp ötipti. Körmegenderdi qoyıp, közimen körgenderdiñ köbi Berdibek qayta tirildi  degenge sene almaydı. Seyithan şal sol jığılğan jerinde jan täsilim etipti. Jerleuge qatısıp jürgen jürektiñ därgeri Däripjan mwqiyat körip: «kölemdi infarkten til tartpay ketken» degen uäj aytqan. Sondağı jinalğandar tirilgen balasınan şeşip alğan kebinmen ölgen äkesin orap, marqwmdı  wlına qazılğan qabirge qoyğanın öz közderimen kördi. Tipti, uaqıtşa jazılğan ädires taqtayşadağı  «Seyithanwlı Berdibek» degen attı «Seyithan... Kündibekbalası» dep özgertilip, «1976-5-3/ 2001-4-12» degen uaqıtın «1938/ 2001-4-12» dep tuğan jılın ğana qayta  jöndegeni osı tosın oqiğağa kuälik etedi. Bwl ğajap jağdaydı  sonda imam bolğan Mäulen  qariyadan estigem-di.

11.11.2006 j.

Abay Mauqarawlı

Abai.kz

3 pikir