Särsenbi, 18 Qırküyek 2019
Alaşorda 4632 6 pikir 23 Tamız, 2019 sağat 13:10

«Balam etikşi bolsa da aman jürsin»

Alaş ardaqtılarınıñ işinde İliyas – artında qalamınan tuındağan mol mwrasımen qatar wrpaq ta qaldırğan baqıttı jan. Sebebi jazıqsız jazağa wşırağan jandardıñ köbiniñ artında kindigin jalğaytın wl da, qız da qalmaptı. Alısqa barmay-aq «Üş bäyterektiñ» biri Säkenniñ kindiginen tuğan jalğız wlı Ayan äkesi aydauğa tüsken jılı-aq päk perişte küyinde şetinep kete barğan. Onımen salıstırğanda İliyastıñ Fatima esimdi jarınan Sayat, Il'fa, Ümit, Bolat esimdi wl-qızdarı boldı. Aqınnıñ twñğışı Sayat öz ömiri jöninde bılayşa sır şertedi:

İliyas jäne qos Fatima

–  Meniñ anam Törebaeva Fatima men äkem İliyas ekeui otasqannan keyin köp wzamay, ajırasıp ketedi. Onda men esimdi de bilmeytin jas näreste edim. Şeşem meni alıp, Türkistan qalasında twratın ağası Säduaqas Ospanovtıñ qolına ketken. Ol kisi elge tanımal, öte bedeldi adam bolğan. Sonau Patşa zamanında Taşkentte internattı basqaradı. Qazaqqa belgili Üriya Twrdıqwlova, Nwrtas Oñdasınov sındı tağı biraz qayratker twlğalar osı internatta oqıp, tärbie alğan. Negizi äu basta äkem men şeşemniñ tanısuına sep bolğan osı nağaşımız bolsa kerek. Ol kezde Qazaqstannıñ astanası – Aqmeşit qalası, yağni, qazirgi Qızılorda, nağaşılarım sol jaqta twrğan. Äkem qazaqtıñ muzıkaların, än-küyin jinastıruşı Zataeviçpen birge jürgen, oğan kömektesken. Sonday saparlarında nağaşım Säduaqas Ospanovtıñ üyine qona-jatıp jürgen. Al, şeşem muzıkadan habarı bar, änşi bolğan. Söytip än salıp jürgen jerinen äkem anama ğaşıq boladı. Anam 1912 jılğı, yağni ekeui tanısıp, üylengen 1928 jılı nebarı 16 jastağı qız bolsa, äkem 34 jasta bolğan eken. Eki jıldan keyin, yağni 1930 jılı men düniege keldim, arağa jıl salıp Sayra degen qarındasım tuğan eken, biraq säbi küyinde şetinep ketipti. Odan keyin köp wzamay äkem men anam tağdırdıñ ekitarau jolına tüsip jüre beredi. Anam meni köterip Türkistandağı törkinine ketedi.  Onda jürgende de än saluın jalğastıra beredi. Sol uaqıtta respublika boyınşa darındı önerpazdardı Almatı qalasına jinastıratın boladı. Anam solardıñ qatarında 1934 jılı qaytadan Almatığa oraladı da, filarmoniyağa änşi bolıp jwmısqa twradı. Sol mañdağı şağın qonaqüyde twrğanımızda äkem meni erkeletip, oynatıp ketetin. Ol kisiniñ wzın boylı, deneli qara swr jüzi meniñ köz aldımda büginge deyin sol qalpında twr.

Özi jas, özi körikti äri änşi Fatimağa söz saluşılar da köp boladı.  Solardıñ biri, yağni özimen birge jwmıs isteytin Täukelov Ibadi degen ärtis jigitke twrmısqa şığadı. Sol twsta İliyas ekinşi Fatimağa, yağni Fatima Ğabitovağa üylenedi.

«Balam etikşi bolsa da, aman jürsin»

– Meniñ ögey äkem de Alaş ordaşılarmen jaqın bolğandıqtan, qudalauğa wşıradı, - dep eske aladı Sayat Jansügirov ağamız. – Sodan biz otbasımızben Şığıs Qazaqstannıñ Abıralı degen jerine qonıs audardıq. Ol jaqta da bizge tınıştıq bolmadı. Aqırında sonımen ne kerek, öz äkem İliyas ta, ögey äkem Ibadi de repressiyağa wşırağandardıñ qatarında qara tizimge ilinip kete baradı. Men ögey äkemdi alıp ketken kezin öz közimmen kördim. Biraq, öz äkemniñ de basınan ötken jağday däl sonday bolğan şığar dep oylaymın. Birinşi sınıpqa endi barğan kezim, bir küni mektepten üyge kelsem, beytanıs eki kisi üydiñ astın-üstine keltirip tintip jatır eken. Bireui meniñ oyınşıq tapanşamdı alıp qayta-qayta qarap qoymaydı. Ne bolğanın wğa almay, üy işimizben üderip qaldıq.

Sol ketkennen Ibadi birneşe jıldar ötken soñ qaytıp oraldı, biraq İliyastan müldem habar bolmaydı.

Äli es bilmeytin şağında qalğandıqtan, äke beynesi esinde emis-emis qalğanı bolmasa, ol jaylı jarıtıp eşteñe bilmeytin Sayatqa İliyastıñ keyingi alğan jarı Fatima Ğabitqızı köp kömek körsetedi.

– Äkemdi alıp ketip bara jatqanda «Qayda, ne üşin äketip bara jatırsızdar?» dep jendetterdiñ qoltığına jarmasqan tätemizge olardıñ bar aytqanı: «Keyinirek mınaday jerge keliñder, sonda aytamız» bolıptı. Sodan aytılğan jerge barsa, ılği bir orıs äyel qarsı alıp, «jwbayıñız on jılğa sottalıp ketti, izdep kele bermeñiz, onımen habarlasuğa tıyım salınadı» dep şığarıp saladı eken. Söytip jürgende Fatima tätemizdiñ qwrsağında qalğan Bolat ayı-küni jetip, düniege keledi. Sonı körsetip, tım qwrısa batasın alıp qalayın degen nietpen äzer degende rwqsat alıp, äkemizben jolığadı. Sonda İlekeñ jaña tuğan balasın mañdayınan iiskep twrıp, «Men siyaqtı jazuşı bolam dep qor bolğanşa, odan da etikşi bolsa da, aman jürsin» depti. Osı eñ soñğı kezdesu bolğan eken. Sodan keyin de birneşe ret artının izdep bara-bara, älgi qarsı aluşılardıñ qaytaratın jattandı jauabınan şarşağan aduın minezdi Fatima tätemiz birde orıs äyeldiñ jağasınan alıp «Adamdı aldağandarıñdı qaşan qoyasıñdar? Aş qane ana podvalıñdı, meniñ küyeuimniñ süyegi sonda jatır» dep ayğaylaptı. Sodan kädimgidey ığıp qalğan älgi äyel izdestirip, swrastıratındarın aytıp, jwbatqansıp, şığarıp salıptı. Artınşa «sizdiñ küyeuiñiz lagerde jürgen jerinen infarkt alıp, qaytıs boldı» degen habar jetken. Onı ärine, qoldan wyımdastırıp, oydan şığara salğan ğoy. Äytpese, şın mäninde olardıñ barlığın qazir eskertkiş qoyğan Jañalıq degen jerge tündeletip aparıp, atıp tastağan ğoy. Estigenim, ol kisilerdiñ közin jauıp, jaman, bwzılğan tamdardıñ işine kirgizip atadı eken de, üsterine topıraq ta salmay, jay ğana üydi qwlatıp tastap kete beredi eken. Keyin sol jerge balalar barıp, bizdiñ talay-talay ardaqtılarımızdıñ bas süyekterimen futbol oynağan körinedi. 

«Küyeuiñiz köp wzamay keledi...»

Sonday qiın zamandarda da adamdardıñ basındağı jağdaydı paydalanıp, aldap ketken alayaqtar bolıptı. 1954 jılı bir küni Fatima Ğabitova twratın İliyastıñ üyine beytanıs er adam kelip: «Men sizdiñ küyeuiñizben birge sonau Tınıq mwhitınıñ bir aralında aydauda boldım. Küyeuiñiz tiri, türmeden bosadı. Biraq onda keme ataulı at izin sala bermeydi, men solardıñ birine äyteuir ilinip kettim. Sizdiñ küyeuiñiz kelesi kemeniñ keluin kütip qalıp qoydı. Siz küderiñizdi üzbeñiz, ol keledi. Men onıñ osınday amanatın jetkizuge sizderdi arnayı izdep kelip otırmın» degen habardı jetkizedi. Mwnday süyinşi habardı estip, töbesi kökke jetkendey bolğan Fatima küyeuiniñ keluine kädimgidey dayındalıp, jospar qwra bastaydı. Süyinşini jetkizuşige aqşa berip, sıy-sıyapat jasaudı da wmıtpaydı. Biraq, birdi-ekili adamğa aytsa, olar «Soğan sengen sen de aqımaq ekensiñ, qazir el işinde sonday alayaqtar qaptap jür ğoy» deydi. Ne älgi adamğa, ne jwrtqa senerin bilmey, äri-säri küyde jürgeninde bir küni bazarda üyine süyinşi habar alıp kelgen älgi adamdı wşıratadı, Araqqa äbden toyıp alıp, qisalañday basıp äreñ kele jatqan onı körgende qanı basına teuip tap beredi. Ol qorıqqannan qaşa jönelipti.

Sol oqiğadan 3 jıl ötken soñ barıp 1957 jılı İliyas Jansügirovtiñ 1938 jılı atu jazasına kesilgendigi jöninde qağaz keledi.

Ulı Stalinniñ kesiri...

Sayattıñ tuğan anası Fatima Törebaevanıñ keyingi tağdırı ne boldı eken degen saualdıñ tuındaytını zañdı ğoy?.. Bir emes, eki birdey «halıq jauınıñ» jarı degen sözdiñ özi-aq qayran arudıñ ömiriniñ soñına deyin jeterlik qayğı arqalatıp edi. Wlı Sayat pen keyingi küyeuinen tuğan qızın asırau üşin jwmıs swrap bas swqpağan jeri qalmaydı. Aqırı gazetterdiñ birinde qateni qalt jibermey qadağalap otıratın korrektorlıq jwmıs tabıladı. Sonı da maldanıp, soğan da aldanıp, balaların aş qaldırmau üşin janın salıp jwmıs istep jürgen jerinen bir küni qırsıq ayaqtan şaladı. Bir ğana qarip qate ketkeni üşin bir-aq künde jwmıssız qaladı. Biraq ol qate bolğanda da qanday qate edi deseñşi?.. Wlı Stalin degenniñ w-sı u-ğa aynalıp, Ulı Stalin bolıp ketken ğoy. Jeke basqa tabınuşılıq zamanında ol degeniñiz...  «Sen ädeyi istediñ, öytkeni «halıq jaularınıñ» äyelisiñ, öşiñdi osılay alayın degensiñ ğoy» degen jalğan jala Fatimanıñ janına jazılmas jara salıp, aqırında ajal auzına aparıp tınadı. Qos qwlını jetimsiregen küyi közderi botalap qala beredi. Endigi jerde qatigez tağdır olardıñ ata-anasına aynaladı.

«Mwz qalası» jäne «Kişi qazan»

– Äkeñiz qazaqtıñ oqığan er azamattardıñ basına osınday zobalañ şaq tuatının sezdi me, qalay oylaysız?

– Negizi sezgen siyaqtı. Äkemniñ «Qwlager» poeması negizinen at turalı emes, qazaq turalı, halqımızdıñ tağdırı turalı. Ol zamanda şındıqtı tura ayta almağan äkem sonday astarlı türde, poeziya arqılı jetkizudi maqsat twtqan. Poema sol kezde «Socialistik Qazaqstan» gazetiniñ betinde jariyalanğan. Äkemniñ külli şığarmaların arbağa tiep alıp, közin joyuğa äketip bara jatqan jerinen qolına ilikken «Qwlagerdi» ala qaşıp, odan onı jiırma jılday jastığınıñ astarına tığıp saqtağan – Saparğali Begalin.

Odan keyin äkemniñ «Mwz qalası» attı poeması bolğan, biraq ol eş jerge jarıq körmegen. Onda ol kisi Goloşekinniñ «Kişi Qazan töñkerisin» astarlap, äşkereleudi maqsat twtqan. Poemanıñ oqiğası mınaday: Bir eldi basqaruğa kelgen basşı eldiñ twrmısın körip: «Mınalar ne degen bay halıq, tük istemeydi. Bwlardı bir jerge alıp barıp, jer jırtqızdıru kerek» deydi. Olarğa baspananı qaydan tauıp beremiz degen basşılıqqa, «bwlarğa baspana ne kerek, älgi eskimostar sekildi mwzdan üy jasap bereyik, sonda ömir süre bersin» deydi. Söytip ol oyın jüzege asırıp, adamdardı bir qap tarı berip, mwzdan üy jasap berip, aydalada tastap ketedi. Sodan kelesi jazda bir-aq esine tüsken basşılar habar aluğa kelse, bir qap tarıların da tauıspastan halıq tügeldey qırılıp qalıptı.

Sol kezeñniñ şındığın zerttep, Qazaqstan tarihın jaña zaman közqarası twrğısınan jazıp jatqan tarihşı Talas Omarbekov öziniñ «Qazaqstan tarihınıñ HH ğasırdağı özekti mäseleleri» kitabında: «Kün körip otırğan malın tartıp alğan soñ, köp keşikpey 1921 jılı qazaq dalasın alapat aştıq jayladı. 1917-1923 jıldar aralığında mal bası 79 payızğa kemise, qazaq halqınıñ sanı 981.314 adamğa kemip ketti» deydi. Sol kezde Jazuşılar Odağın basqarıp otırğan İliyas Jansügirovtıñ «Mwz qalası» poemasınıñ astarında jatqan mağına da Keñes ükimeti qazaq halqınıñ öliginiñ üstine twrğızılğanın aytıp, keyingi wrpaqqa jetkizu boldı. Sebebi el işinde «ananı alıp ketipti, mınanı alıp ketedi eken» degen dürbeleñ şaq tuğannan-aq künderdiñ küninde özine de tıqır tayanatının sezdi. Sonday-aq jazğan tuındılarınıñ da tağdırı talauğa tüsetinin sezdi. Biraq sonımen qatar ol öz şığarmaların izdeytin sanalı wrpaqtıñ ömirge keletinine sendi. Sondıqtan bügingi wrpaqtıñ, yağni bizdiñ aldımızda  arıstarımızdıñ sonday seniminiñ üdesinen şığu mwratı twr.

Märiyam Äbsattar

Abai.kz

6 pikir