Düysenbi, 16 Jeltoqsan 2019
Zertteu 3034 21 pikir 9 Qırküyek, 2019 sağat 11:05

Abay: Säulesi bar jigitter bir oylanar...

Abay:

«Teginde adam balası adam balasınan aqıl, ğılım, ar, minez degen närselermen ozadı» (On segizinşi qara sözinen).

Wlı Dala nebir tarihi kezeñderdi basınan keşirdi:
däuiri aspandap twrğan kezi de köp boldı;
basına qara bwlt üyirilgen şağı da az bolğan joq.
Biraq, şañırağı şayqalmadı.
Qabırğalı halıq bolıp qalıptasıp, eñseli eldigin joğaltpadı.
Täuelsiz Qazaqstan bolaşaqqa örlep baradı.

Tarih mısalına qarap otırsaq, bağı janğan altın taqtı el bolıp, biraq barınan ayırılğan, jer betinen joğalıp ketken oyrat, joñğar sekildi wlttar köp bolğan eken.

INTIMAĞI – IRISQA wlasıp, BİRLİGİ – BEREKESİNE aynalğan QASIETTİ QAZAQ ELİNİÑ qwpiyası nede?

Osı swraq qalıñ oyğa jeteleydi.

Maqal-mätel – halıqtıñ özimen birge jasasıp kele jatqan san ğasırlıq danalığınıñ şejiresi, kesteli söz tüyini.

Endeşe, osılarğa jüginelik: «Bilekti birdi jığadı, bilimdi mıñdı jığadı», «Oqu – bilim bwlağı, bilim – ömir şırağı», «Jaqsınıñ – atı, ğalımnıñ hatı öşpeydi», «Biletiniñ bir toğız, bilmeytiniñ toqsan toğız», «Qarğıstıñ eñ jamanı: öziñ bilme, bilgenniñ tilin alma» bolıp keledi. Bwdan şığar qorıtındı: «Bilimdige dünie – jarıq, Bilimsizdiñ küni – ğarıp».

Bwqar jırau: «El bastau qiın emes, Qonatın jerden köl tabıladı. Qol bastau qiın emes, Şabatın jerden el tabıladı. Şarşı topta söz bastaudan qiındı körgem joq»,– degen eken.

Tüpki sırına üñilsek: BİLİMGE QWŞTARLIQ.

BİLİMSİZ ÖMİR – TWL.

Qazaq halqı köne zamandardan beri qaray öziniñ bolaşağın qaşanda bilimmen tığız baylanıstırıp otırğan.

Soñğı malın satsa da, jas jetkinşekke mindetti türde bilim alıp beru – BİZDİÑ WLTTIÑ ATA-ANALARI üşin äli künge deyin moynındağı eñ erekşe, eñ birinşi parızı ispetti.

Jasıratını joq, BİLİM MEN ÖNERGE degen ayrıqşa qwlşınıs kez kelgen halıqtıñ mañdayına jazıla bermegen qwbılıs.

Talmwdqa köz jügirtsek, evrey halqınıñ dästüri Iudaizmniñ üş bastı wğımına negizdeledi.

BİRİNŞİ WĞIM – «emuna». Bwl termin köp rette «senim» mağınasında audarıladı, biraq mätindegi mağınasına qaray key jağdayda teologiya men dünietanımdı da bildiredi.

EKİNŞİ WĞIM – «maase», yağni «is, äreket». Negizinen «olar osılay jasau kerek» jäne «bwlay etuge bolmaydı» degen normalarğa bölinedi.

ÜŞİNŞİ WĞIM – «limud» – «BİLİM BERU» nemese «OQU» degen mağınanı bildiredi.

Äri qarayğı oyımızdı osı üşinşi wğım twrğısınan örbitsek.

Sözimizdiñ uäji retinde täpsirden mısal keltireyik.

Onda: «Zañnamağa baylanıstı mäseleni qarau barısında sotta öz jauabına qolın qoya almaytın, bwrıştama jaza almaytın kuägerden alınğan ayğaqtardı sot isine tartuğa bola ma?» – degen swraq tuındağanı aytıladı.

YAğni, bwdan 1800 jıl bwrın bolğan: «Evrey balası nelikten qolın qoya almaytınday sauatsız bolıp qaldı?» – degen tarihi qızu pikirtalas oqu-bilimge üyrenudiñ jalpı jwrtşılıq üşin mindetti bolğanına meñzeydi.

Wlı Dalanıñ WLI TWLĞALARI köz aldımızğa oraladı.

Ğwlama ğalım, külli şığıs äleminiñ jwldızı ÄL-FARABIDİÑ OQU-BİLİM TURALI TRAKTATTARINA üñilsek: «Ğılımmen aynalıssam degen adamnıñ aqıl-oyı – ayqın, erik-jigeri – zor, tilek-maqsatı – aqiqat pen adaldıqqa qızmet etuge talap jolında boluı şart», – dep ösiet qaldırğanın köremiz.

Danışpan Abay:

Ğılım tappay maqtanba,

Orın tappay baptanba...

Bolmasañ da wqsap baq,

Bir ğalımdı körseñiz.

Onday bolmaq qayda dep,

Aytpa ğılım süyseñiz,

Sizge ğılım kim berer,

Janbay jatıp sönseñiz?

Dünie de özi, mal da özi,

Ğılımğa köñil berseñiz, – deydi.

Oqu-bilimniñ negizgi körsetkişi JAZU-SIZU ekeni ämbege ayan.

QAZAQ JAZUI tüp tamırı ıqılım zamandarğa jeteleydi.

Elbasımız Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev «Wlı Dalanıñ jeti qırı» maqalasında: «Jauıngerdiñ altınmen aptalğan kiimderi ejelgi şeberlerdiñ altın öñdeu tehnikasın jaqsı meñgergenin añğartadı.

Jauıngerdiñ janınan tabılğan kümis keselerdiñ birinde oyıp jazılğan tañbalar bar. Bwl – Ortalıq Aziya aumağınan bwrın-soñdı tabılğan jazu ataulınıñ işindegi eñ könesi», – dep jazdı.

ALTIN ADAM kelbetinen QAZAQ JAUINGERİNİÑ beynesin köremiz. Onıñ boyınan tabılğan bwyımdar TÄÑİRŞİLDİKTİ beyneleydi.

Osınday bağa jetpes jädigerdiñ janınan tabılğan kişkentay ğana kümis tostağan – jazu tarihımızda erekşe orın aladı.

Mwnı zertteuşi ğalımdar ärtürli oqıp jatır.

HALQIMIZDIÑ DANALIĞI körkem sözben kestelenip bederlengeni dausız.

Äsirese, Äzirbayjan Wlttıq Ğılım Akademiyasınıñ arheologiya jäne etnografiya institutınıñ qızmetkeri Zaur Gasanovtıñ twjırımı tipti erekşe. Onıñ aytuınşa, «Dört bul küz Sınglıyı ır – «Dünyanın dörd (küncü) tərəfindəki tayfalar Sınqlıya nəğmə qoşur», Uş yüz yığ anta ıçır – «Üç yüz ağlar gözlü and içir».

Dünieniñ tört tarapındağı taypalar Sıñlı atın jırlaydı.

Üş jüz ant-su işedi.

SIÑLI – «Altın adamnıñ» titulı bolıp tabıladı, mağınası jağınan barlıq ğwndardıñ imperatorına tiesili «Çing-lu» qwdayı qanjarmen bara-bar.

Äygili Kültegin eskertkişi turalı Oljas Süleymenovtiñ ötken ğasırdıñ 70-şi jıldarı Jazuşılar Odağınıñ plenumında söylegen: «Vsya eta akademiya ne stoit etogo kamnya, kotorıy mı uje nikogda ne naydem.

Eto bıl edinstvennıy pamyatnik drevnetyurkskogo pis'ma»,– degen sözin sol kezeñniñ konteksinde alıp qarağanda tüsinuge boladı.

ERLİK SÖZ, JAN AYQAY.

Äñgime köne türkilerdiñ 35 ärippen tañbalanğan Orhon-Enisey RUNIKALIQ JAZUI turalı bolıp otır.

Jer betinen müldem qwrıp ketudiñ az-aq aldında twrğan edi.

Endi TÄUELSİZDİK arqasında köşirmesi elge jetkizildi.

Ğalımdar bwl jazudı Mısır perğauındarınıñ qorğandarınan tabılğan şumer jazularımen twstas degen pikir aytadı. Bwl türkilik sına jazuı bağzı däuirdiñ qoğamdıq-mädeni ömirinen, dünietanım deñgeyinen, twrmıstıq salt-dästüri men ömirlik wstanımdarınan habar beredi.

Ömir kerueninde kele jatqan ÖRKENIET ÖRİSİ.

«Kültegin» jırınıñ negizgi taqırıbı – Külteginniñ erligi. «Tonıkök» jırında uağız-ösiet, naqıl sözder öte köp wşırasadı. Onıñ köbi küni büginge deyin qoldanısımızda jür. Mısalı, «Jwqanı bükteu – oñay, Jiñişkeni üzu – oñay», «Qol qosılsa – küş öser», «Ölimnen wyat küşti» degen maqaldar közimizge ottay basıladı.

BİLGE QAĞAN atauınıñ özi köp närseni añğartadı.

BİLİK, AQIL, ES.

Tübi – BİLİM.

Babamız äl-Farabi susındağan Otırar kitaphanası, Talas jazbaları – halqımızdıñ telegey-teñiz tarihı, daladay kösilip jatqan mädenieti, aspanday zañğar örkenieti men birtwtas mızğımas memlekettigi, körkem tili men qwrıştay berik diline qatıstı qwndı derek pen däyek.

San ğasırlar qoynauınan bizge amanat bop jetken mwnday köne jazba eskertkişter wlan-baytaq Qazaqstannıñ barlıq aymaqtarınan tabılıp jatır.

Köne türki qağanattarı halqınıñ bilimge qwştarlığı, işki joğarı mädenieti, tärtipke beriktigi Wlı Jibek jolınıñ odan äri qaray keñ öris aluın qamtamasız etti.

Tarih tolqınında izgi sabaqtastıqtıñ eşbir tolas tappağanınıñ tağı bir däleli: biıl Qoja Ahmet YAsaui kesenesiniñ mañındağı Kültöbe qalaşığında jürgizilgen alğaşqı qazba jwmıstarınıñ özinde birden eki köne kitap tabıldı. Aldın-ala boljamdar boyınşa, olar arab grafikasımen jazılğan.

2002 jılı bwl jerden b.j.s deyingi İİ ğasırğa tiesili 28 äripten twratın Qañlı jazuı bar qış taqtayşa tabılğan edi.

Bilimge baylanıstı mwnday qwndı dünieler Altay, Botay, Bozoq, Taqsay, Beğazı-Dändibay mädenietine qatıstı arheologiyalıq qazba jwmıstarı kezinde de tabıluda.

Danışpan Abaydıñ: «Balamdı medresege bil dep berdim, qızmet qılsın, şen alsın dep bermedim», – dep jürgeni adamzatqa arman bolğan asıl oydıñ jaña ğasırdağı jalğası ispetti edi.

Söz joq, FENOMEN.

Halqımızdıñ BİLİM IGERU saparında mektep pen bilim beru orındarınıñ qalıptasu joldarı men bilim beru formattarı ärtürli bolıp keledi.

Şäkirtter är kezeñde arab tili, din, ritorika, şığıs ädebietimen qatar fizika, himiya, astronomiya, botanika, algebra, geometriya siyaqtı pänderdi tereñdey oqıp, ğılımi tanımdarın qalıptastırıp otırdı.

1841 jılı Jäñgir han İşki Ordada mektep aştı.

«Taudan aqqan bwlaqtıñ ayağı tartar teñizge», bwl bastamanıñ negizinde ğasırlar boyı qalıptasqan halqımızdıñ OQU-BİLİMGE DEGEN INTAZARLIĞI jatır edi.

Qazaqtıñ talanttı jastarı jwldız bolıp jarqıradı.

Ğılım-bilim, mädeniet pen äsker isinde TWÑĞIŞTAR KOGORTASINIÑ tağı bir şoğırı tarih sahnasına şıqtı.

Ataqtı ölketanuşı, jazuşı Sırım Bökeyhanovtıñ Almatı qalasınan 2013 jılı basılıp şıqqan «Şäkärim» attı ğwmırnamalıq kitabı tarihi däldigimen özine erekşe nazar audartadı.

Avtor barlıq mälimetti Ahat Şäkärimwlınıñ auzınan tikeley jazıp alğan.

Mazmwnına nwqsan kelmes üşin qay tilde jazıldı, sol qalpında üzindi keltire keteyin: «Kunanbay bol'şoe vnimanie udelyal obrazavaniyu i prosveşeniyu detey. On otkrıl v mestnosti «Eski tam» i naznaçil uçitelem tatarina Gabithana Gabdınazarulı. V etoy şkole obuçalis' deti aula i ego sınov'ya. Vposledstvii Kunanbay otpravlyaet svoih sınovey prodoljat' obuçenie: Ibragim (Abay) poehal uçit'sya v Semipalatinsk, Haliulla uçilsya v Omskom kadetskom korpuse, a zatem okonçil v Moskve voennoe uçilişe.

Kunanbay bıl izvestnım obşestvennım deyatelem. On postroil meçet' v Karkaralinske, v 1874-75 gg. soverşil palomniçestvo v Mekku, gde postroil dom dlya lyudey, priezjayuşih iz musul'manskih stran» (6-bet).

Şäkärim öziniñ til üyrenui jöninde bılay dep jazadı:

Jasımnan jetik bildim türik tilin,

Sol tilge audarılğan barlıq bilim.

Erinbey eñbek ettim, eñbek jandı,

Jarqırap qarañğıdan tuıp künim.

Oyatqan meni erte – Şığıs jırı,

Aynaday ayqın boldı älem sırı.

Talpınıp orıs tilin üyrenumen

Nadandıqtıñ tazarıp, ketti kiri.

Til üyrenude anası Tölebikeniñ tikeley ıqpalı bolğan.

Äri qaray oqiıq: «...Tolebike sama vzyalas' obuçat' Şakarima arabskomu i tureckomu yazıku. U brat'ev otca on stal uçit'sya muzıke – igral na skripke. Uvleçenie muzıkoy privodit k tomu, çto on vmeste s brat'yami sozdayut domaşniy ansambl'» (11-12 better).

Osı jerde nazar audarmay qoymaytın bir detal': Tölebike anamızdıñ arab, türik tilderin özi bilgeni öz aldına, özgege üyreterlik jağdayda jetik meñgerui.

Ansambl' qwrıp öner körsetui: öz aldına bölek äñgime.

Esime qazaq dalasındağı älemdegi eñ bir kürdeli aspap – SKRIPKA MEKTEBİ tüsedi.

Jayau Mwsa osı aspaptı erkin meñgergen.

A.Jwbanov atındağı muzıka mektebi men Qwrmanğazı atındağı konservatoriyada wzın boylı kelgen, kelbetti Äytkeş Tolğanbaev degen wstazımız boldı. Wlı Otan soğısına qatısqan adam.

Alğan jaraqatı saldarınan twtqınğa tüsken.

Soğıstan keyin Italiyanıñ simfoniyalıq orkestrinde oynağan.

Elge oralğannan keyin ğwmırınıñ biraz böligin stalindik azaptau lagerinde ötkizgen.

Ekinşisi – Aqtöbe oblısınıñ tuması Ğalımjan Äbsälamov, soğıs bastalğan jılı twtqınğa tüsip, sodan ömiriniñ soñına deyin tuğan elin añsaumen ötedi. Ol Venadağı, Parijdegi muzıkalıq oqu orındarınan däris alğan. Berlin konservatoriyasın, S. Rahmaninov atındağı Parij konservatoriyasın bitirgen.

25 jıl boyı Stambul simfoniyalıq orkestrinde jwmıs istegen.

Taqır jerge gül şıqpaytını sekildi, osınıñ bäri tegin bola ma.

Qazaq saharasında skripka mektebiniñ HİH ğasırdıñ özinde keñinen taralğandığınıñ bwltartpas däleli.

Şäkärimniñ ömir joldarına odan äri köz jügirtelik: «V Semee on priobrel garmon', şarmanku i skripku, na kotoroy ego igrat' nauçil kakoy-to russkiy muzıkant. On zanimalsya takje risovaniem, rabotoy po kamnyu, proektiroval i kroil odejdu, izgotavlival skripki, dombrı» (15-bet).

Osılardı bayqağan wlı Abay «Meniñ qolım jetpegen ğılımmen endi Şäkärim aynalısatın boladı, bilim şoğırlanğan Stambulğa, Mekke men Mädinağa, Aleksandriya kitaphanasına barasıñ, barlıq şığının özim köteremin»,– dep şattanıptı.

«BİLİMDİDEN ŞIQQAN SÖZ

TALAPTIĞA BOLSIN KEZ».

Ağa ösietin qabıl alğan aqın, jazuşı, filosof, tarihşı, kompozitor Şäkärim ömiriniñ ayağına deyin onı adal wstandı.

Wlı Abay negizin qalağan realistik ädebiet dästürlerin alğa aparuşı retinde asqan bilimi arqılı şıñıraudan şider üzip, şırqau biikke şarıqtap şıqtı.

Ayta bersek, qazaq tarihında mwnday janıñdı jadıratar mısal jetkilikti.

Keñestik kezeñde Wlı Dala tösinde keñ qanat sermegen ğılım men bilim tolığımen joqqa şığarılıp, qazaq halqı nadan, mäñgürt bolıp körsetildi.

«Qazan töñkerisine deyin qazaqtıñ 0,2 payızı ğana hat tanığan», –deytin jañsaq, äri jala jabılğan pikir qoğamdıq sanada berik ornıqtı.

Mwnıñ tüp sebebi älipbi auısuında jatqanına qaramastan, eş qısılmay-qımtırılmay: «Keñes ükimeti qarañğı wlttıñ közin aştı», – dep jürgenderdiñ qatarı köbeye bastadı.

Söytip, twtas halıqtıñ jasampaz tarihı sızılıp tastaldı.

Ökinişke oray, solaqay sayasat mäñgi kelmeske ketse de, el işinde: «Wlı Qazan töñkerisi qazaqtıñ sauatın aştı!» – degen pikirdi jaqtauşılar äli de kezdesip qaladı.

Bwl NAMISQA tietin jağday.

QAZAQ QOĞAMI BİLİM JOLINAN AYNIĞAN EMES.

HİH ğasırdıñ soñı men HH ğasırdıñ basında türki halıqtarı arasında jandana tüsken jäditşildik qozğalıs qoğamdıq ömirdegi ruhani toqırauşılıqtı sınap, özderiniñ ağartuşılıq bağıttağı küres barısın patşa ökimetiniñ otarlıq sayasatına qarsı bağıttadı.

Mağjan Jwmabaev, Beyimbet Maylin, Tayır Jomartbaev, Bekmwhamed Serkebaev siyaqtı qazaqtıñ ziyalıları bilim alğan jaña bağıttağı bilim beru oşaqtarınıñ işindegi Orınbordağı «Hwsayniya», Troickide aşılğan «Rasuliya», Ufadağı «Ğaliya» medresesi halqımızdıñ bilimge degen qwştarlığın meylinşe ötep otırdı.

Atalğan qalalardıñ işinde Orınbor men Ombı sol kezeñde tuğan halqımız üşin atameken bolğanın aytıp ötken jön.

1912 jılğı «Ayqap» jurnalınıñ 14-şi sanında Qarğalıdağı «Ämiriya» medresesinde sol jılı 150-den artıq bala däris alğandığı turalı aytıladı.

Tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor Hayırjan Bekhojinniñ bir eñbeginde «Ğaliyanı» bitirgen 154 qazaq şäkirtiniñ töte oqu mektepterin aşıp, bala oqıtqandarı jayında derek bar.

YAkobiyadağı oqu ornınıñ qız balalarğa arnap aşıluı jäne bilimniñ jaña jädit ülgisinde berilui halqımızdıñ qız balalardıñ bilim alu mümkindikterin qarastırğanın körsetedi.

Aqsuda «Mamaniya», Qapalda «YAkobiya», Zaysanda «Qazaqiya» jäne «Ğizatiya», Qarğalıda «Ämiriya» jäne basqa da oqu orındarınıñ bolğanı, tülekteriniñ deni qazaq elin damıtu jolında janın qwrban etkendigi turalı mälimet köpke deyin qwpiya wstalındı.

Qazaqtıñ BİLİM KÖGİNDE QANAT QAQQAN altın däuirlerin jasıru mümkin emes.

2018 jıl bükil türki äleminde «MAĞJAN JILI» bolıp jariyalandı.

Qay däuirde bolmasın, QAZAQ HALQI QANDAY JOĞARI JETİSTİKKE QOL JETKİZSE DE, ONIÑ TÜP-TAMIRINDA İLİM MEN BİLİM JATIR.

BİLİM – maqsatıñdı bağındırar asulardağı baspaldaq.

Täuelsiz Qazaqstan jastarına qajetti qwral – BİLİM.

Twñğış Prezidentimiz-Elbası Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaevtıñ 1993 jılğı 5 qaraşada qol qoyğan «Şet elderde kadrlar dayarlau üşin Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ halıqaralıq «Bolaşaq» stipendiyasın belgileu turalı» №1394 Qaulısı ata-babamızdıñ ğasırlar boyğı armanı men atqarıp kelgen tarihi azamattıq abıroylı isin ilgeri jalğastıruda.

Elbasınıñ AQ BATASIMEN 1994 jılı bilim aluğa «Bolaşaq» bağdarlamasınıñ alğaşqı 187 stipendiatı şetelge attandı.

Küni bügin «BOLAŞAQ» bağdarlamasınıñ arqasında SAN MIÑDAĞAN JASTAR älemniñ tükpir-tükpirindegi dünie jüziniñ eñ üzdik degen mañdayaldı oqu orındarınan bilim alıp şıqtı.

Wlı Abay aytpaqşı, «ADAMNIÑ KÖÑİLİ ŞIN MEYİRLENSE, BİLİM-ĞILIMNIÑ ÖZİ DE ADAMĞA MEYİRLENİP, TEZ QOLĞA TÜSEDİ».

Arıstanbek Mwhamediwlı

Abai.kz

21 pikir