Senbi, 19 Qazan 2019
Ğibırat 2957 2 pikir 10 Qırküyek, 2019 sağat 15:58

Şın Qwday kim?

HH ğasırdıñ bası qazaq poeziyasınıñ adamzattıq deñgeyde oy qauzauğa qwlaş wrğan şağı boldı. Osı däuirde ömir sürgen Mäşhür Jüsip «Qazaqtıñ köp sözderi jwmbaq, olardı şeşu kerek» depti. Bwl bizdiñ jazbamızğa da qatıstı söz eken... Şınında biz aytıp otırğan kezeñniñ poeziyasın (äsirese, tereñ pälsapalı, sopılıq sarında jazılğan Abay, Şahkärim, t.b. öleñderin) dindegi mütäşabihat ayattarğa täuiil jasağanday ejigin aşıp, aqıl dürbisimen, aqiqat tarazısına salıp, aytatın aqiqatın naqtılau lazım.

«Köñiliniñ közi aşıq, sergegi üşin» «jastarğa (keler wrpaqqa, keyingi däuirge)» «ülgi (adamdıq nwsqa, ruhani bağdar)» (Abay)  berip jazılğan sonı poeziya ülgilerine ıqılastı leksikalıq (semantikalıq) taldau qajet. Bolmasa, «soqır tauıqqa bäri biday».

Al, endi söz Şahkärim qajınıñ «Şınnan özge Qwday joq» nıspılı öleñi haqında...

Maqala älqissasında ayta keteyik, bwl öleñde bir däuirdiñ twtas şındığın joğaltuı turalı wlttıq dünie tanımnıñ ğalamat zarı bar. Sonımen qosa, qajınıñ söz (öleñniñ twlğalıq detal'in) tañdaudağı qırandığın oyğa qalay qızmet ettirgeni jayında ğajap täjiribesi bar. Bwl aytqanımızdıñ ämmesi öleñdegi «şın» sözinde jatır.

Sondıqtan, atalğan öleñdegi twlğalas «şın» sözderiniñ semantikasın jeke-jeke qarastıru kerek. Endeşe...

                                        ŞINNAN ÖZGE QWDAY JOQ

Şınnan özge Qwday joq,

Anıq Qwday – Şın Qwday.

Wqpay qalma alañ bop,

Şın bolmasa, kim Qwday?

Qazaq dünietanımına zer salsaq, Qwdaydıñ atı retinde «Alla», «Qwday», «Täñir» deumen qatar, Alla Tağalanıñ sipattarın jañağı attarınıñ aldına qosıp ta aytadı. «Qwdiret Alla» dep tañ qalıp, «Jasağan (Bizdi bar (haliq) qılğan) Alla-ay» dep mwñ qarmap kürsinip otırğan qariyalardı bala künimizde talay kördik.

Oyşıldar mwrası biz aytqan nwsqanıñ qalıbımen jasalatın sintegmalıq tirkesterdiñ qatarın bayıta tüsedi. Mäselen, Qoja Ahmet YAssaui «Bir jäne Barım!» (Allanıñ 99 sipatınıñ işinde «äl-Ahad (Jalğız, Bireu ğana, Dara), Hakim Abay «Patşa Qwday» (Allanıñ 99 sipatınıñ işinde «äl-Mälik (Patşa, eki dünieniñ, barlıq jaratılıstıñ, barşa ğalamnıñ patşası, patşalardıñ Patşası)» sipatı bar). Key jağdaylarda «Patşa» (Abay), «Ie», «Jar» (Şäkärim), «Bar jäne Bir(m)» (YAssaui), «Jaratuşı» (Mäşhür Jüsip)  t.b. metaforaları arqılı aytqanı talassız is.

Mwnday metaforalar şın mäninde Allanı toqsan toğız esim-sipatınıñ birimen (nemese ekeuimen) jasalıp twr. Onı ğalımdar jazıp ta, aytıp ta jür. Közqaraqtı oqırman oyşıldar eñbegin paraqtasa-aq tüsinetin aydan jarıq, künnen rauşan bir şındıq.

Joğarıdağı tirkester men metaforalar ärbir avtordıñ şığarma jazudağı mwratı pen jetkizbek oyına oray azdağan mağınalıq reñte özgeşelik beretini bolmasa, atalğan sintagmalıq tirkesterdiñ semantikalıq mağınası birdey. «Alla» degen söz. Onday bolsa, «Anıq Qwday – Şın Qwday». Anıq Qwday – Haq Qwday(Haq Alla). Demek, bwl jerdegi qajınıñ «Şın Qwday» degeni «Anıq Qwday», «Nağız Jaratuşı», «Haq Alla» wğımdarın bildiretin sintagmalıq tirkes. «YAğni, «özgermeytin «Bir jäne Barım» (YAssaui tağılımı boyınşa) bolğan Alla» degen oydıñ özgeşe metaforalıq twlğası.  Metafora bolğanda da, individualdıq metafora dep qarastıruğa boladı. YAğni, mağınalıq reñk üşin taldap alınğan aqındıq quattıñ, zor şabıttıñ, keñ oylau sferası men özindik stil'diñ şırın jemisi. Bolmasa, kim qalay atasa da Qwdaydıñ Qwdaylığına bir min, kemis bolmaydı.

Endi birinşi tarmaqpen birlestire taldau jasasaq, «Haqtan (Allanıñ sipatı) özge Qwday joq, Anıq Qwday – Haq Alla» degen wğım aluğa boladı.  Demek, «Wqpay qalma alañ bop, Şınnan özge Qwday joq» degeni «jalğan wrandar men müddelerge baylanğan sayasi ürdisterge, jelikpe nauqandarğa aldanıp, alañ bop wqpay qalma; Alladan özge Qwday joq» deydi. YAğni, sopılıq poeziyada, asıqtar jırında neşe ğasır boyı aşıq häm astarı jırlanıp kelgen «Lää ilähä illä Alla» degen şındığın Şahkärim qwbıltıp, astarlap, sonı tirkespen kürdelikke boy aldırıp türlentip beredi. Anıq Qwdaydıñ twlğa («kün kösem») de emes, (kommunisti) jüye de emes, qwdayday tabınğan aldamşı «qwndılıqtar» da emes Şın Qwday – Haq Alla ekenin jetkizedi.

Bwl öleñ jazılğan 1928 jılı bwlay aşıq aytu mümkin bolmağandıqtan, atalğan joldar häm äulie, häm qajı, häm aqınnıñ zor körkemdik oylau şeberliginen tuğan sätti tirkester. Dindegi «Hikmetpen jetkizu» dep osını aytsa kerek-ti.

«Şınnan özge Qwday joq». Söz sementikasına üñilmey, twlğasına ğana boylap osı tarmaqtı jeke taldap «Aqiqattan özge Qwday joq» dep jañsaq tüsinik şığarmau lazım. Bwl jerde qajınıñ aytqısı kelgeni «Aqiqattıñ (Şäkärimşe aytsaq şındıqtıñ) Qwday ekendigi» emes.

Bwğan qatıstı aytarımız: Eger bwl öleñdegi «Qwday» sözin auıspalı mağınada «(ölmes, tozbas, eşkimniñ ığına jığılmas) qwndılıq» dep topşılasaq, onda jañağınday tüsinik şığadı. Ökinişke oray, öleñde bastan-ayaq «Qwday» sözi öz mağınasında berilip otır. Sebebi, «Şın bolmasa, kim Qwday?» deydi qajı. Qazaq dini tanımında Allağa «kim?» degen swraq qoyıladı. Mäselen, «Rabbıñ kim?», «seni kim jarattı?», «kimniñ qwlısıñ?». Şahkärim qajınıñ «Mwsılmandıq şartı» eñbeginde «Ua, dostar, adam ölgennen keyin müñkir-näñkir degen perişteler kelip, swrau aladı. Sonda Qwdayıñ kim, diniñ qay din, Payğambarıñ kim dep, sondaylardı swraydı» deyiledi. Eger öleñde «Qwday» sözi auıspalı (qwndılıq nemese basqa) mände qoldanılğanda bwl jerde qajı «ne?» degen swraq qoyğan bolar edi.

Mwsılmandıq ruh siñgen bwl bölimde Allalı adamzat sanasındağı «Qwday Bar», «Qwday Bir» deytin wlı şındığın aqın öz azamattıq ünine aynaldırıp bir ğana tirkeske şeber sıyğıza otırıp, söz betonımen keler wrpaq tamaşalap, ğibratlanıp jürer eskertkiş qwyıp ketipti.

                                       BWZILMAYTIN ŞIN KEREK

Endi öleñdi arı qaray birge oqiıq:

Bwrın şın bar, bügin şın,

Erteñ şın bar – üş bölek.

Bwl aradağı «şın» sözi «şındıq, aqiqat» degen mağınada qoldanılıp otır.  sol däuirdegi «tarihi şındıq» delinip jürgen al, aqiqatında bwrmalanğan wlttıñ tarihi şındıqtar meñzeledi. Alayda qajı:

Keregi joq bwlardıñ,

Bwzılmaytın şın kerek, - dep wlttıñ taza tanımın, bwrmalanbağan şındıqtı izdeydi.

Şın mäninde tarihi şındıq bwzılmaydı. Bwzılatın tarihi şındıqqa «şın» dep berilgen bağa. Satılatın da, iiletin de, özgeretin de, bwrmalanatın da – osı. Berilgen, jazılğan, aytılğan bağalar, jazılğan, jazdırğan «şındar» ğana özgeredi.

Atalmış öleñ 1928 jılı jazılğan. Sol twsta «bwrın şın» dep otırğan  tarihi şındıq bwrmalanğan (Tarihımız ben ädebietimizdi «wlı aqpan töñkerisinen bastaladı» degen pikirdi eskeriñiz). «Bügingi şın» degeni sol zamandağı qoğamdıq-sayasi, wlttıq-äleumettik häm ruhani-dini şındıqtar. Ol da twnşıqtırılğan. «Erteñ şın» dep bolaşaqtı meñzese, ol da jalañ wrandar men ruhaniyatsız müddelerge baylanğan. Mwnday eldiñ erteñi bolmaytındığı, azamattarğa ol eldiñ kerek bolmaytının («Keregi joq bwlardıñ») oqırman esine sala otırıp, saldarı bir halge soqtıratının bayandaydı; YAğni, osı Wlı şındıqtar külegeylengen qoğamda adamzat «bwnıñ bäri keregi joq» dep şarq wrıp, «bwzılmaytın şındıq izdep» ruhani jäne qoğamdıq sansıruğa tüsetini. Aqiqatı da sol ğoy.

Al, endi kelesi öleñ joldarında onday elde jeke twlğanıñ twlğalıq damuı tejeletinin bayandaydı, adamdığı bolmaytının jetkizedi.

                                           ŞIN SABIRIÑ JETE ME?

Şın mahabbat qıluğa,

Şın sabırıñ jete me.

Köringen ärbir swluğa

Köñiliñ tolqıp kete me?

Bwl aradağı «şın» sözi «jalğan» degenniñ antonimi. Avtor bwl şumaqta zor şındıqtardan ajırap qalğan jeke twlğağanıñ jağdayına toqtalıp jatır. Bwndağı «swlu» sözi de astarlı mağınada aytılğan «kod».

Olay bolsa, taza aqıl,

Äulielik sende joq.

Bayansızğa bäri – qwl,

Jındanbağan pende joq.

Joğarıdağı «swlu» sözi men osı şumaqatağı «bayansız» sözi bir mände. Bwl jerde  jürekte siri bop qatqan jürek derti (aldamşı qwndılıqtı süyu), «adamnıñ balası» boluğa jibermeytin, ötkinşi dünie mastığı, Täñirdey qadir twtıp ığınan şığa almaytın arzan, közquanış qana qwndılıqtarğa mastıq meñzeledi. Şäkärim öleñderinde bwnday jalğan düniege bauırbasuşılıqtı «sağım» («Bir sağımdı quıp ediñ, Qay uaqıtta jetesiñ?»), «toy» («Şoşıma, dostım, sözimnen»), «Jalğan» («Anıq asıq – äulie») dep köp wşırasadı. Abaydıñ «Mahabbatsız dünie dos» degen oyınıñ tarihi sabaqtastığı dersiz. Bwl dünieni mänswqtau emes. Kerisinşe, avtordıñ dwrıs dünietanım  men tarihi sanadan alşaqtap, köz jwbatar är nege sümeñdep birin-biri satıp azğındağan, «jındanıp» bara jatqan adamdar ömirine bağası. Sol ayanıştı halge degen qamırıqqan azamattıq ün, öziniñ işki jan küyzelisin qosu arqılı küyzelgen äluemetti meñzep otır.

Eki şumaqta wlı jäne zor şındıqtarın joğaltqan ruhani almağayıp zamanğa tap bolğan jeke twlğanıñ ruhani qwldırau satısına ötetinin aytadı. Ol endigi jerde joğarıdağı bayansızdarğa qwl bolıp meyli wlttıñ, meyli ruhaniyattıñ, meyli dinniñ isine «şın mahabbat qılarğa, şın sabırı» jetpeytin sarsañğa tüsken tobırlıq (avtordıñ tilimen söylesek, jındanbağan pende qalmaytınday) sana qalıptaspaq. Demek, adam wğlı osı eki şındıqtı joğaltsa adamnıñ öz şındığı (adamdığı, imanı, minezi, mahabbatı(otız segizinşi qara sözde Abay aytqan mahabbat) bwzıla bastaydı eken.

                                         NEGE TWRSIN SENDE ŞIN?

Äuliedey asıqtıñ,

Qasietin bılğaysıñ.

Qılığın qılıp jastıqtıñ,

Bir qalıpta twrmaysıñ.

Älde saytan, älde jın,

Birin tastap, birin min.

Adam emes – ayuansıñ,

Nege twrsın sende şın?

Joğarıdağı şındıqtardıñ bärinen köz jazğan jeke twlğanıñ sergeldeñ häli. Eñ soñında özin de joğaltıp «Boq kötergen boqtıñ qabına» (Abay) aynalağan. «Älde saytan, älde jın, Birin tastap, birin min» degeni mwnday halge tüsken pende balası ne körinse soğan qwl bola ketetin beyşaralıqqa kiriptar boladı deydi. Sanası täueldi, beyşındıq adamnıñ kez-kelgen sıpsıñğa, kez-kelgen wran men jalañ ayğayğa, kerekti-kereksiz tolqınğa ilesip kete beretin ruhani salındığa aynalğan, özindik payım, parasatı joq, tamırınan ajırağan sülder) deñgeyinde tüsetinin meñzese, «Adam emes – ayuansıñ» degen sözinde külli şındıqtan ajırap eñ soñında öz şındığın joğatqan adamğa bergen Qwrannıñ bağasın qaytalau jatır. Alla Tağala Qwranda bılay degen: «Negizinde, Biz jahannam otı üşin köptegen adamdar men jındardı jarattıq. Olardıñ jürekteri bar, biraq (aqiqattı) sezbeydi. Közderi bar, biraq (jaqsılıqtı) körmeydi. Qwlaqtarı bar, biraq (Allanıñ sözin) estimeydi. Olar hayuan sekildi. Tipti odan da tömen. Mine, nağız beyqam jandar, solar» («Ağraf» süresi, 179-ayat).

(«Olar hayuannan da tömen ayatın eske alayıq). Endeşe, onday halıqtıñ jaulanıu da oñay, qwldıq qamıtqa moyın wsınuı da oñay qalay aydasañ solay jüretin hayuan bolatının meñzep twr. Mine sodan keyin de «nege twrsın sende şın?». Adamdıqtan ketkeniñ boladı degen avtordıñ azamattıq üni emes pe.

Oylı, şwñet aqındar key öleñderin barıq halıqqa arnap jazbaytını qalam wstağan ämmege ayan bolsa kerek. İşindegi «kökiregi sezimdi» adamdarğa (Abaydıñ «Men jazbaymın öleñdi ermek üşin» degen öleñin oyğa oraltıñız), yağni bastağı emes kökirektegi közge arnap jazadı.

Mazmwndıq jağınan bwl öleñ makrodan mikroğa deyingi şındıqtıñ satıların bauırına basıp jatqanın körip otırmız. Birinen keyin birin satı-satısımen jazuı bizge avtor oyındağı «şındıq garmoniyasın» meñzeydi. YAğni qwdaysızdanğan qoğam tarihi şındıqtı da, bügingi qoğamdıq şındığı da külegeylenip, bolaşağı bwldıraydı, sol halge jetkende adamdardan bekzat adamdıq, dwrıs ğaqıl, şın ğılım (Abayşa aytqanda mahabbat osılar) joğaladı eken.

Öleñniñ «Şın Qwday» jaylı bayandalğan birinşi şumaqta mwsılmandıq ruh körinis tabadı. Üş bölek şındıq bayandalğan bölimine wlttıq, memleketşildik ruh siñgen, al, soñğı böliminde adamdıq ruh menmwndalaydı. Öleñniñ İİ jaqpen jazıluı avtordıñ öziniñ bwl deñgeylerge qwldıramağanınan habar beredi.

Janrı jağınan bwl öleñdi Wlı Jaratuşını qabıl etpegen qoğamnıñ jetetin «biigin» meñzegen sopılıq poeziyanıñ jañğırıp, tülegen zamanaui jauharı deuge boladı.  Mine, sol üşin de köp pısıqqa bauırın körsetip, barın aşa bermeytin bwl öleñniñ poetikalıq iirimi kürdelilikke tartadı.

Endeşe, HH ğasırdağı qazaq poeziyasında körkemdigi barınşa jetilgen, ideyalıq tereñdigi ğalamat Hikmet (danalıq) poeziyası güldenip damığanınıñ bir körinisi osı öleñ boladı. Näsip aylasa, bwl taqırıpqa äli de toqtalatın bolamız.

Orazbek Saparhan

Abai.kz

2 pikir