Seysenbi, 12 Qaraşa 2019
Anıq 2041 15 pikir 8 Qazan, 2019 sağat 10:56

Bwl – Abaydıñ sureti emes

Üstimizdegi jıldıñ 2 qazanı küni Timur Ustemirovtiñ «Karavan» publikuet redçayşuyu fotografiyu molodogo Abaya» degen «Karavan» gazetinde jariyalanğan jas Abaydıñ «fotosına» qatıstı maqala jarıq körgennen keyin, äleumettik jelide abaytanudağı tağı bir daulı taqırıp qızu talqığa tüsti. Jaña fotosurettiñ qayıra ğılımi aynalımğa tüskenine qoldau bildirip, pikirlerin qaldırıp jatqan elimizge belgili ğalımdar da boldı. «Qazaq ädebieti» gazetindegi: «Bwl – Abaydıñ sureti emes», - degen Mekemtas Mırzahmetov pen Twrsın Jwrtbaydıñ pikirlerine kelispeytin qarsı oylar köptep aytılıp, «mine jas Abay» dep osı «jañalıqtı» nasihattauşılar basım bolıp jattı. Keybir zertteuşilerimiz: «Zamanında Älekeñ men Mwhañnıñ arası onşa täuir bolmay, sonıñ kesiri Marğwlannıñ Abaytanuda aşqan biraluan jañalıqtarına kedergi jasadı, yağni Mwhañ bastağan zerteuşiler moyındağan joq bolatın. Endi zaman özgerdi. Demek abaytanu bağıtındağı keybir kümändı, daulı mäselelerge jañaşa, bügingi ğılım twrğısınan kelu qajet dep bilemin»,-dey kelip, M.O.Äuezovtiñ bwl fotonı moyındamağanın özi däleldey kele, «Bwl fotonı jariyalağan M.O.Äuezovtiñ özi bolatın. Odan artıq qanday dälel kerek»,- dep eldi şatastırıp ta jattı. Şındığına kelsek eldi şatastıratınday jağday emes qoy. Abaydıñ qazirgi tañğa jetken eki fotosımen salıstırıp jiberseñiz Twrsın Jwrtbay aytqanday: «Bwl suret pen Abaydıñ tüpnwsqadağı keypine anıqtap qarasaq, ekeui eki bölek adam bolıp şığadı. «Abaydıñ moynı qısqa edi, iığımen birdey edi»,- dep jazadı öziniñ balası Twrağwl. Al mına surettegi moyındı qara? Köziniñ ayasın, mwrnın, mañdayınıñ bitisin qara. Bwl - Abay emes». Äytse de qarsı pikir aytuşılar «Jas Abaydıñ» fotosın aqındı keyingi kezderi salınğan suretşilerdiñ eñbekterimen salıstırıp, wqsaqtıqtarğa mañız berip jattı.

Säl şeginis jasasaq, bwl daulı taqırıp «Karavanğa» deyin de birşama köterilgen. 1970 jılı «Qazaq ädebieti» gazetinde wlı aqınnıñ 125 jıldığına oray  «Jas Abaydıñ fotobeynesi» attı Älkey Marğwlannıñ kölemdi maqalasında osı suret jariyalanıp jäne fotoğa tüsu erekşelikteri, fotodağı özge de kisiler turalı mälimetter berilgen. Keyingi jıldarı da «23 jastağı Abaydıñ sureti», «Abaydıñ jas kezindegi sureti men küyleri» sındı maqalalar jarıq körip, «Maqsatım til wstartıp, öner şaşpaq» attı kitaptıñ mwqabasında osı suret jarıq körgen edi.

Osı taqırıpta jekelegen izdenuşilerge belgili bolğanımen, qalıñ köpşilikke wğınıqtı boluı üşin Älkey Marğwlan negizdegen «Abaydıñ fotoğa tüsu» jayına qısqaşa öz sözderimen toqtala keteyin.

Älkey Marğwlannıñ aytuı boyınşa: «Jas Abaydıñ fotoğa birinşi tüsui 1868 jılı Künbatıs Sibirdi aralauğa şıqqan wlı knyaz' Vladimirdiñ Ombığa keluine baylanıstı bolğan. Bwl knyaz' sol kezdegi Rossiyanıñ patşası Aleksandr İİ-niñ balası...

Knyaz' Samar qalasınan şığıp, Orınbor keledi. Odan Troyski, Qızıljardı basıp Ombığa kelip toqtaydı. Bwl jerde bir jwma bolıp qazaq halqınıñ oyın-sauığın köredi, sol kezdegi qazaq basşılarımen kezdesedi».

Älkey Marğwlan knyaz'diñ kelui men osı kezdegi sätterdi fotoğa tüsiruşi - Kessler deydi. «Kesslerdiñ fotolarınıñ bäri tamaşa. Alayda onıñ işindegi közge erekşe tüsetin jas Abaydıñ fotosı. Abay Kesslerdiñ «Deputaciya Kirgiz Semipalatinskoy oblasti» degen fotosında surettelgen. Mwnda barlığı 14 kisi tüsken. Onıñ işinde Mwsa, Şalğımbay, ol ekeuiniñ ortasında voennıy gubernator Okol'niçiy, Mwsanıñ oñ jağında jas Abay, Şalğımbaydıñ sol jağında otırğandar sol kezdegi Qarqaralı duanınıñ qazıları Köpbay Esetov pen Malıbay Bayğwttı boluı kerek. Bwlardıñ bäri sıylı türde, orındıqta otır. Olardıñ arqasında twrğandardıñ işinde (soldan oñğa qaray) Qwsayın Boştaev, türi Twraşqa wqsağan Qwnanbaydıñ ülken balası Qwdayberdi boluğa tiis. Abay men Qwdayberdi, Mwsa üşeui sol kezdegi sıpayı qoñır kiimmen tüsse, özgeleri jarqırap, oqamen jiektelgen keñ şapandarmen tüsken. Keybireuleri (Köpbay Esetov) qılış asınıp tüsken. Aldında sıpayı türde otırğan eki jigittiñ bireui Mwsatay Tättimbetov bolsa, endi bireui Jüsip Alşınbaev boluı kerek. Öytkeni Abaydan keyin bwl topta ol ekeuinen jastauı boluğa mümkin emes.

Abay bwl jılı 24 jasta»,- deydi ğalım. Sonımen qatar maqalada fotodağı Abaydıñ bet-beynesine, kiim erekşelikterine, balalarımen wqsastıqtarına t.b köptegen jaylarğa toqtaladı.

Endi bügingi köterilip otırğan mäseleniñ tüp-törkinine, negizgisine kelsek...

Iya, 1970 jılı Älkey Mar­ğw­lan «Jas Abaydıñ fotobey­nesi» attı maqalasında osı fotonı jariyalaydı. Biraq sol kezdiñ özinde de bwl surettiñ Abaydiki emes ekenin däleldeytin maqalalar men hattar jazıladı. Sol kezdegi Abay muzeyiniñ ğılımi qızmetkeri Mwzdıbay Beysenbaev Älkey ağamızğa hat jazıp, oğan bükil qız­met­kerleri qol qoyıp jiberedi. Amantay Sa­taevtıñ maqalası men Mwzdıbay Beysenbaevtıñ hatına Älkey Marğwlan eş jerde qarsılıq bildirmegen. Soğan qa­rağanda ondağı qarsı pikirlermen kelisken boluı kerek.

«Jobalap söylegen ğılımğa dälel bolmaytını» anıq. Sondıqtan da bwl fotodağı jas Abay emestigin jäne Älkey Marğwlan jobalap jazğandarınıñ şındıqqa säykes kelmeytinin türli bağıtta sanamalap, satılap, däleldep körelik...

Birinşiden egerde suret 1868 tüsken bolsa, Älkey Marğwlan aytqanday «Qwnanbaydıñ ülken balası Qwdayberdi» fotoğa tüsui mülde mümkin emes. Sebebi  1866 jıldıñ säuir ayında Qwdayberdi qaytıs boladı. Sol sebepti de Abay ağası qaytıs bolğannan keyin Küşik Tobıqtı eline bolıstıq qızmet atqaradı.

Ekinşiden, «jas Abay» degen fotonıñ keudesinde medal', ordenge wqsas närse taqqan. Al 23-24 jasında Abaydıñ medal' nemese arnayı tösbelgimen marapattalğandığı turalı eş derek joq. «Al bolıstıqqa kandidat bolıp jürgen jas mırzanıñ jıltıraq tüyme men medal' tağuı - tañ qalatın närse emes dep sanaymın»,- dep jazıptı äleumettik jelide bir ğalım. Abaydı eş dälelsiz jıltıraqqa äues qıldırıp qoyudıñ eş qisını kelmes. Twrsın Jwrtbay ağamız aytqanday: «Qarğıbau tağıp...»,- dep Abay özi sınaydı mwndaydı».

Üşinşiden, eñ negizgi dälelimiz tömendegindey bolmaq...

Fotonı tüsiruşi - Älkey Marğwlannıñ öz sözimen aytaq «kelistire tüsiruşi - Kessler».

Kessler degen kim? Osı swraqqa jauap izdep, mınaday derekter tauıp otırmız. Isaak Ermolaeviç Kessler Ombı qalasında alğaşında kitap dükeniniñ iesi bolğan. 1870 jılı fotoatel'e aşqan. Bwl Ombıda aşılğan ekinşi foto tüsiretin mekeme edi. Oğan deyin 1855 jılı A.G.Temkinniñ mekemesi ğana jwmıs jasağan deydi tarihşılar. I.Kesslerdiñ käsibi fotograf retinde «jwldızdı» säti 1891 jılı, patşazada Nikolaydıñ (keyinnen Nikolay İİ patşa) Ombığa keluimen baylanıstı boldı. Patşazadanı tüsirgen fotoları üşin I.Kessler «Aleksandr İİİ ülken medalimen» marapattaldı jäne «Wlı märtebeli patşazada Nikolay Aleksandroviçtiñ jazbaşa alğısına» ie bolğan. Fotograf keyinnen özi tüsirgen fotosuretterdiñ sırtına osı marapattardı 1891 jılı alğanı jaylı jazumen şığaratın bolğan. Sebebin aytpasa da tüsinikti şığar.

Dälel retinde mına anıqtamalıqtardı da wsınğandı jön kördik:

  • «Kessler Isaak Ermolaeviç - omskiy fotograf, vladelec fotomasterskoy (s 1870 goda) i knijnogo magazina. Pervım iz fotografov goroda pereşel k vnepavil'onnoy s'emke. Snimal priezd v Omsk cesareviça Nikolaya Aleksandroviça v 1891 godu».
  • KESSLER Isaak Ermolaeviç (Kesler), meşanin Kovenskoy gubernii. Omsk, Aktyubinskoy obl., Il'inskiy forştadt/Tyumen'. Vladelec fotografii v Omske «Suşestvuyuşaya s 1870 g. fotografiya I.E.Kessler, za kazennıe snimki udostoen Vısoçayşih nagrad i pis'mennoy duşevnoy blagodarnosti E.I.Veliçestva nıne carstvuyuşego Gosudarya Imperatora Nikolaya Aleksandroviça za fotografiçeskie portretı i v gruppe so svitoy, mnoyu snyatımi v Omske v 1891 g.».

Soñğı dälelimizdi qorıtındılay aytsaq 1868 jılı knyaz' Vladimir Aleksandroviçtiñ Ombığa kelgen saparın I.Kessler fotoğa tüsirmegen. Ol öz fotopavil'onın 1870 jılı aşqan. Ol kezde fotoğa tüsiru üşin birşama uaqıt qimılsız otıru qajet bolğan, sebebi keskinniñ ayqındılığı men fokusın däldeu biraz uaqıttı qajet etetin. Sol üşin arnayı pavil'ondar wyımdastırılatın.

Jandos Äubäkir,

Abay muzeyiniñ direktorı, f.ğ.k., docent.

Abai.kz

15 pikir