Särsenbi, 13 Qaraşa 2019
Alaşorda 3968 29 pikir 18 Qazan, 2019 sağat 11:45

Qızıl qırğındı kimder jasadı?

(Jalğası. Bası mına siltemede)

Bala künimizde 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisindegi bosqındıqtı körip, köñilderi jüdegen, azap-tozaqqa örtenip, özegin ökiniş otı şarpığan atalalarımızdıñ äñgimesin estip östik. Şını kerek, ol kezde atalarımızdıñ aytqandarı qiyal-ğajayıp ertegisi siyaqtı seziletin. Äli

künge deyin Oñğarbay aqsaqaldıñ aytqan esteligi esimnen ketpeydi.

Bir de Oñğarbay atam: «... Tañ ata ağayındı üş äkeden taraytın ülkeni bar, kişisi bar, erkegi bar, äyeli bar 17 adam atqa qondıq. Ülkenderi balalardı aldına öñgerip, artına mingestirip alıp jürdi. Men ol kezde altı jastağı bala edim. Qayda jinalğanımızdı, qayda baratınımızdı basında tüsingen joqpız. Tau bökterindegi malşı auıldıñ malı men iti de köşi-qonğa äbden töselip alğan. Adamdar atqa mine bastağan da öredegi qwlındar men öristegi jılqı men iri qara, qotandağı qoylar da köşke dayındala bastadı. Tün qarañğılığın jamılıp, jolğa şıqtıq. Bizden bir kün bwrın jol şaluğa ketken jigitter özen ötkelderine, jol ayırıqtarına, say auızdarına belgi qoyıp otırıptı. Köş sol belgi boyınşa jıljıp otırdı. Eki kün suıt jürip, aynalası aşıq, eki beti qwz jartastı tereñ sayğa ilindik.

– Osı saydı örlep, aman-esen özennen ötsek arğı betke jetemiz, – dep atam Äbdi jigerimizdi janıp qoyadı.

Wzaq jolğa şıdamay balalar attan qwlay bergen soñ eki kübini atqa teñdep, bizdi soğan salıp qoyğan. Men şeşem Marziyanıñ atına artılğan kübi de kele jatırmın. Sayğa endey kirip, asuğa jaqındağanda jwrttıñ küdigi de seyile bastap edi. Bir kezde tars etip atılğan mıltıq dauısı estildi.

– Qap, äkeñniñ, Atıqay qwrttıñ bizdi, – degen atamnıñ zor dauısı taudı jañğırıqtırıp jiberdi.

Atıqay aşarşılıq jıldarı ata-ana, tuıs-tuğanınan ayırılıp, jalğız qalğanda atam asırap baqqan wl eken. Köş qozğalğan küni izim-ğayım joğalıp ketken.

Kezeñdi ielep alğan äskeriler jan-jaqtan atqılap, plometter saqıldap ketti. Artqa qaytar jol joq. Saydıñ auzın qarsı jaqtıñ adamdarı ielep alğanı belgili. Ne bolsa da, aldığa qaray jüru kerek. Aldımen jılqı men siırdı şwrqıratıp, kezeñge qaray aydadı. Är jerde oq tigen maldar tıpırlap, janımen älek bolıp jatır. Bir-eki tuısqanımız oqqa wşti. Jan üşin jantalas bastalıp ketti. Bizdi kübiden şığarıp, siırdıñ qwyrığınan wstatıp, şeşelerimiz artınızdan ieterip örlep kelemiz. Ülkender ekige bölinip, biri köşti qozğap, endi bireuleri wrı soqpaqpen kezeñge qaray tarttı. Atıs qarañğı tüskenşe jalğastı. Tek kezeñnen atam ekeuimiz ğana aman-esen asıp tüstik. Qalğan on bes adam sol sayda qırılıp qaldı, – dep mülde tüsiniksiz äñgimeni aytqanı äli künge esimde.

Biz atamnıñ aytqanına senbeytinbiz. Biraq, atamnıñ şın aytqanın, olardı kimderdiñ qırıp-joyıp, qandı qasap jasağanın tağı da sarğayğan paraqtardan taptım.

«25 mausım jarlığı» şığa salısımen Türkistan ölkesine äskeri jağday engizildi. Ayta keterligi, osığan deyin patşa ökimeti qazaq-qırğız jerine qanşa äsker qoyğanı turalı köp aytıla bermeydi. Onıñ üstine köterilis kezinde köterilisşilerdi basu üşin tağı da qanşa äskerdiñ engizilgeni de jasırın qalıp otır.

Jetisudı alğannan beri orıstıñ ökimi küşke tayanıp, äsker, qamşı, abaqtımen el bilep kele jatqandığı aytılıp keledi. Qalay da orıs ökimeti Jetisuğa orıs keltirip, onı «senimsiz köşpelige» küzetşi qıldı. Olarğa jabdıq ülestirdi. Kazak-orıstıñ erkek kindigine mıltıq, jabdıq ülestirilip jäne tuısımen jer kesip berildi. 1914 jılğı nemispen soğıs şıqqanda Jetisu orıstarına mıltıq-qaru qayta ülestirildi. Oğımen berdeñke berildi. Bwlarğa özin-özi qorğauşı drujina jasauğa erik etildi.

Bwl turalı İliyas Jansügirov Mäskeu arhivterin aqtarıp-teñkerip, aqiqattı anıq jazıp ketipti. Sonı oqıp körelik:

«...Jetisuda köterilis bolatınınıñ aldında Qapalda, Almatıda jäne Jarkentte bir-bir saqtıq äskeriniñ drujinası. Bwlardıñ ärqaysısında 885-ten besatar bar edi. Baqtıda 221 mıltıqpen bir rota jäne Ayagözde 55 mıltıqpen bes qarauıldıq komanda bar edi. Lepside 90 mıltıq, Pişpekte 194, Qaraqolda 75, Narında 75 mıltıq bar edi jäne Pişpektiñ jergilikti komandasında 24, Almatınıñ jergilikti komandasında 44 besatar bar edi. Bwdan basqa Almatıdağı zeñbirek qoymasında 101 mıltıq bar edi. Mwnıñ üstinde jabdıqsız attı zapastıñ 3 bölimi boldı. Mwnıñ üstine Baqtıda, Jarkentte, Narında kazak-orıstıñ bir-birden polki, 100-den, 120-dan qılış bar edi. Almatıdağı kazak-orıs zapasında 264 qılış, Baqtı, Narın, Almatı men Qapaldağı drujinanıñ eki-ekiden pulemeti boldı. Osı joğarıda körsetilgenderden Almatınıñ drujinasınıñ 1-rotası Äulieatağa, 20 kazak-orıs, 30 ratnik Baqtıdan Şäueşekke barıp twrdı. Söytip ökimet qolındağı küştiñ wzın sanı 3736 adam edi. Biraq kazak-orıstıñ auruların sanamağanda, anıq soyıl soğarı 500-den aspaytın. Köterilis tuındap, «oblıs soğıs halında» dep jariyalanğanda Jetisu 17 uçaskege bölindi. Ärbir uçaskeniñ basında bir-bir komendant belgilendi. Olardıñ qolında belgili mölşerde äsker küşi boldı. Ayaközde, Baqtıda, Taldıqorğanda, Aqsuda (Pişpek), Toqpaqta, Zagornıyda (qırğız), Qarqarada, Qırğızsayda (Jarkent), Qaraqolda, Narında jäne Zaytsa piki men Wzınağaşta uçaskelik naçalnik pen pristaptardıñ ärqaysısında 15 attıdan soldatı boldı. Bwlar eñ kerekti küş sanaldı. Öytkeni, pristavtar öziniñ qarulı soldattarımen öz uçaskesin ne jwmıs bolsa da tınbay aralap twrdı. Bwl qazaq-qırğız köñilin basuğa ülken Almatıdağı gornizonda,

Almatı oyazında tärtip saqtauğa, qala-qalanı qorğauğa qattı kiristi. Pişpektegi gornizon taratılmadı. Onda 100-dey ratnik atqa mingizildi jäne jazalau otryadınıñ barlığı da attıdan boldı».

Köterilis tuılğan soñ är oyazdıñ äsker sanın tağı da molayttı.

(Lepside: Ayagözde 40, Baqtıda 50, Şwbarağaşta 50 attı ratnikpen Baqtıda kazak-orıs sotyası (jüzi).

Qapalda: Aqsuda 15, Qapalda 20, Altınemeldi 20 attı ratnik.

Jarkentte: Jarkent qalasında kazak-orıstıñ bir jüzi, Qarqarada 40 attı ratnik pen Narında kazak-orıs jüzi.

Almatıda: Kazak-orıs jüzi.

Bwlar alğaşqı qoyılğan äsker küşi edi. Mwnıñ köbi küzet jwmısın atqaradı».

«Jetisudağı äskerdiñ azdığı Jetisudağı köteriliske qosımşa boldı. Öytkeni aqıl közindegi qazaq-qırğız Jetisudağı äsker azayğandığınan orıs twqımı wrısqa ketip azaydı dep oyladı. Orıs äkimderi German-Türikti jeñip, qiratıp jatırmız dep daqpırt salsa da, Resey Küşiniñ maydanda älsiregendigin köpşilik köñili tüsingendey boldı. Orıstıñ mıltıq atuğa jaraytını wrısqa ketip boldı. Mwnıñ basına ülken zaual tudı dep el küñkil qıla bastadı. Europa soğıs bastalğan soñ-aq Jetisudağı kazak-orıstardıñ eginin ılği qazaq-qırğızdan lauşı alıp orğızdırdı. Pişenin şaptırdı, boğın qwydırdı. Osıdan qazaq-qırğız orıs birjola tausıldı degendi aytatın boldı».

Jetisudağı ökimet adamdarı el tolqi bastağanda jaman sastı. Şetten keletin äsker kömegin tığız mwndağı orıstardan wyıstırdı.

Almatıda alğaş köterilis körine bastağanda jayaudan 300 soldat, attıdan 460-tay soldat jasaldı. Almatı qoymasınan 2 zeñbirek alındı jäne Jarkent pen Qapaldan bir-bir rota Almatığa jiberuge habar qılındı. Äulieatadağı 6 rota äsker qayta şaqırıldı (tamızdıñ 7-sinen №2658 telegramma). Tamızdıñ 23-indegi telegramamen 2000 besatar jäne orıstarğa berdeñke jiberuin Taşkennen ötindi.

«Jetisudağı köterilisti basuğa Taşkenen asığıs rette äskerler şıqtı: 1)podpolklvnik Geycettiñ otryadı: mwnda eki rota, eki zeñbirek, kazak-orıstıñ bir jüzdigi. 4 pulemet. Saperlar komandası, telefon, telegraf jabdığımen, Bwlar tamızdıñ 9-ında jürgizildi. 2) podpolkovnik Alatrcevtıñ otryadı. Mwnda oqşılardıñ 4 rotası, bir zeñbirek, bir jüzdik kazak-orıs saperlar komandası, 160 şolğınşı bar edi. Bwlar tamızdıñ 15-inde şıqtı. Osı eki otryad ekui de Pişpek, Toqpaqqa jürgizildi. 3) kapitan Burnıydıñ otryadı Skoblevten Ändijan arqılı Narınğa jürgizildi. Mwnda oqşılardan 3 rotası, 4 pulemet, kazak-orıstıñ jüzdigi, 80 attı şolğınşı, saperler komandası, eki tau zeñbiregi bar. Bwlar tamızdıñ 17-inde şıqtı. 4) Orınbor-Semey arqılı Termizden Sibirdiñ 240 drujinası 8 pulemet, 28 attı şolğınşı jürgizildi. 5) Samarqannan 243 kisi Samar drujinası,. 6) Skoblevten 732 kisi Saratov drujinası jäne 2 jüzdik kazak-orıs Jetisuğa jürgizildi. 7) Pişpektiñ özinende eki erikti attı drujina jasaldı. Mwnıñ

biri 200 kisilik orıs ta, endi biri 100 kisilik düñgen jäne 150 kisidey tömengi şendi men qızmetten bosatılğan sarkidir soldattar.

Bwdan basqa barlıq oyazdıñ naçal'nigine kazak-orıs, krestiyannıñ atısqa jaraytınınan özin qorğau otryadı jasaluğa bwyrıq qılındı. Tamızdıñ 13-inde Qarqara jaylauında otryadqa kömekke Jarkentten kazak-orıs 3 polkınıñ bir jüzdigi jiberilgen. Tamızdıñ 7-18-ine şeyin Jetisudağı twrğın kazak-orıstan otryad jasau jwmısına tığız kiristi. Bwdan barlıq oblısta 7 jüzdik (sotya) wyımdastırıldı. Mwnıñ 4-eui Almatıda, üşeui Jarkent oyazında, Qapalda jasaldı. Mwnıñ üş-tört jüzdigi Toqpaq, Samsonovka mañayında qırğınğa şıqtı. 1-jüzdik Almatını qorğadı. 5-6-7-jüzdikterdi Qapalda, Jarkentte jasalıp, Qapalda-Qırğızsayda twrdı.

Şekaralıq audandardıñ tınıştığınıñ saqtaluı Resey memleketi üşin de, onda köşip-qonıp jürgen qazaq ruları üşin de mañızdı mäsele edi. «Resey imperiyası Qarqara öñirin şekaralıq audan retinde är kez jiti baqılauda wstağan. Öytkeni, bwl öñirdiñ halqı imperiyanıñ jürgizgen sayasatına narazılıq tanıtıp, qarsılıq körsetip jatsa «körşiles jatqan Qıtay aumağına aua köşip ötip ketui mümkin» degen küdigi basım bolğan.

Eldiñ jappay öre türegeluine, artı qarulı qaqtığısqa wlasıp, halıqtıñ bosqınşılıqqa wşırauına bilik tarapınan istelgen zorlıq, öktemdik pen jergilikti äkimşilikterdegi belden basqan zañsızdıqtar mwrındıq boldı. Orıs biliginiñ qazaqtarmen ara-qatınası turalı Mwhamedjan Tınışpaev zañsız äreketter oyaz bastığınıñ kömekşisi Hlınovskiydiñ uaqıtşa qızmetke alınuınan bastalğanın jazadı. Sol twsta qazaqtarda metrkeniñ joqtığı da ülken tüsinispeuşilikke tiredi. Jwmsışlar qatarın köbeytu üşin starşındar jalğan mälimet toptaudı ädetke aynaldır aldı: «Mine, Mağau İliyas balası, Talovka qısımınıñ birinşi ulısınıñ qazağı, jası 16 da. Tuğannan beri däpterinde jazusız. 1914 jılğı spiskide starşın 21-de dep jazıp qoyğan, biıl 23-de boladı. Starşınğa bwnıñ qalay dese, bilmeymin deydi» [«Qazaq» gazeti, №191].

Orıstıñ äskeri derekterinde Qarqara köterilisine tamız-qırküyek aylarında bes mıñnan astam adam qatısqanı aytıladı. Al, Seydälim Tänekeevtiñ esebinde qazaq jasaqtarınıñ sanı 20 mıñnan asadı («1916 Qarqara-Alban köterilisi». Almatı, 2002 jıl). Oğan, Qarqara aymağın meken etken kedey şarualar: qazaq, qırğız, wyğır, özbek, tatar, düngen sındı wlt ökilderi de qosılıp, bir kisidey patşa jendetterine qarsı şığadı. Bwl derek köp jağdayda jasırın qalıp keledi.

Bir qızığı, arhiv qwjattarındağı protokoldardıñ bärinde orıs şığını turalı ğana jazılğan aqparattardı kezdestiruge boladı. Onıñ wzın ırğası bılay:

«Ökimet tarapınan joğarğı nauqan jürgizilip qıstay esep alumen boldı. Esepke qatısqandar öte qiınşılıq kördi. Poşta attarı talanğan. Stanciyalar talanğan. Telegraftar üzilgen. Qatınas auır. Sonday qiınşılıqtar orıs arasındağı esep alu jwmısı 1917 jıldıñ kökek ayına deyin sozaqtadı. Sonda şığındaldım dep berilgen arızdar 9992, onı

aqşağa şaqqandağı şığın mölşeri 13315038, jalpı somağa şaqqandağı payızı 9,9 payız. Barlıq oblısta örtengen, bülingen, ürikken eldiñ tastap ketken qıstaularınıñ barlığın sanaq mekemesi:18453 qora deydi. Onıñ bağası. 34948825 som dep esepteydi. Sol jalpı bülingen üydiñ 1712-i kazak-orıs krest'yandarınıñ twrğın üyleri. Mwnıñ şağılğan bağası 20739385 som. Bwl jalpı bülingen üydiñ şağılğan somasınıñ 6,06 procenti. Osı sanaqtarğa qarağanda şaşılğan orıs malı tört oyaz duanındağı jalpı orıs malınıñ 87,1 procentin, barlıq oblıstağı jalpı orıs malınıñ 33 procentin, barlıq qazaq-qırğızben qosqanda jalpı mal sanınıñ 45 procentin aladı. Orıstardan joğalğan, bülingen auıl şarua jabdığı jalpı aqşağa şaqqanda 1224848 som 97 tiın boldı deydi sanaq.

Orıstan äsirese bülingen egin boldı. Öytkeni köterilis uağında daladağı egindi orıstar qorğay almadı. Jauıqqan qazaq-qırğız malın jauıp jiberdi. Key jerde örtep te ketti. Äsirese, Jetisu orıstarı 5-tep, 10-nan malay wstap, egindi salatın edi. Köterilis wşıqqanda el tolqısımen orısta malay qalmay, qaşıp ketti. Orıs eginderi egis dalada qaldı. Aluğa mwrşası kelmedi. Mezgilimen orıstar astığın da ala almadı. Köp astıq alınbay, qar astında qaldı. Jalpı bülingen egistik 55722 dese. Mwnıñ soması mölşermen 6069532 somday boladı. Orıstardıñ üy-mülikteriniñ şaşılğan esebin 5812213 som» (İliyas Jansügirov).

Ökinişke oray, qırılğan qazaq-qırğızdıñ sanı men qoldı bolğan dünie mülki, taptalğan namısı osı künge deyin joqtalğan joq. Bwl jerdede dalada qarausız qalğan qazaq-qırğızdıñ malı esepke alınbağan. Köterilis kezinde şağılğan bülingen üylerdiñ 6,06 payızı ğana orıs-kazakka nemese mwjıqtarğa tiesili. Al 93 payız bülingen qazaq-qarğızdıñ üyleri jaylı aqparat joq. Köterilis jasağan qazaq-qırğızdan qırılğan kisisiniñ esebi alınbağan da, Jetisudağı orıstıñ joğalğan qaz-tauığınıñ da esebi qalmay tügendelgen. Biraq, «At aunağan jerde tük qaladı» degendey, sol bülinşilikte qor bolğan qazaq-qırğızdıñ maraldıq jäne materialdıq şığını baspasözderde tayğa tañba basqanday jazılıp qaldı.

«Qazaq» gazetinde 1916 jılı qazannıñ 16-sı Türkistan aymağınıñ general-gubernatorı general-adyutant A.N. Kropatkinniñ töbe-ağalığımen aşılğan mäjilis turalı jazıladı.

Jiında general-gubernator: «Qazaq-qırğızdan Tekes boyı siyaqtı jerlerdiñ barlığı alınuı kerek. Köterilgen qazaq-qırğız 1000-nan asa üydi örtep, 2000-day orıstı öltirip ketti. Sol sebepti osı jerlerdi tügelimen qazaq-qırğızdan tartıp alıp, orıstı otırğızuğa jöni kep twrğan närse. Biraq memleket mülkin basqaruşı tarapınan aluğa körsetilgen jerdiñ kartadağı şekaralardıñ jetpegen jeri köp. Qazaq-qırğızdan ädet-ğwrıp, salt jağınan ğana bölektelmey, jer jöninen irgesi aulaq jatqan twtas orıs jerin jasauğa talpınu kerek», - dep tapsırma bergen. Sonday-aq, «Istıqköldiñ oñ tüstik jäne sol tüstik jağındağı şekara taudıñ bası, Jarkent oyazındağı tentek Alban qazaqtarınıñ bauırındağı Tekes boyı twtasımen, Şalköde jalpağımen, Qarqara jaylauı tegis alınsın. Pişpek

oyazındağı Keben boyı, Şu boyınıñ birqatar jeri qırğızdan alınıp, orısqa berilsin» dep wsınıs qıldı.

Osınday wsınıstıñ saldarınan:

1. Barlıq Pişbek, Jarkent, Qaraqol oyazınan 37355 qazaq-qırğız şaruası (tütini) 2510361 dese jerden ajırap qonıs audarıluğa wyğarıldı.

İİ. Tentek qazaq-qırğızdan tartıp alınğan jerge orıs otırğızu twrasında mäjilis Istıqköldiñ eki jağına 5 kazak-orıs qalasın (stanciya) ornatudı maqwl kördi. Qala salınatın jerler: 1. Öriktide, 2. Qwrımda, 3. Bwrınğı düngen qalası Märinniñ ornında, 4. Bwrınğı orıs qalası Gogolevka janında, 5. Olaqolda.

Söytip mäjilis aluğa layıqtı tapqan Istıqköl boyınan, Tekes, Şalköde, Qarqaralı qosa bwrınğı Stol'pin qalasına şeyin kileñ orıs otırğızılğan ayrıqşa Qaraqol oyazı jasalsın. Ol oyazda 2 pristav uçaskesi bolsın: biri bwrınğı Stol'pin qalasına, kazak-orıstıñ Ohotniç'iy degen qalasına ornığatın bolsın. Eger Stol'pin qalasında pristap twratın bolsa, qırğızdıñ tepkininen ketip qalğan qalanıñ bwrınğı twrğın orıstarı qayta otırğızılsın. Onda udayı äsker qarauılı qoyılsın.

İİİ. Qaraqol oyazınan, Pişbek oyazınınıñ birqatar köterilgen Ateke, Sarbağıştan basqa bolıstarın Narın aymağına ornalastıru kerek» («Eñbekşi qazaq», 145)...

Sol jiında Türkistan general-gubernatorı Kropatkin bılay dep söz bastağanı bar: «Qasqırlardıñ bastıqtarın wstau öte kerekti, qalğan qoydıñ köpşiligin künäsin keşse de boladı...» [«Qazaq», №196].

«16-jıldıñ köterilisi kezinde Balqaştağı balıqşı orıstı siırı wrlanğan. Orıs sol mañda jasaqpen twrğan ştabskapitan Poltorackiyge arız qıldı. Poltorackiy sol jerdegi qazaqtardıñ adamdarın jinap alıp «töle, tölemeseñder is nasırğa şabadı» dep aqırdı. Ondağı jinalğan qazaqtar: Sadıq Qasımbekwlı, Qamabek Aqşorawlı, Kölbay Imanbekwlı, Qasımbek Baqtiyarwlı söylesip, qorıqqannan 1300 teñge elden jinap berdi. Bwl artınan Qarqaralı oyazındağı Mwqtı bolısınıñ wrıları Arap, Ospanbay, Qalqaman degen wrılardan şıqtı. Orıs onı quğan joq. Qazaq quıp wrıdan da, orıstan da eş närse öndire almadı»[«Qazaq», №212].

«Qazaq» gazetiniñ kelesi bir nömerinde YUuanov degen añşı qaladan qırğa bara jatqanda körşileri qayda bara jatqanın swraydı. Sonda ol «Eki ayaqtı añ atuğa bara jatırmın» degen aşınıştı jauaptı, quana aytadı. Qazaq-qırğızdıñ körgen azaba bwdan da auır edi.

«Köterilis bastalğannan keyin Toqpaq pen Qoşqardıñ arasındağı tauğa 50 üydey qırğız tığılıp qalğan eken. Bwlar ılği maldı auıldar eken. Qırküyekte bwğan 12 orıs şığadı. Bäri qarulı boladı. Qırğızdarğa orıstar Dür Sauranbaywlınan sälem aytadı. Olardı ürikpey, qorıqpay öz mekenderine qaytuğa ötinedi. Orıs ta bwl quanış üşin «süyinşi» swrağan. Osı el bwğan ilanıp, «Orta köpir» degen jerdegi qosına keledi. Orıstar erkekti tiridey bir jaqqa aydaydı da, döñ astında qırıp saladı. Äyelderin tañdap, altauın alıp, Qarabwlaqqa äkelip qatın qıladı. Qalğan jannıñ bärin qırıp tastaydı [Qazaq», №235].

Al Jetisu oblısındağı bosqın qırğız - qazaqtardıñ auır jağdayların aytıp, «Qazaq» redakciyasına «Bosqın qırğız - qazaqtar" attı maqala jazıp, järdem cwpağan materialdı oqısañ töbe şaşıñ tik twradı.

"Qaşqarlıq sart, düngen, qıtay jigitteriniñ qolınan bosqın qırğız qazaqtıñ qız, qatındarı alınıp jatır. Bwl bişaralardı joğarğı hayuandar qatındanıp, bip qoldan bip qolğa mal esebinde satıp, sauda-sattıqqa aynaldırğan. 50 somğa, 70 - 80 somğa, eñ qımbatı 100 somğa satılğan qız, qatındar köp. Bwlardıñ bip sıpırasın aştan ölip bara jatqan soñ qırğız - qazaqtıñ özderi de satıptı. Joğarğı "saudagerler" biz adasıp jürgende tauıp aldıq, äkelerinen satıp aldıq dep jauap beredi. Qazaq - qırğız qızdarın bip - eki ay qatındanıp, bes - on som paydasına ekinşi - üşinşi kisige satıp jibergender de köp.

Bwl oqiğalardı körmegen kisige bäpi ötirik siyaqtı, közi körgen, pende bolğan adamnıñ bwğan dän şığar emes. Qazaq-qırğızdıñ balası XX ğasırda osınday qwldıqqa, qorlıqqa wşırar, mal ornına satılar dep kim oylağan ..." - deydi tilşi.

«Qazaqtıñ» 248-şi nömirinde bosqın qazaq-qırğız 164 mıñ, qırılğanı 83 mıñ, qaytpay qalğanı 12 mıñ dep körsetilip eli.

Bwl tömengi körsetilgen esep edi.

*Esertk: Bwl jerde Torğay, Irğız, Semey, Lepsi köterilisterindegi qaşqan, qırılğan adamdardıñ sanağı jürgizilmegen.

Joğarıdağı esep boyınşa qaşqanı 43 wlıs,759 tütin boladı. Onıñ qaşqanı 250 tütin, qırılğanı 95 mıñ boladı. Bwl esepke qarağanda bosqandardıñ jartıdan astamı qırılğan boladı.

1)Pişpek uezinen Şömiş ruınıñ qazağı. Bwlar Sarbağış, äteke qırğızdarımen birge qaşqandar. Solarmen birge qaşıp şapqınşılıq oqiğasına üşırap, Rossiya jağınan kelgen eki otriyat oq astına alıp, sonan soñ Tausamalına (Äulie ata uezäne) noyabr' ayında jetken. Maldan jwrday ayırılıp, bala-şağasınıñ teñ jarımı qırılğan.

2) Toqpaq pen Pişbek uezindegi qırğazdar häm tau uşaske qaraytın 10 wlıs qırğız. Bwlardıñ bäri qaşıp, jarım-jartısı baratın jerine jetpey qayta qatqan.Bir jıl Ferğananıñ Künşıñıs jağında otırıp, qıstay köktemge deyin qayta tilenip, jerine keldi. Bwlardıñ arasında biıl köktemde egin salğandar da bar. Özgelermen salıstırğanda bwlar aman derlik.

3)Aqsu uşaskesinde avgust ayında bir künde 600-700 qırğız qırılğan 4) Prijnval uezinen Marinka poselkesindegi bwrınğı düngen häm

Bölek wlıs (şamamen 500 şamalı tütin) sart, qalmaq degen el. Bwlar ülken qiınşılıqqa tüsip, qırılğan. Bwl künde Qıtay jerinde otır.

5) Narın uşaskesindegi 5 wlıs qırğız. Bwlardıñ arasınan 400-500 tütin qaşqan. Köbisi jazğıtwrın kelip, köp eldiñ arasına tarap, kirip ketti.

6) Almatı uezinen. Botbay, Kün batıs Kastek öäm basqa elderden 50, 80 üyden qaşqan. Köbi qaytıp keldi.

7) Lepsi uezinen. Qaraqol, Abıl häm özge elderden biren saran qaşqandar. Bwlar maldarın tauısıp, birsipıra qiınşılıq körip keldi. Biraq bastarı aman desedi.

Jarkent uezine qarağan Merke, Torayğır, Bayınqol, Ivanov häm Ädilbek bolıstarınıñ bas adamdarı «Qazaq» gazetine mınaday hat jazadı:

"Jarkent uezine qarağan 14 bolıs eldiñ köbi qıtay jerine bosıp bardıq. Mal-mülikterimizdi qıtay-qalmaq talap aldı. Biz qıtaydı el dep barsaq, qıtaydan daladağı añ men hayuan artıq eken. Bostandıq bolğannan keyin tipi qalğanımız elge qaray şwbırdıq. Jolda qanşamız qırğın taptıq. Wl atadan, qız anadan ayırıldı. Basımızğa qiyamet küni tudı. Mısal, Merke bolısında 1169 üy bar edi, sonıñ osı küni 310 üy ğana qaldı. Özgesiniñ qayda ekenin bilmeymiz, ärine, qırıldı ğoy. El bolğan soñ, aramızda şalqığan, mıñdı aydağan baylarımız da köp edi, eñ kedey degen üydiñ kün körgiştigi bar edi. Bwl künde bärimiz derlik, bes - on ağaştıñ basın qwrap, qara qwrım kiizden jauıp laşıq qılıp otırmız. Qwday basımızğa mwnday päle menen qosa azap saldı, qaşan el - jwrt bolamız! Mine, ızğarlı qıs tayanıp qaldı.

Endi qaytemiz?! Qırılamız da! Osı uaqıtta dünie jüzinde bizdey qor bolğan el joq şığar» [Qazaq». № 248].

Joğarğı aqparattan qazaq-qırğızdan qanşalıq jer alınbaqşı bolğanı, qay jerge qanday halıq otırğızılmaq bolğanı aytılğan. Bwl qadamğa ökimet sol jılı küzden bastap-aq kiristi. Osınday wltaralıq deñgeydegi qaqtığıs orın alğan jıldarı keñ baytaq jerdegi jergilikti qazaqtar men orıs şarualarınıñ arası qattı şielenisti. Pereselender men qırğız-qazaqtar bir-birimen adam aytqısız deñgeyde jaulastı. «Qazaq» gazetinen onıñ san türin kezdestiruge boladı.

«Endi bıltırğı bolğan bülinşilikte halıqtıñ özine keltirgen jeriniñ şamasın körseteyik:

1) qaşqan tütin şaması 40 mıñ. Maldıñ bärin atqa bağalağanda – Jarkent uezinde üy basına 21 at eken. Perjival', äsirese Narın onan bay bolmasa, kedey emes edi. Üy basına 20 at dep esep qılsaq, at bağasın 10 somnan salsaq (bwl az salğan), bir üydiñ malı 1000 som – bäri (1000h40000) 40 million.

2) Maldan basqa şaruaşılığı – üy jay, egin, tağı özgelderi (Jetisu qazaq-qırğızdıñ pud jiını) 24% jarım häm malı 73%. Mwnday bolğanda mwnısı 13 million 500 mıñ.

3) Özge Rossiyada qalğan Qıtayğa jetpey qaytqandarı 5 mıñday, 500 somnan sanağanda 2 million 500 mıñ. Barlığı 56 million. Kristiyandardıñ körsetken ziyanı 32 million, azaytqanda 30 million.

Bwzılğan köpirler, joldar häm bwl turalı şıqqan şığımdar 4 million – sonda barlığı 90 million boladı. 90 million bülinşilik ziyanı köp bolmasa, az emes. Qazaq-qırğız sanı 50 million. 5 adamnan kelgende 1 million adam şığadı. Sonda jıldıq şığını 15 somnan bolğanda 15 million. [«Qazaq», №255].

Joğarıdağı köterilis kezindegi orıs şığın men qazaq-qarğız şığınıñ salıstırıp körseñiz qaysısınıñ köp zardap şekkenin anıq añğarasız. Onı qoyşı osınday küyzelgen eldi odan arman aşındırıp, jaylau-qıstauın tartıp alıp, jer audaru, qonısınan bezdirip, namısın ayaq-astı etuden ötken azap joq şığar. Onıñ üstine qazaq-qırğız balası öziniñ qanşama jaqsı-jaysañdarınan ayırıldı. El-jwrtın bastap, erkindikke wmtılğan qanşama köterilis kösemderi jastay ölim qwştı. Bwl turalı qazirgi zertteuşiler är türli esimderdi aytıp jür. Biraq köterilis kösemderiniñ kim bolğanın «Qazaq» gazeti osıdan bir ğasır bwrın bılay jazadı.

25-Şİ IYUN' JARLIĞINA QWRBAN BOLĞAN QIRĞIZ HALQINIÑ BASŞI AZAMATTARI

Bizdiñ qırğızda oqığan azamattar häm jwrtqa qızmet eterlik basşı azamattar sanaulı edi. Sol sanaulı azamattarımızdıñ köbi bıltırğı 25-şi iyun' jarlığına qwrban boldı. Bıltırdan beri qayğı basıp, qan jwtıp, qırğın körgen qırğızdıñ halı altı Alaşqa mälim boldı. Endigi tiri qalğandarı kün köru, jwrt bolu üşin qamqor basşılarğa zar bolıp twrğan zamanda özimizden şıqqan ayaulı azamattardı joqtap, tım bolmasa, qolımızdan topıraq sala almay armanda qalğan bauırlarımızğa bağıştap, bir-eki auız eskertkiş söz aytudı borış sanadım.

Mwğalim Ğışman Qoşaywlı – Bwl jigit jasında qırğız arasında, onan keyin Perjival şärinde oqıp, aqırında Türkiyağa ketip, därilmwğalim bitirip, qaytıp keldi. Ğiman Türkiyadan soğıs aldında ğana qaytıp, elinde zor mektep aşıp, jüzdep bala oqıtuğa häm qarañğı qırğızdı ağartuğa kirisip edi. Ötken jılğı qayğılı oqiğada Sırt degen jerde orıs äskeri tiridey wstap äketti. Sonan keyin tük derek joq. Mwnıñ öltirilgen jerinde köruşiler bolğan

Basşıdan jwtap otırğan elge Ğışman sekildi jigittiñ ölimi oñay bolğan joq.

Qasımäli qajı Mämbetwlı – Prjival' uezi, Narın uşaskesinde Şaten eli ataqtı jwrt iesi sıpalarımızdan Qasımäli qajı darğa tartılıp öltirildi. Marhwmnıñ özimen birge bir wlı da darğa asıldı. Marhwm wlt qızmetinen ayanbaytın adam edi. Qajığa barıp qaytqannan keyin jaqsı mektep saldırıp, halıqtıñ közin aşuğa kirisip edi. Türli toptarda halıqqa paydalı ügitter söyleytin, jwrt tilin alatın ayaulı adam edi.

Ashat Qanağatwlı – marhwm Ashat Pişpek ueziniñ jigiti, mwnı Perjival' uezi, Alaqol eliniñ jerinde wstap alıp, darğa asıp öltirdi. Jazıqsız ölgen jas wlan Ashat marhwm äueli qırğız işinde oqıp, soñınan Ufadağı medrese Ğaliyanı bitirip şığıp, wlt qızmetine kiristi. Atası

Qanağat qajınıñ saldırğan medresesinde töte jolmen oqıtıp, ğılımğa susağan qırğız balalarınıñ közin aşıp jür edi.

Marhwmnıñ süyegin öz jerine aparıp qoyuğa orıs rwhsat bermedi. Bostandıq bolğan soñ da jüregi şayılıp qalğan sorlılar, özdiginen alıp ketuden qorqıp, Şkapskiden rhwsat swrağanda, jaqını swramasa bolmaydı dep, tağı toqtatıp qoydı. Tüneu küni Almatı prokurorınan men özim swrap edim, uaqıtında ilan qılamın dep aşıq jauap bermedi. Mine, bizdiñ jerdegi bostandıq.

Qanağat qajı Bökeywlı – bwl kisi maşmwr oqiğanıñ basında twrıp ükimetke qarsı is isteuşiniñ biri Qanağat qajı. Almatı abaqtısında jatıp bostandıqtan az kün bwrın qaza taptı. Wzın qwlaq u berip öltiripti deydi.

Andas Şalwlı – Nwrmamet eliniñ qırğızı. Iyul' ayında Toqpaq orıstarı wstap, basın kendir arqanmen baylap, buındırıp öltirgen. Eki közi şarasınan şığıp, ağıp tüsken. Körgen adam bwl hayuandıqqa şıdarlıq bolmağan.

Asılbek Äbikenwlı – Barsoñğır eliniñ azamatı. 11-şi noyabr'de Salmauır degen balasımen barlığı 25 adam öltirildi.

Ğabdılkerim Maylıbaywlı – Künbatıs Qaştek eliniñ azamatı. Jas jigit jwrtqa toqtau aytamın dep jürgende naqaqtan atılıp öltirildi.

Äliş Düysenwlı – wltşıl, pikirli jigit edi. Özi gazet oqıp häm halıq arasınan paydalı pikir taratuşı edi. Atıp öltirildi.

Qalğwl Subataywlı – Almatı uezi, Şamalğan eliniñ azamatı, darğa asıldı.

Wzaq Sauırıqwlı – jañjal uaqıtında Qarqaradan wstalıp, Perjival'ğa kelip türmege salınıp, sonda jatqanda öltirildi.

Jañabay – qoñırbörik eliniñ azamatı, Perjival abaqtısında Wzaqpen birge jatıp öldi. Marhwm jwrtqa öner-bilim jayıluına eñbek etipügit aytuşı azamat edi.

Jauız ükimettiñ qandı jarlığınan qwrban bolğan bauırlarım, topıraqtarıñ jeñil, jaylarıñ janat bolsın! Arttarıñda jetim qalğan sorlı qırğızğa meyirimi jasağan rahım aylasın! Körgen pälemizdiñ aldı-artı osı bolsın. Qazaq, qırğız balasına ğwmırlı abıroy, birlik-bereke bersin.

Işenğali Arabaywlı.

«Qazaq» gezeti, №259, 12 yanvar, 1917 jıl. 4-bet.

Qısqası, sol twstağı qazaq baspasözi eki jaqtı közqaras wstandı. Birinşiden, patşa ökimetiniñ bwranatana elge jasağan zorlıq-zombılığın jazumen qatar, qwğın-sürgin körgen qazıqpen qatar özge de tuısqan wlttardıñ eldiñ materialdıq jäne muraldıq twrğıdağı aşı azabın da tañbalap ketti. Demek, qazaq baspsözderi 1916 jılğı wlt-azattıq küresin basqaşa qırınan tanuğa mümkindik berdi.

Jalğası bar...

Qajet Andas

Abai.kz

29 pikir