Jeksenbi, 17 Qaraşa 2019
Aymaq 1390 4 pikir 25 Qazan, 2019 sağat 11:44

Investiciyanıñ bäri birdey halıqqa tiimdi me?

Qazirgi tañda Qostanay oblısı elimizde özge öñirlerdiñ qay-qaysısımen de erkin taytalasa alatın mıqıt aymaqtardıñ biri. Ekonomikalıq körsekişteri de eşkimnen olqı soqpaydı. Tipti jaqında ğana ötken toğız aydıñ qorıtındısına arnalğan alqalı bas qosuda ekonomika men äleumettik salanıñ qay-qaysısında da erekşe örleu bar ekendigi asa maqtanışpen aytıldı. Şındığında da solay şığar. Statistikamen talasıp, abıroy ala almaytınımız ayqın. 

Bizdiñ aytayın degenimiz, osı körsetkişterdiñ köleñkesindegi keybir keleñsiz jaytardıñ jwrttan jasırılıp qalatındığı ğana. Mäselen, osı jinalısta «Qostanay oblısında keyingi jıldarı twrğın üy qwrılısı jetekşi salağa aynalğandığı» erekşe atalıp ötti. Aytalıq, tek «Nwrlı jer» bağdarlaması boyınşa ğana 264,5 mıñ şarşı metr twrğın üy salınıp, ol bıltırğı jılmen salıstırğanda 16,2 payızğa artıp, töbemiz kökke bir eli jetpey qalıptı. Jaqsı ma, jaqsı. Tamaşa ma, tamaşa. Tek bir säl ğana ättegene-ayı «365 INFO.KZ» saytınıñ habarlauına qarağanda soñğı kezde elimizdegi Qostanay, Semey, Pavlodar, Taraz jäne Nwr-Swltan sekildi bes birdey qalada jañadan salınğan twrğın üyler qattı qımbattap ketken. Olardıñ işinde Qostanay şaharı erekşe közge tüsetin körinedi. Mäselen, resmi derekterge qarağanda jañadan salınğan üylerdiñ ärbir şarşı metri tek qırküyek ayında ğana 9,2 payızğa ösken. Al jıldıq ösim anau-mınau emes, tura 20 payızğa şarıqtağan. Osı 12 ay işinde ärbir şarşı metr 39,5 mıñ teñgege köterilgen. Al bir qızığı, Qostanayda jañadan salınğan üylerdiñ bağası elimizdiñ kez-kelgen qalasımen salıstırğanda erekşe ösip ketedi eken. Bizden keyingi ekinşi orında  Semey keledi, al onıñ izin Pavlodar basıp keledi.

Sonda qalay bolğanı? Twrğın üydiñ jalpı ösimin aytamız da, onıñ qarapayım halıqqak qanşalıqtı qımbatqa tüsetindigi turalı jaq aşpaymız. Osı bas qosuda bizdiñ Qostanaydağı üydiñ eşbir negizsiz şığandap ketkendigi jaylı nege tereñ taldau jürgizilip, onıñ tüp-tamırın nege atap körsetpeske? Sosın onı qalay jönge keltirudiñ jolı aytılıp, mwnday keleñsizdikti keleşekte boldırmau haqında keleli äñgime qozğamasqa?  Qala äkiminen nege naqtılı jauap talap etilmeydi? Älde jauırdı jaba toqıp, «Bas sınsa börik işinde, qol sınsa jeñ işiinde» detin principti wstap, bey-jay ömir sürgen tiimdi me eken? Ärine, üylerdiñ qımbatşılığınan baylar men bilik basındağılar eşqaşan zardap şekpeydi. Qaşanda sorlaytın aylığı şaylığına detpeytin qarapayım halıq qana. Alayda olardıñ jay-küyin oylap otırğan bizdiñ bilik joq. Bäri tamaşa, bäri jaqsı.

Mwnı bir delik. Bizdegi biliktiñ maqtan twtatın tağı bir körsetkişi--oblısımızğa investiciyanıñ qaptap qwyılıp jatqandığı jaylı ädemi ertegi. Joq, biz müldem mwnday emes deuden aulaqpız. Oblıs ekononmikasında investorlardıñ ülesi auqımdı, sözi ötimdi, ekpini mıqtı. Mäselen, osındağı jeñil maşina qwrastıratın alıp käsiporın—«Sarıarqaavtoprom» attı ülken kompaniya birjolata Qıtaydıñ qolına ötken. Alayda bwlardıñ şığarğan, jergilikti baspasözde maqtauın asırğan kölikterin qalamızdıñ köşelerinen kündiz şam alıp izdeseñ de taba almaysız. Arnayı barıp kördik, oblıs äkimdiginiñ aldında da qaptağan şeteldik sılañdağan kölikterden köz aşpaysız. Sonda olar qayda ketken. Ras, Qıtaydıñ özge jwrt köp bile bermeytin JAC deytin jeñil maşinasınıñ birneşeuin oblıstıq policiya departamentiniñ aldınan bayqap qaldıq. Barı osı. Eger bizdiñ bilik bwlardı memlekettik qızmettegilerge mindetteytin bolsa, odan jaqsı nätije şığa qoyuı neğaybıl. Birinşiden, biz bwl ädispen Qıtay ekonomikasına tağı da «üles» üles qosamız. Ekinşiden, jergilikti jürgizuşilerdiñ aytuına qarağanda bizdegi qwrastırılatın kölikter arı ketkende üş jılğa ğana şıdaydı. Sosın kürkili men jöteli bastaladı. Al şeteldik maşinlar kemi on jılğa erkin jaraydı. Biz bwl jerde şeteldik kölikterdi aludı nasihattap otırğan joqpız. Tek bizdegi otandıq dep atalatın kölikterdiñ sapasın sol deñgeyge deyin köterip, bağasın olardan göri säl tömendetse degen tilek qana. Bwl narıq zañı. Äytpese bäsekege jaramaytın dünie şığaru—halıqtıñ aqşasın dalağa şaşu degen söz. Osı orayda tağı bir oy köpten beri maza bermeydi. Jaraydı, osındağı Qıtaydıñ şığarıp jatqan kölikterinde eş min joq, olardıñ qay-qaysısı da şeteldik kölikterden qay jağınan da kem tüspeydi delik. Onda osı öz oblısımızdıñ äkimi Arhimed Mwqanbetov nege aldımen bas bolıp, sol kölikterdi erttep minbeydi? Sonda mümkin audan men qala äkimderi, departament pen basqarma basşılar ayaq astınan jappay «patriot» bolıp şığa keleri sözsiz. Onıñ üstine qaltalarınan eşteñe de şıqpaydı, bärin de halıq yağni byudjet töleydi. Demek, bwl kölikterde ülken bir kiltipan bar degen söz ğoy bwl. Onıñ qanday kiltipan ekendigin bir aytqandı eki aytıp mıjğılay bermeyik, «Tisi şıqqan balağa şaynap bergen as bolmaydı» degen mäteldiñ özi-aq jetkilikti şığar.

Al jalpı, investor degen qwdıret eñ aldımen öz qara basınıñ qamın oylaydı, qwyğan aqşasınıñ birneşe ese bolıp qaytatındığına közi jetse ğana täuekelge baradı. Mine sondıqtan da olardıñ aytqandarına bas şwlği bermey, mwnday investiciya aldımen qarapayım halıqtıñ twrmıs-tirşiligin jeñildetuge bağıttaluına nazar audarsa, nwr üstine nwr. Mäselen, bizde traktorlar men kombayndar qwrastıruğa qarjısın qwyuğa dayın investorlar jeterlik körinedi. Ekonomikanıñ jetekşi salarına köñil bölip, onıñ qarqındı damuına bärimiz de şın nietpen tilektespiz. Alayda, san-salalı tirşilik tek makroekonomika degen wğımmen ğana şektelmeydi ğoy. Qarapayım twrmısqa asa qajetti dünieler jetip artıladı emes pe? Mäselen, özgesin bılay qoyğanda keyingi kezderi mına jedel satı (lift) degeniñ zardabın äbden tartıp jürgenimiz jasırın jayt ta emes. Älgindey jedel satınıñ ayaq astınan bwzılıp qalğandığınıñ kesirinen Aqtöbe qalasında jap-jas kelinşektiñ öz närestesin qwtqaram dep qaza tapqandığın qalıñ jwrt wmıta qoymağan şığar.Bwl kezdoysoq dünie emes. Birer mısal keltire ketelik. 2011 jılı Oral qalasında ay-küni kelip jwrgen, ekiqabat  kelinşek jedel satınıñ şahtasına qwlap köz jwmdı. 2013 jılı Aqtöbe qalasında er adam däl osınday sebepten qaza boldı. 2016 jılı Almatı qalasındağı «Aqsay» şağın audanındağı 9 qabattan tömen qaray jıldam qoğalğan satı ekinşi qabatqa jeter-jetpesten kilt toqtağan. Abıroy bolğanda, satıdağı jas bala jeñil ğana jaraqat alğan. Ayta berseñ, jedel satılardıñ äbden eskirip, ajal äkeletin qwralğa aynalğandığı turalı derekter jetip artıladı.

 Eger statistika derekterine qarağanda elimizdegi jedel satılardıñ 70 payızınıñ äbden tozığı jetip, adamdarğa qauip töndiretindigin eskersek, bwğan mülde tañ qaluğa bolmas. Bir qızığı, osıdan eki jıl bwrın «Qostanay qalasında jedel satı şığaratın zauıt salınadı eken» degen quanıştı habar taradı. Bwl qaueset emes, şındıq bolıp şıqtı. Reseydegi osınday jedel satı şığaratın belgili kompaniya osında kelip, dayındıq jwmıstarın bastağan. Amal neşik, bwl talpınıs da sätsiz ayaqtaldı. «Bizge bwl joba qolaylı emes» degen körşimizdiñ mamandarı qwral-jabdıqtarın jinap, bir künde eline ketip otırdı. «Ättegene-ay» dep san soğıp biz qaldıq. Eger, osı zauıt iske qosılğanda mwnday asa qajetti düniemen öz oblısımızdı ğana emes, bükil elimizdi tolıq qamtamasız etip, tipti körşilermizdi de qamtırma edik. Qanşama tiimdi dünieden ayrırıldıq deseñşi. Milliondağan ğana emes, milliardtağan paydadan qağıldıq. Eger bir jedel satını biz Reseyden qazirdiñ özinde 6 million teñgege satıp alıp jürgenimizdi eskersek, qanşama baylıqtı ısırap etip otırğanımızdı tüsinu qiın emes şığar.

Osı orayda birneşe saual maza bermeydi. Mwnday asa qajet investor nege ayaq astınan ketip qaldı? Olar ketpey, jemisti jwmıs isteuine, söytip qazınamızğa ğana emes, halqımızğa da ülken payda äkeletin jobadan nege oñay ayırılıp qaldıq? Nege olar talap etetin qolaylı jağday jasalınbağan? Älde bizdiñ jergilikti bilik: «Qayter deysiñ, bireui ketse, ekinşileri keledi. Eñ bastısı, investiciya tartılıp jatır degen jaqsı ataqtan ayırılıp qalmasaq bolğanı» degen özgege emes, tek özderine ğana tiimdi sakyasat wstanıp otır ma eken? Bir qızığı, reseylikter ketkennen soñ, «Sasatın eşteñe joq. Biz jedel satınıñ ornına Qıtaydıñ teledidarın şığarıp, bükil halıqtı qarq qılamız» degen tağı bir köz aldau şıqtı. 

Minekey, bizdegi investiciya tartu degenniñ keybir qızıqtı twstarı osınday. Sonda ol investiciya halıqtıñ jağdayın jaqsartu emes, biliktiñ «biz osılayşa qatırıp jatırmız» degen nauqanşılıq dertin bürkemeleuge kerek  taptırmas täsil me eken. Sonda kim-kimdi aldap jür?

Aytpaqşı, küni keşe tağı da Qostanaydıñ atı dürkirep şıqtı. Biz endi osında Peterburgtiñ taraktor zauıtınan bölşekter alıp, asa quattı «Kirovec» traktorın şığaratın bolıppız. Bwl dünie elimizge asa qajet körinedi. Oğan dauımız joq. Alayda bwl jerde eñ bastı swraqqa jauap tabılmadı. Osınau asa quattı degen traktor şığarılğanda onıñ bağasınıñ qanşa bolatındığı jaylı eşkim de tis jarıp aytpadı. Al bwl eñ bastı mäsele emes pe? Eger onıñ bağası tım aspandap ketse, bizdegi mıñdağan şarua qojalıqtarı onı alıp, qajetine jarata ala ma? Ala almasa, oğan ükimet qanday järdem yağni subsidiya bere aladı? Öz elimizden mwnday mälimetterdi taba almadıq. Al Reseydiñ keybir derek közderine qarağanda ol sol eldegi jäne TMD elderindegi dilerler mwnı 6 milionnan 15 million rubl'ge satadı eken. Mwnı endi bizdegi qwnı tüse bastağan teñgemizdiñ bağamına salıp esepteseñiz, quana qoymasıñız anıq.

Ärine, şeteldegi belgili tehnikanı öz elinde qwrastırıp, kün köru degen dünie asa dami qoymağan elderde jii kezdesetin qwbılıs. Alayda osınday şala düniemizdi özimizdiñ şığarğan tehnikamız dep qarapayım jwrtşılıqtı aldau eşkimge de abıroy äpermeydi. Bizdiñ ministrlerimiz ılği «Otandıq maşina jasau öndirisi damıp keledi» dep wrandatuğa şeber. Qaydağı otandıq maşina jasau? Qwrastıru zauıttarı qaşan tolıq maşina jasau zauıtına aynalıp edi? Endi köp wzamay «bizdegi «traktor jasau öndirisiniñ» de  asa qarqındı twrde damıp kele jatqandığı turalı quanıştı habarlardı köptep estitin şığarmız. Jaraydı, özimizdi-özimiz aldap mäz bolıp jüre beremiz. Al şeteldikter osı ötirigimizge sene qoyar ma eken? Ülken kümänim bar.

Jaybergen Bolatov

Abai.kz

4 pikir