Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері экономикалық өсімнің түрлі кезеңдерін бастан өткерді. Әсіресе табиғи ресурстарға сүйенген даму моделі ел бюджетінің толығуына, инфрақұрылымның жаңаруына, халықаралық беделдің артуына ықпал етті. Дегенмен, уақыт өте келе шикізатқа тәуелділік экономиканың осал тұсын айқындап берді. Қазіргі күндері жаһандық нарықтағы құбылмалы ахуал, геосаяси өзгерістер және технологиялық трансформация дәуірі елімізді экономиканы әртараптандыруға итермелеуде. Осы тұрғыда ішкі тұтынушы нарығының әлеуеті мен әлсіздігі туралы проблема күн тәртібіне шығып отыр. Шынында да, Қазақстандағы тұтынушы нарығының кемдігі экономиканың дамуына кедергі келтіруде ме?

Алдымен «тұтынушы нарығы» ұғымына тоқталайық. Тұтынушы нарығы – халықтың күнделікті қажеттіліктерін өтейтін тауарлар мен қызметтердің айналымы жүзеге асатын экономикалық кеңістік. Ол халық санына, табыс деңгейіне, сатып алу қабілетіне, өндірістің құрылымына және кәсіпкерлік белсенділікке тікелей байланысты. Ішкі нарық қаншалықты кең әрі серпінді болса, экономика да соншалықты тұрақты дамиды. Себебі ішкі сұраныс – өндірістің қозғаушы күші, ал өндіріс – жұмыс орындарының, салық түсімдерінің, жалпы ұлттық табыстың қайнар көзі.

Қазақстан халқының саны шамамен 20 миллионнан асады. Географиялық тұрғыдан алып қарағанда, ел аумағы кең, алайда халық тығыздығы төмен. Бұл ішкі нарықтың көлемін табиғи түрде шектейді. Мысалы, халқы 130-140 миллионнан асатын мемлекеттерде ішкі сұраныс ауқымды болғандықтан, кәсіпорындар сыртқы нарыққа шықпай-ақ тұрақты табыс таба алады. Ал бізде өндірілген өнімнің өзіндік құнын төмендету үшін көлемдік артықшылыққа жету қиындау. Сондықтан көптеген кәсіпорындар үшін ішкі нарық тарлық етеді.

Тұтынушы нарығының кемдігі ең алдымен отандық өндірістің баяу дамуына әсер етеді. Кәсіпкерлер жаңа өндіріс ашу немесе инновациялық жоба бастау кезінде ең алдымен нарық сыйымдылығын есептейді. Егер сұраныс кем болса, инвестиция тәуекелі артады. Нәтижесінде бизнес өкілдері көбіне сауда-саттық пен делдалдық қызметке бейімделіп, нақты өндіріс секторына баруға құлықсыз болады. Бұл құбылыс экономиканың құрылымын теңгерімсіз етеді.

Сонымен бірге, халықтың сатып алу қабілеті де маңызды фактор. Соңғы жылдары инфляция деңгейінің өсуі, бағаның қымбаттауы, импортқа тәуелділік тұтынушылардың нақты табысын қысқартты. Табысы шектеулі халық ең алдымен азық-түлік пен коммуналдық төлемдерге қаржы жұмсайды да, өзге тауарлар мен қызметтерге сұраныс төмендейді. Бұл шағын және орта бизнестің табысын кемітіп, экономикалық белсенділікті төмендетеді.

Дегенмен жағдайды біржақты қарастыру дұрыс болмас. Қазақстанның ішкі нарығы шағын болғанымен, оның сапалық мүмкіндіктері бар. Урбанизация үдерісі күшейіп, орта таптың үлесі біртіндеп артуда. Қалаларда заманауи қызмет түрлеріне, цифрлық технологияларға, сапалы өнімге сұраныс өсіп келеді. Бұл – жаңа бизнес модельдерге жол ашатын үрдіс. Мысалы, электронды коммерция, жеткізу қызметі, отандық брендтердің дамуы соңғы жылдары қарқын алды. Демек, ішкі нарықтың кемдігі абсолютті кедергі емес, керісінше тиімді стратегияны талап ететін жағдай.

Тағы бір маңызды жайт – Қазақстанның географиялық орналасуы. Ел Еуразия құрлығының қақ ортасында, ірі нарықтардың – Ресей, Қытай, Орталық Азия мемлекеттерінің арасында орналасқан. Егер ішкі нарық тар болса, оны өңірлік нарықпен толықтыруға мүмкіндік бар. Яғни отандық кәсіпорындар тек 20 миллиондық емес, жүздеген миллион тұтынушысы бар кеңістікті мүмкіндігінше пайдалана алады. Бұл үшін көлік-логистикалық инфрақұрылымды дамыту, кедендік рәсімдерді жеңілдету, сапа стандарттарын халықаралық деңгейге жеткізу қажет.

Сонымен қатар тұтынушы нарығының кемдігі кей жағдайда экономиканы сыртқы нарыққа бағыттауға итермелейді. Экспортқа бағдарланған өндіріс бәсекеге қабілеттілікті арттырып, сапаны жақсартуға мәжбүр етеді. Егер кәсіпорын тек ішкі сұраныспен шектелсе, инновацияға ұмтылыс бәсеңдеуі мүмкін. Ал сыртқы нарыққа шығу – технологиялық жаңаруға, менеджмент сапасының көтерілуіне жол ашады. Осы тұрғыдан алғанда, ішкі нарықтың шағындығы белгілі деңгейде дамуға серпін де бере алады.

Алайда, бұл мүмкіндіктерді іске асыру үшін ішкі тұтынушы нарығын күшейту қажет. Ең алдымен халық табысын арттыру – басты міндет. Жоғары жалақы, сапалы жұмыс орындары, әділ әлеуметтік саясат тұтыну белсенділігін арттырады. Табысы артқан азамат сапалы отандық өнімге сұраныс білдіреді, демек өндіріс кеңейеді. Екіншіден, шағын және орта бизнесті қолдау жүйесін жетілдіру керек. Қолжетімді несие, салықтық жеңілдіктер, әкімшілік кедергілерді кеміту ішкі нарықта бәсекені күшейтіп, ұсыныстың артуына ықпал етеді.

Сонымен қатар, импортты алмастыру саясаты сауатты жүргізілуі тиіс. Қазіргі күндері көптеген тұтыну тауарлары шетелден әкелінеді. Бұл ішкі нарықтағы қаржының сыртқа ағылуына әкеледі. Егер сол тауарларды ел ішінде өндіру жолға қойылса, жаңа жұмыс орындары ашылып, қосымша құн елімізде қалар еді. Бұл протекционизмге ұрынбай, сапа мен баға жарысына негізделуі қажет.

Тағы бір айтарымыз, адами капиталды дамыту – ұзақ мерзімді шешім. Білімді, тәжірибелі, креативті жастар жаңа өнімдер мен қызметтерді ойлап тауып, нарыққа ұсына алады. Инновациялық экономика қалыптастыру арқылы біз ішкі сұранысты тек сандық емес, сапалық тұрғыда да кеңейте аламыз. Цифрлық қызметтер, ІТ саласы, креативті индустриялар халық санына қатты тәуелді емес, бірақ жоғары қосымша құн әкеледі.

Қорытындылай келгенде, Қазақстандағы тұтынушы нарығының кемдігі белгілі дәрежеде экономиканың дамуына кедергі келтіреді. Халық санының аздығы мен сатып алу қабілетінің шектеулілігі өндіріс көлемін ұлғайтуға, ішкі сұранысты арттыруға тосқауыл болуда. Алайда бұл – еңсерілмейтін жағдай емес. Тиімді экономикалық саясат, табысты арттыру, кәсіпкерлікті қолдау, экспортқа бағдарлану және адами капиталды дамыту арқылы ішкі нарықтың әлеуетін күшейтуге болады.

Ең бастысы – тұтынушы нарығын тек санмен өлшемей, оның сапасына, құрылымына, инновациялық мүмкіндіктеріне назар аудару. Сонда ғана Қазақстан экономикасы сыртқы факторларға тәуелділіктен арылып, орнықты әрі теңгерімді даму жолына түсе алады. Ішкі нарықтың кемдігі – тағдырдың жазуы демесекте, стратегиялық ойлауды талап ететін жағдай. Ал, оны мүмкіндікке айналдыру – мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Республикасы Журналистер Одағының мүшесі

 Abai.kz