Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық құрылтайдың «Әділетті Қазақстан – Адал азамат» атты екінші отырысында халқымыздың тарихи мұрасын зерттеу мен дәріптеудің маңызына ерекше тоқталған болатын. Президенттің айтуынша, сан ғасырлық тарихымыз бен терең тамырлы шежіреміз – ұлттың мәдени кодының өзегі. Сондықтан оны жан-жақты зерттеп, зерделеп, кеңінен насихаттауға қажетті жағдай жасау – мемлекеттің басты міндеттерінің бірі.

Бүгінде қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын сақтау мен дамыту мәселесі өзекті болып отыр. Осы бағытта ұлттық тізімдер жасақтау маңызды. Мұндай тізімдер дәстүрлер мен мәдени мұра элементтерінің қазіргі жағдайын анықтауға, олардың жойылып кету қаупін бағалауға және бұл мұраны сақтап келе жатқан шеберлер мен мұрагерлердің нақты санын белгілеуге мүмкіндік береді. Яғни ұлттық құндылықтарды жүйелі түрде зерттеп, қорғаудың ғылыми негізі қалыптасады.

Қазақ халқының салт-дәстүрлері өмірдің күнделікті тынысымен бірге жасасқанда ғана олардың жалғастығы сақталады. Мысалы, бесікке салу, қыз ұзату, келін түсіру, ас беру сияқты дәстүрлер халық тұрмысында әлі де кеңінен қолданылып келеді. Осындай салт-жоралғылардың үзілмей жалғасуы олардың өміршеңдігін қамтамасыз етеді. Ал тұрмыстан алыстап кеткен кейбір дәстүрлер уақыт өте келе жас ұрпақтың жадынан өшу қаупіне ұшырайды. Сондықтан материалдық емес мәдени мұраны сақтау – мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті.

Соңғы жылдары Қазақстан ұлттық мәдени құндылықтарын халықаралық деңгейде таныту бағытында бірқатар маңызды нәтижелерге қол жеткізді. Соның бірі – қазақтың дәстүрлі ою-өрнек өнерінің ИСЕСКО-ның Ислам әлемі мұралары тізіміне енгізілуі. Бұл шешім 11 ақпанда өткен ИСЕСКО Ислам әлемі мұралары комитетінің 13-сессиясында қабылданды. Ою-өрнек – халқымыздың дүниетанымын, эстетикалық талғамын және тарихи сабақтастығын айқындайтын маңызды этномәдени белгі. Оның халықаралық деңгейде танылуы Қазақстанның мәдени мұрасын әлемге танытудағы маңызды жетістік саналады.

Айта кету керек, бұған дейін, яғни 2023 жылы ИСЕСКО тізіміне түркі өркениетінің айрықша мәдени символдарының бірі саналатын «Тоғызқұмалақ» ұлттық ойыны енгізілген еді. Бұл қазақ халқының интеллектуалдық дәстүрінің әлемдік мәдени кеңістікте мойындалғанын көрсетеді.

Сонымен қатар Қазақстан мәдени мұра нысандарын ЮНЕСКО және ИСЕСКО тізімдеріне енгізу бағытындағы жұмыстарды жалғастырып келеді. Үндістанның Нью-Дели қаласында өткен ЮНЕСКО Үкіметаралық комитетінің 20-сессиясында «Киіз үйді жасау және пайдалану дәстүрін» кеңейту туралы шешім қабылданды. Аталған мұра нысаны алғаш рет 2014 жылы Қазақстан мен Қырғызстанның бірлескен өтінімі негізінде ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізілген болатын. Киіз үйдің әлемдік мәдени мұра ретінде танылуы Орталық Азия халықтарының ортақ тарихи тамырын көрсетеді.

Бүгінде Қазақстан ұсынған бірнеше мәдени мұра элементтері ЮНЕСКО-ның қарауында. Олардың қатарында «Салбурын» дәстүрі, «Кесте тігу өнері» (Қазақстан, Өзбекстан, Тәжікстан), «Киіз басу өнері» (Қазақстан, Қырғызстан, Әзербайжан, Иран, Моңғолия, Тәжікстан, Түркия, Өзбекстан), «Алпамыс жыры» (Қазақстан, Әзербайжан, Түркіменстан, Түркия, Өзбекстан) және «Тақия» дәстүрлі бас киімі (Қазақстан, Түркіменстан, Әзербайжан, Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Түркия) бар.

Жаһандық мәдени кеңістікте көшпенді өркениеттің тарихи маңызына деген қызығушылық артып келеді. Осы бағыттағы маңызды қадамдардың бірі – Халықаралық Көшпенділер мұрасы күнінің ресми түрде бекітілуі. Мұндай шешім ЮНЕСКО Бас конференциясының 43-ші сессиясында қабылданды. Бұл бастамаға Қазақстан тең автор ретінде қатысып, көшпенді халықтардың мәдени мұрасын әлемдік деңгейде насихаттауға үлес қосты.

Жаңа атаулы күн жыл сайын 22 қыркүйекте, яғни күн мен түннің күзгі теңелуі кезінде атап өтіледі. Табиғаттағы бұл ерекше мезет көшпенді халықтардың дүниетанымында маңызды символдық мәнге ие. Өйткені дала мәдениеті табиғаттың заңдылықтарымен тығыз байланысты қалыптасқан. Сондықтан осы күннің таңдалуы көшпенділердің өмір салты мен дүниетанымының табиғи ырғақтармен сабақтас екенін айқын көрсетеді.

Халықаралық Көшпенділер мұрасы күнінің бекітілуі – көшпенді халықтардың адамзат өркениетіне қосқан үлесін халықаралық деңгейде мойындаудың маңызды белгісі. Дала мәдениеті тек тарихи құбылыс қана емес, ол – мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан әлеуметтік тәжірибе, өмір философиясы және ерекше мәдени модель. Көшпенді қоғам табиғатпен үйлесімді өмір сүрудің үлгісін көрсетіп, адамзаттың рухани және мәдени қазынасын байытты.

Бұл бастама көшпенділердің дәстүрлері мен құндылықтарын сақтауға, олардың адамзат өркениетіне қосқан даналығын кеңінен насихаттауға және түрлі халықтар арасындағы мәдени диалогты нығайтуға ықпал етеді. Сонымен бірге, ол көшпенді мәдениетті зерттеу мен насихаттауға жаңа мүмкіндіктер ашып, тарихи мұраны келер ұрпаққа жеткізуге жол ашады.

Қазақстан үшін бұл күннің мәні ерекше. Себебі қазақ халқының тарихы мен мәдениеті көшпенді өркениетпен тығыз байланысты. Дала мәдениеті ғасырлар бойы халықтың дүниетанымын, салт-дәстүрін, өнері мен тұрмыс-тіршілігін қалыптастырды. Сондықтан Халықаралық Көшпенділер мұрасы күнінің бекітілуі – қазақ халқының мәдени тамыры мен тарихи болмысының жаһандық деңгейде мойындалуының айқын көрінісі.

Қорыта айтқанда, жаңа халықаралық күн көшпенді өркениеттің құндылықтарын әлемге танытып қана қоймай, түрлі мәдениеттер арасындағы өзара түсіністік пен ынтымақтастықты нығайтуға қызмет етеді. Бұл бастама дала мәдениетінің адамзат тарихындағы орнын айқындап, оның бай мұрасын болашақ ұрпаққа жеткізуге бағытталған маңызды қадам болып табылады.

Жалпы алғанда, материалдық емес мәдени мұраны сақтау – ұлттың тарихи жады мен рухани болмысын қорғау деген сөз. Қазақ халқының дәстүрлері мен өнері тек өткеннің белгісі емес, қазіргі қоғамның рухани тірегі әрі келешек ұрпаққа қалатын құнды мұра. Сондықтан ұлттық мәдени құндылықтарды зерттеу, сақтау және халықаралық деңгейде таныту жұмыстары алдағы уақытта да жалғаса бермек.

Abai.kz