Жаһандық экономикада жүріп жатқан терең өзгерістер мен геосаяси шиеленістер елдер арасындағы ынтымақтастықтың жаңа форматын талап етуде. Осындай жағдайда Қазақстан мен Еуропа арасындағы байланыстардың мәні артып, өзара тиімді әріптестіктің жаңа мүмкіндіктері ашылуда. Осы өзекті тақырып аясында біз экономист Динара Мамырбековамен сұхбаттастық.

​Сарапшының пікірінше, Қазақстан Еуропа үшін тек шикізат жеткізуші ғана емес, сонымен қатар балама логистикалық дәліз, энергетикалық қауіпсіздіктің маңызды бөлігі және геоэкономикалық серіктес ретінде рөлін күшейтіп келеді. Әсіресе жеткізу тізбектерінің қайта құрылуы мен «жасыл» энергетикаға көшу жағдайында бұл маңыз одан әрі арта түспек.

​Сұхбат барысында Қазақстан мен Чехия арасындағы өнеркәсіптік кооперация, технология трансфері, логистика және энергетика салаларындағы ықпалдастықтың болашағы, сондай-ақ еліміздің Еуропа мен Азияны байланыстыратын индустриялық хабқа айналу мүмкіндіктері жан-жақты сараланды.

– Чехия Премьер-министрінің Қазақстанға сапары жаһандық экономиканың трансформациясы және сауда ағындарының қайта бағдарлануы аясында өтіп жатыр. Сіздің ойыңызша, Орталық Азия, әсіресе Қазақстан, еуропалық елдер үшін қаншалықты маңызды бола түсуде?

Орталық Азияның, әсіресе Қазақстанның, еуропалық елдер үшін маңызы соңғы жылдары айтарлықтай артып келеді, және бұл үрдіс жаһандық экономиканың құрылымдық трансформациясымен тікелей байланысты.

Біріншіден, жеткізу тізбектерінің қайта құрылуы байқалады. COVID-19 пандемиясымен геосаяси шиеленістер (соның ішінде Ресей-Украина соғысы) еуропалық компанияларды дәстүрлі маршруттар мен серіктестерді қайта қарауға мәжбүр етті. Осы тұрғыда Қазақстан Еуропа мен Азияны байланыстыратын транзиттік хаб ретінде ерекше рөлге ие. Мысалы, Транскаспий халықаралық көлік бағыты (Middle Corridor) арқылы Қытай–Еуропа арасындағы балама логистикалық жолдар дамып келеді.

Екіншіден, энергетикалық қауіпсіздік факторы күшейді. Еуропалық Одақ үшін көмірсутек ресурстарын әртараптандыру стратегиялық міндетке айналды. Қазақстан – мұнай, газ, уран сияқты ресурстарға бай мемлекет, сондықтан ол Еуропалық Одақ үшін сенімді жеткізушілердің бірі ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, «жасыл» энергетикаға көшу аясында Қазақстан сирек металдар мен жаңартылатын энергия жобалары бойынша да маңызды әріптеске айналуы мүмкін.

Үшіншіден, геоэкономикалық позиция. Қазақстан тек ресурс базасы ғана емес, сонымен қатар институционалдық тұрғыдан салыстырмалы тұрақты, көпвекторлы сыртқы саясат жүргізетін ел. Бұл оны Еуропа үшін Орталық Азиядағы «кіру нүктесіне» айналдырады. Аймақтың басқа елдерімен салыстырғанда, Қазақстанның инвестициялық климаты мен инфрақұрылымы анағұрлым дамыған.

Төртіншіден, нарықтық және өңірлік интеграция аспектісі. Қазақстан Еуразиялық экономикалық одақ мүшесі ретінде кеңірек аймақтық нарыққа қол жеткізу мүмкіндігін береді. Бұл еуропалық компаниялар үшін тек бір ел емес, тұтас өңірге шығу алаңы деген сөз.

Қорытындылай келе, Орталық Азия, әсіресе Қазақстан, Еуропа үшін үш негізгі функция атқара бастады:

1) балама логистикалық дәліз,

2) энергия және шикізат көзі,

3) геоэкономикалық серіктес.

Бұл маңыз алдағы уақытта да арта береді, себебі жаһандық экономиканың фрагментациясы мен аймақтануы тереңдеп бара жатыр.

– Қазақстан өзін өңірдегі Еуропа үшін сенімді серіктес ретінде танытып келеді, оның ішінде шикізат жеткізу және өнеркәсіптік кооперация салаларында. Бұл бағыт ЕО елдерінің, соның ішінде Чехияның қазіргі экономикалық мүдделеріне қаншалықты сәйкес келеді?

– Қазақстанның «сенімді серіктес» ретіндегі позициясы Еуропаның қазіргі экономикалық мүдделерімен едәуір үйлеседі, бірақ бұл сәйкестік толық автоматты емес – ол нақты секторлар мен институционалдық шарттарға тәуелді.

Біріншіден, Еуропаның стратегиялық басымдықтарын ескерсек, сәйкестік айқын көрінеді. Еуропалық Одақ соңғы жылдары «стратегиялық автономия» және жеткізу тізбектерін әртараптандыру бағытын күшейтті. Бұл үрдіс Ресей-Украина соғысы салдарынан жеделдеді. Осы контексте Қазақстан шикізат жеткізуші ғана емес, тәуекелі салыстырмалы түрде төмен, саяси тұрғыдан болжамды серіктес ретінде қарастырылады. Мұнай, уран, түсті металдар және сирек жер элементтері — бұлардың барлығы Еуропаның өнеркәсіптік және энергетикалық қауіпсіздігі үшін критикалық ресурстар.

Екіншіден, өнеркәсіптік кооперация аспектісі. Бұл жерде Қазақстанның рөлі тек «экспорттаушы» деңгейінен жоғарылауы маңызды. ЕО үшін, соның ішінде Чехия сияқты индустриялық экономикасы бар елдер үшін, шикізатты тек сатып алу жеткіліксіз – олар қосылған құн тізбегін кеңейтуді қалайды. Чехияның машина жасау, автомобиль жасау, энергетикалық инженерия салаларындағы тәжірибесі Қазақстандағы өңдеу өнеркәсібін дамытуға жақсы сәйкес келеді.

Үшіншіден, «жасыл трансформация» факторы. ЕО-ның European Green Dealаясында декарбонизацияға көшуі Қазақстанмен ынтымақтастықтың жаңа өлшемін ашады. Қазақстанда жаңартылатын энергия, «жасыл» сутек, сирек металдар өндірісі сияқты бағыттарда әлеует бар. Чехия сияқты елдер үшін бұл – жаңа технологиялар мен инвестицияларды сыртқа шығару мүмкіндігі, ал Қазақстан үшін – экономиканы әртараптандыру құралы.

Сонымен қатар, шектеулерді де ескерген жөн:

Бұл факторлар кооперацияның тереңдеу қарқынын баяулатуы мүмкін. Қазақстан мен ЕО, соның ішінде Чехия арасындағы экономикалық мүдделер «жоғары дәрежеде комплементарлы» (бірін-бірі толықтыратын). Қазақстан ресурстық және геоэкономикалық артықшылықтарға ие болса, Еуропа технологиялық, қаржылық және институционалдық капитал ұсынады. Егер осы екі компонент тиімді біріктірілсе, бұл қатынас классикалық «шикізат перифериясы» моделінен «өнеркәсіптік серіктестік» моделіне эволюциялануы мүмкін.

–Жаһандық нарықтардың фрагментациясы және геоэкономикалық бәсекенің күшеюі жағдайында Қазақстан мен Чехия арасындағы ынтымақтастықтың қай бағыттары неғұрлым перспективалы бола алады – өнеркәсіп, энергетика, технологиялар немесе логистика?

– Жаһандық нарықтардың фрагментациясы күшейген сайын мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық «қай сала маңызды?» деген қарапайым таңдаудан гөрі, «қай салалардың синергиясы ең жоғары?» деген күрделі сұраққа айналып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан мен Чехия арасындағы өзара іс-қимыл бірнеше бағыттың қиылысында ерекше перспективалы көрінеді.

Бірінші және, меніңше, ең стратегиялық бағыт – өнеркәсіптік кооперация. Чехияның машина жасау, дәл инженерия және автомобиль компоненттері өндірісіндегі жоғары құзыреті Қазақстанның индустриялық базасын тереңдету қажеттілігімен үйлеседі. Егер бұл ынтымақтастық тек дайын өнім экспорттаумен шектелмей, бірлескен өндірістер, технология трансфері және жергілікті кадрларды даярлау форматында дамыса, онда мультипликативтік әсер әлдеқайда жоғары болады. Мұнда классикалық «ресурс жеткізуші – дайын өнім тұтынушы» моделінен бас тарту маңызды.

Екінші бағыт – энергетика, бірақ дәстүрлі түсініктен кеңірек мағынада. Әрине, Қазақстанның көмірсутек ресурстары Еуропалық Одақ үшін әлі де маңызды. Алайда ұзақ мерзімді перспективада негізгі назар «жасыл» энергетикаға ауысып жатыр. European Green Deal аясында Чехия сияқты елдер декарбонизация мен энергия тиімділігі технологияларын дамытуда. Қазақстан үшін бұл – жаңартылатын энергия, сутек энергетикасы және энергия инфрақұрылымын жаңғырту салаларында серіктестік орнатуға мүмкіндік.

Үшінші – логистика және транзит. Бұл бағыттың маңызы соңғы жылдары айтарлықтай өсті, әсіресе Ресей-Украина соғысысалдарынан дәстүрлі сауда маршруттары қайта қаралғаннан кейін. Қазақстан Транскаспий бағыты арқылы Еуропа мен Азия арасындағы балама дәліз ретінде өз рөлін күшейтіп келеді. Чехия үшін бұл – жеткізу тізбектерін әртараптандыру, ал Қазақстан үшін – транзиттік табысты арттыру және инфрақұрылымды жаңғырту.

Төртінші – технологиялар, бірақ бұл салада ынтымақтастық әзірге жанама сипатта. Чехияның өнеркәсіптік технологиялары мен инженерлік шешімдері Қазақстандағы өндірістік жобаларға енгізілуі мүмкін. Дегенмен, бұл бағыттың табысты болуы институционалдық ортаға, білім беру жүйесіне және инновациялық экожүйеге тәуелді.

Менің кәсіби бағалауым бойынша, ең жоғары қайтарым беретін модель – «өнеркәсіп + энергетика + логистика» үштағанының интеграциясы. Яғни, шикізатты өндіру, оны өңдеу, әрі қарай тиімді тасымалдау біртұтас жүйе ретінде қарастырылғанда ғана шынайы экономикалық әсер пайда болады. Ал технологиялар осы үш бағыттың «күшейткіші» ретінде қызмет етеді.

Қорытындылай келе, Қазақстан мен Чехия арасындағы ынтымақтастықтың болашағы жеке секторларға емес, олардың өзара байланысына тәуелді. Егер бұл қатынас дұрыс құрылса, ол жай сауда серіктестігінен стратегиялық индустриялық альянс деңгейіне көтерілуі әбден мүмкін.

– Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өз саясатында экономиканы әртараптандыру мен халықаралық байланыстарды дамытуға басымдық береді. Мұндай тәсілдер Қазақстанның еуропалық елдер үшін экономикалық серіктес ретіндегі позициясын қаншалықты нығайтады?

– Қасым-Жомарт Тоқаев жүргізіп отырған экономиканы әртараптандыру саясаты Қазақстанның сыртқы тәуелділігін азайтып, оны тұрақты әрі болжамды серіктес ретінде көрсетеді. Бұл тәсіл Еуропалық Одақ үшін маңызды, себебі Еуропа сенімді және көпсалалы әріптестерге мүдделі. Шикізатқа ғана емес, өңдеу өнеркәсібі мен жаңа технологияларға назар аудару ынтымақтастықты тереңдетеді. Халықаралық байланыстарды кеңейту Қазақстанды Еуропа мен Азия арасындағы маңызды экономикалық көпірге айналдырады. Сонымен қатар, инвестициялық климаттың жақсаруы еуропалық капиталды тартуды жеңілдетеді. Нәтижесінде, бұл саясат Қазақстанның Еуропа үшін стратегиялық серіктес ретіндегі позициясын айтарлықтай нығайтады.

– Чехияның қуатты өнеркәсіптік базасы және ЕО аясындағы экономикалық трансформация тәжірибесі бар. Сіздің ойыңызша, қосылған құнды арттыру және модернизация тұрғысынан Қазақстан үшін қандай тәжірибелер пайдалы болуы мүмкін?

– Қазақстан үшін Чехия тәжірибесінің құндылығы – оның постсоциалистік экономикадан жоғары қосылған құнға негізделген индустриялық модельге сәтті трансформациясында. Бұл жерде бірнеше практикалық сабақ бар.

Біріншіден, өндірістік кластерлерді дамыту. Чехияда автомобиль жасау, машина жасау сияқты салаларда жеткізушілердің тығыз желісі қалыптасқан. Қазақстан үшін де ірі кәсіпорындардың айналасында шағын және орта бизнесті интеграциялап, толыққанды өндірістік экожүйе құру маңызды – бұл қосылған құнды ел ішінде ұстап қалуға мүмкіндік береді.

Екіншіден, технология трансфері мен адами капитал. Чехия Еуропалық Одақкеңістігіне кірігу арқылы білім, стандарттар және технологияларды белсенді түрде қабылдады. Қазақстан үшін де техникалық білім беруді күшейту, инженерлік кадрларды даярлау және шетелдік серіктестермен бірлескен R&D жобаларды дамыту шешуші фактор бола алады.

Үшіншіден, институционалдық сапа мен индустриялық саясат. Чехия инвестиция тартуда ашықтық, құқықтық тұрақтылық және тиімді реттеу арқылы бәсекеге қабілетті орта қалыптастырды. Қазақстанда да индустриялық саясат «таңдап қолдау» емес, өнімділік пен экспортқа бағытталған жүйелі ынталандыруға негізделуі тиіс.

Төртіншіден, экспортқа бағдарлану. Чех экономикасы жаһандық құн тізбектеріне терең кіріктірілген, әсіресе Еуропалық Одақ нарығы арқылы. Қазақстан үшін бұл – ішкі нарықпен шектелмей, өңделген өнімді сыртқы нарықтарға шығару стратегиясын күшейту деген сөз.

Чехияның тәжірибесі Қазақстанға «шикізаттық модельден» «жоғары қосылған құнды индустрияға» өтудің нақты жолын көрсетеді: кластерлер, технология, институттар және экспорт – осы төрт тірек модернизацияның өзегін құрайды.

– Жалпы алғанда, Қазақстан мен Чехия арасындағы ынтымақтастықтың тереңдеуі Орталық Азия мен Еуропаның жақындасуының кең үрдісінің бір бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін бе, мұнда Қазақстан негізгі байланыстырушы буын рөлін атқара ма?

– Қазақстан мен Чехия арасындағы ынтымақтастық тек екіжақты деңгейде емес, Орталық Азия мен Еуропалық Одақарасындағы байланыстардың институционалдануының көрінісі болып отыр.

Біріншіден, Қазақстанның географиялық және логистикалық орналасуы оны табиғи «көпірге» айналдырады. Еуропа мен Азия арасындағы балама сауда дәліздерінің дамуы, әсіресе Ресей-Украина соғысы кейін, оның транзиттік маңызын арттырды. Бұл тек тасымал ғана емес, сонымен бірге сауда, инвестиция және өндірістік кооперация ағындарының қайта бағдарлануын білдіреді.

Екіншіден, Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясаты мен салыстырмалы институционалдық тұрақтылығы оны аймақтағы «кіру нүктесіне» айналдырады. Еуропалық компаниялар көбінесе бүкіл Орталық Азия нарығына шығуды Қазақстан арқылы бастайды, өйткені инфрақұрылым, қаржы жүйесі және реттеуші орта салыстырмалы түрде дамыған.

Үшіншіден, энергетика және шикізат факторлары. Қазақстан Еуропа үшін ресурстар жеткізуші ғана емес, сонымен қатар «жасыл» трансформация контекстінде жаңа серіктес ретінде қарастырылады. Бұл ынтымақтастық аймақтық деңгейде кеңейіп, Орталық Азияның басқа елдерін де қамтуы мүмкін.

Дегенмен, Қазақстанның «негізгі байланыстырушы буын» рөлі автоматты түрде берілмейді – ол инфрақұрылымды дамыту, институционалдық реформаларды жалғастыру және аймақтық интеграцияны күшейту арқылы бекітілуі тиіс. Қазақстан мен Чехия арасындағы байланыстар Орталық Азия мен Еуропаның жақындасуының бір элементі. Ал Қазақстанның рөлі – осы үрдісте транзиттік, экономикалық және институционалдық платформа ретінде қызмет ету.

Қазақстан мен Чехия арасындағы ынтымақтастық – жаһандық экономиканың жаңа конфигурациясына бейімделудің нақты көрінісі. Еуропалық Одақ үшін Қазақстан тек ресурстық база емес, тәуекелдерді әртараптандыруға мүмкіндік беретін стратегиялық серіктеске айналып келеді.

Қазақстанның артықшылығы – оның геоэкономикалық орналасуы мен көпвекторлы саясаты, бірақ ұзақ мерзімді табыс шикізат экспортында емес, қосылған құнды арттыруда жатыр. Сондықтан Чехия сияқты индустриялық елдермен кооперация – технология трансфері, өндірісті локализациялау және адами капиталды дамыту тұрғысынан ерекше маңызды.

Менің көзқарасымда, егер Қазақстан осы мүмкіндікті тиімді пайдаланып, институционалдық реформаларды тереңдетсе, ол жай транзиттік немесе ресурстық ел емес, Еуропа мен Азияны байланыстыратын толыққанды индустриялық хабқа айнала алады.

Abai.kz