Әлемдік экономиканың күретамырына айналған Америкалық Құрама Штаттарының қаржылық жүйесі – тек бір елдің ішкі тетігі ғана деп ойламайық. Ол, бүкіл жаһандық нарықтың бағдарын айқындайтын аса күрделі құрылым. Және, бұл жүйе бір ғана орталыққа бағынбайды, керісінше, өзара байланысқан институттар мен ықпалды ойыншылардың көпқабатты ықпалдастығы арқылы жұмыс істейді. Дегенмен, осы жүйенің негізгі тіректерін саралау арқылы оның қалай жұмыс істейтінін түсінуге болады. Қане, талдау жасап көрейік.

Ең алдымен, АҚШ қаржы жүйесінің жүрегі саналатын құрылым – Federal Reserve System. Бұл – елдің орталық банкі, яғни ақша-несие саясатын жүргізетін негізгі орган. Федералдық резерв жүйесі пайыздық мөлшерлемелерді реттеу, инфляцияны бақылау және экономикалық өсімді ынталандыру арқылы бүкіл қаржы жүйесіне ықпал етеді. Оның шешімдері тек Америкаға ғана демейік, әлемдік нарықтарға да әсер етеді. Мысалы, пайыздық мөлшерлеменің көтерілуі, дамушы елдерден капиталдың кетуіне әкелуі мүмкін.

Алайда Федералдық резерв жалғыз өзі бұл жүйені ұстап тұрған жоқ. Оның айналасында ірі қаржы институттары, инвестициялық қорлар және коммерциялық банктер шоғырланған. Солардың қатарында JPMorgan Chase, Goldman Sachs және Morgan Stanley сияқты алыптар бар. Сонымен қатар, банктер тек несие берумен шектелмейді, олар инвестициялық ағындарды басқарып, ірі корпорациялар мен мемлекеттерге қаржылық кеңес береді. Олардың шешімдері нарықтағы капитал қозғалысына тікелей әсер етеді.

Соңғы онжылдықта қаржы жүйесіндегі ең ықпалды ойыншылардың бірі ретінде инвестициялық басқару компаниялары алға шықты. Әсіресе BlackRock, Vanguard Group және State Street Corporation сияқты ұйымдар триллиондаған доллар активтерін басқарады. Бұл компаниялар зейнетақы қорларының, сақтандыру ұйымдарының және жеке инвесторлардың қаражатын тиімді орналастырумен айналысады. Нәтижесінде олар әлемдегі ең ірі корпорациялардың акцияларына иелік етіп, корпоративтік басқаруға да ықпал етеді.

Осы тұста, біз қойған «қаржылық билік кімнің қолында?» деген сұрақ туындайды. Бір қарағанда, билік мемлекеттік институттар мен жеке сектор арасында бөлінгендей көрінеді. Бірақ, шын мәнінде, олардың арасындағы байланыс өте тығыз. Мысалы, дағдарыс кезеңдерінде Федералдық резерв пен ірі банктер қосыла әрекет етеді. 2008 жылғы қаржы дағдарысы кезінде мемлекет банктерді құтқару үшін триллиондаған доллар бөлді. Осы – қаржы жүйесінің тұрақтылығы жекелеген институттардың ғана демейік, бүкіл жүйенің өзара тәуелділігіне негізделгенін көрсетеді.

Тағы бір маңызды элемент – АҚШ-тың қор нарығы. New York Stock Exchange және NASDAQ сияқты биржалар арқылы күн сайын миллиардтаған долларлық мәмілелер жасалады. Бұл алаңдарда компаниялардың акциялары мен облигациялары сатылып, инвестициялық капитал тарту жүзеге асады. Қор нарығы – экономиканың «айнасы» іспетті: инвесторлардың көңіл-күйі мен болашаққа деген сенімі дәл осы жерде көрініс табады.

Сонымен қатар, АҚШ қаржы жүйесінде мемлекеттік қазынашылықтың да рөлі зор. АҚШ Қаржы министрлігі мемлекеттік облигациялар шығару арқылы бюджет тапшылығын жабады. Бұл облигациялар әлемдегі ең сенімді активтердің бірі саналады. Қытай, Жапония секілді елдер де АҚШ қазынашылық қағаздарын сатып алып, өз резервтерін сақтайды. Осылайша, АҚШ қаржы жүйесі тек ішкі ресурстарға ғана демейік, сыртқы инвесторларға да сүйенеді.

Қазіргі заманда технологиялық компаниялар да қаржы жүйесінің ажырамас бөлігіне айналып отыр. Apple, Microsoft және Amazon сияқты алпауыттар тек өнім шығарып қана қоймай, қаржылық нарықтарға да ықпал етеді. Олардың нарықтық капитализациясы триллиондаған долларға жетіп, қор индекстерінің қозғалысын анықтайды. Бұл компаниялар арқылы инвестициялық қорлар мен зейнетақы активтері көбейеді немесе кемийді.

Осыдан бөлек, АҚШ-тағы қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ететін реттеуші органдар бар. Олардың қатарында Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия (SEC), Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы (FDIC) сияқты ұйымдар жұмыс істейді. Бұл институттар қаржы нарығындағы әділдік пен ашықтықты сақтауға жауап береді. Егер мұндай бақылау тұрмағанда, жүйе алыпсатарлық пен тәуекелдің құрбанына айналуы мүмкін еді.

Қаржы жүйесінің тағы бір маңызды тірегі – доллардың әлемдік резервтік валюта ретіндегі мәртебесі. АҚШ доллары халықаралық сауда мен қаржы операцияларының негізгі құралы болып отыр. Мұнайдан бастап, жоғары технологиялық өнімдерге дейінгі көптеген тауарлар дәл осы валютамен есептеледі. Бұл АҚШ-қа ерекше артықшылық береді: ел өз валютасында қарыз алып, жаһандық сұранысқа ие бола алады.

Дегенмен, бұл жүйе мінсіз емес. Сарапшылар АҚШ қаржы жүйесінің шамадан тыс күрделілігі мен ірі корпорациялардың ықпалы артып бара жатқанын жиі сынға алады. Инвестициялық алыптардың нарықтағы үлесінің ұлғаюы бәсекелестікті төмендетуі мүмкін деген қауіп бар. Сонымен қатар, мемлекеттік қарыздың өсуі де ұзақ мерзімді тұрақтылыққа қауіп төндіруі ықтимал.

Біздің айтарымыз, Америкалық Құрама Штаттарының қаржылық жүйесін бір ғана күш демей, бірнеше ірі институттар мен құрылымдардың өзара байланысы ұстап тұр. Федералдық резерв жүйесі ақша-несие саясатын жүргізсе, ірі банктер мен инвестициялық қорлар капитал ағындарын басқарады, ал қор нарығы мен технологиялық алыптар экономиканың динамикасын айқындайды. Осылардың барлығы қосылып, әлемдік қаржы архитектурасының негізін құрайды. Сондықтан, АҚШ қаржы жүйесі – тек ұлттық қана демей, жаһандық маңызы бар күрделі әрі ықпалды механизм.

Бұл елдегі кәсіпкерлітің қалай дамығандығын алдағы кезде айтармыз.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz