الەمدىك ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرىنا اينالعان امەريكالىق قۇراما شتاتتارىنىڭ قارجىلىق جۇيەسى – تەك ءبىر ەلدىڭ ىشكى تەتىگى عانا دەپ ويلامايىق. ول، بۇكىل جاھاندىق نارىقتىڭ باعدارىن ايقىندايتىن اسا كۇردەلى قۇرىلىم. جانە، بۇل جۇيە ءبىر عانا ورتالىققا باعىنبايدى، كەرىسىنشە، ءوزارا بايلانىسقان ينستيتۋتتار مەن ىقپالدى ويىنشىلاردىڭ كوپقاباتتى ىقپالداستىعى ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن، وسى جۇيەنىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىن سارالاۋ ارقىلى ونىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن تۇسىنۋگە بولادى. قانە، تالداۋ جاساپ كورەيىك.

ەڭ الدىمەن، اقش قارجى جۇيەسىنىڭ جۇرەگى سانالاتىن قۇرىلىم – Federal Reserve System. بۇل – ەلدىڭ ورتالىق بانكى، ياعني اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزەتىن نەگىزگى ورگان. فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسى پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى رەتتەۋ، ينفلياتسيانى باقىلاۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىمدى ىنتالاندىرۋ ارقىلى بۇكىل قارجى جۇيەسىنە ىقپال ەتەدى. ونىڭ شەشىمدەرى تەك امەريكاعا عانا دەمەيىك، الەمدىك نارىقتارعا دا اسەر ەتەدى. مىسالى، پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ كوتەرىلۋى، دامۋشى ەلدەردەن كاپيتالدىڭ كەتۋىنە اكەلۋى مۇمكىن.

الايدا فەدەرالدىق رەزەرۆ جالعىز ءوزى بۇل جۇيەنى ۇستاپ تۇرعان جوق. ونىڭ اينالاسىندا ءىرى قارجى ينستيتۋتتارى، ينۆەستيتسيالىق قورلار جانە كوممەرتسيالىق بانكتەر شوعىرلانعان. سولاردىڭ قاتارىندا JPMorgan Chase, Goldman Sachs جانە Morgan Stanley سياقتى الىپتار بار. سونىمەن قاتار، بانكتەر تەك نەسيە بەرۋمەن شەكتەلمەيدى، ولار ينۆەستيتسيالىق اعىنداردى باسقارىپ، ءىرى كورپوراتسيالار مەن مەملەكەتتەرگە قارجىلىق كەڭەس بەرەدى. ولاردىڭ شەشىمدەرى نارىقتاعى كاپيتال قوزعالىسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.

سوڭعى ونجىلدىقتا قارجى جۇيەسىندەگى ەڭ ىقپالدى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ينۆەستيتسيالىق باسقارۋ كومپانيالارى العا شىقتى. اسىرەسە BlackRock, Vanguard Group جانە State Street Corporation سياقتى ۇيىمدار تريلليونداعان دوللار اكتيۆتەرىن باسقارادى. بۇل كومپانيالار زەينەتاقى قورلارىنىڭ، ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ جانە جەكە ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتىن ءتيىمدى ورنالاستىرۋمەن اينالىسادى. ناتيجەسىندە ولار الەمدەگى ەڭ ءىرى كورپوراتسيالاردىڭ اكتسيالارىنا يەلىك ەتىپ، كورپوراتيۆتىك باسقارۋعا دا ىقپال ەتەدى.

وسى تۇستا، ءبىز قويعان «قارجىلىق بيلىك كىمنىڭ قولىندا؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ءبىر قاراعاندا، بيلىك مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن جەكە سەكتور اراسىندا بولىنگەندەي كورىنەدى. بىراق، شىن مانىندە، ولاردىڭ اراسىنداعى بايلانىس وتە تىعىز. مىسالى، داعدارىس كەزەڭدەرىندە فەدەرالدىق رەزەرۆ پەن ءىرى بانكتەر قوسىلا ارەكەت ەتەدى. 2008 جىلعى قارجى داعدارىسى كەزىندە مەملەكەت بانكتەردى قۇتقارۋ ءۇشىن تريلليونداعان دوللار ءبولدى. وسى – قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى جەكەلەگەن ينستيتۋتتاردىڭ عانا دەمەيىك، بۇكىل جۇيەنىڭ ءوزارا تاۋەلدىلىگىنە نەگىزدەلگەنىن كورسەتەدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ەلەمەنت – اقش-تىڭ قور نارىعى. New York Stock Exchange جانە NASDAQ سياقتى بيرجالار ارقىلى كۇن سايىن ميللياردتاعان دوللارلىق مامىلەلەر جاسالادى. بۇل الاڭداردا كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى مەن وبليگاتسيالارى ساتىلىپ، ينۆەستيتسيالىق كاپيتال تارتۋ جۇزەگە اسادى. قور نارىعى – ەكونوميكانىڭ «ايناسى» ىسپەتتى: ينۆەستورلاردىڭ كوڭىل-كۇيى مەن بولاشاققا دەگەن سەنىمى ءدال وسى جەردە كورىنىس تابادى.

سونىمەن قاتار، اقش قارجى جۇيەسىندە مەملەكەتتىك قازىناشىلىقتىڭ دا ءرولى زور. اقش قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك وبليگاتسيالار شىعارۋ ارقىلى بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابادى. بۇل وبليگاتسيالار الەمدەگى ەڭ سەنىمدى اكتيۆتەردىڭ ءبىرى سانالادى. قىتاي، جاپونيا سەكىلدى ەلدەر دە اقش قازىناشىلىق قاعازدارىن ساتىپ الىپ، ءوز رەزەرۆتەرىن ساقتايدى. وسىلايشا، اقش قارجى جۇيەسى تەك ىشكى رەسۋرستارعا عانا دەمەيىك، سىرتقى ينۆەستورلارعا دا سۇيەنەدى.

قازىرگى زاماندا تەحنولوگيالىق كومپانيالار دا قارجى جۇيەسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ وتىر. Apple, Microsoft جانە Amazon سياقتى الپاۋىتتار تەك ءونىم شىعارىپ قانا قويماي، قارجىلىق نارىقتارعا دا ىقپال ەتەدى. ولاردىڭ نارىقتىق كاپيتاليزاتسياسى تريلليونداعان دوللارعا جەتىپ، قور يندەكستەرىنىڭ قوزعالىسىن انىقتايدى. بۇل كومپانيالار ارقىلى ينۆەستيتسيالىق قورلار مەن زەينەتاقى اكتيۆتەرى كوبەيەدى نەمەسە كەميدى.

وسىدان بولەك، اقش-تاعى قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن رەتتەۋشى ورگاندار بار. ولاردىڭ قاتارىندا باعالى قاعازدار جانە بيرجالار جونىندەگى كوميسسيا (SEC), فەدەرالدىق دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ كورپوراتسياسى (FDIC) سياقتى ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى. بۇل ينستيتۋتتار قارجى نارىعىنداعى ادىلدىك پەن اشىقتىقتى ساقتاۋعا جاۋاپ بەرەدى. ەگەر مۇنداي باقىلاۋ تۇرماعاندا، جۇيە الىپساتارلىق پەن تاۋەكەلدىڭ قۇربانىنا اينالۋى مۇمكىن ەدى.

قارجى جۇيەسىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تىرەگى – دوللاردىڭ الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتا رەتىندەگى مارتەبەسى. اقش دوللارى حالىقارالىق ساۋدا مەن قارجى وپەراتسيالارىنىڭ نەگىزگى قۇرالى بولىپ وتىر. مۇنايدان باستاپ، جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەرگە دەيىنگى كوپتەگەن تاۋارلار ءدال وسى ۆاليۋتامەن ەسەپتەلەدى. بۇل اقش-قا ەرەكشە ارتىقشىلىق بەرەدى: ەل ءوز ۆاليۋتاسىندا قارىز الىپ، جاھاندىق سۇرانىسقا يە بولا الادى.

دەگەنمەن، بۇل جۇيە ءمىنسىز ەمەس. ساراپشىلار اقش قارجى جۇيەسىنىڭ شامادان تىس كۇردەلىلىگى مەن ءىرى كورپوراتسيالاردىڭ ىقپالى ارتىپ بارا جاتقانىن ءجيى سىنعا الادى. ينۆەستيتسيالىق الىپتاردىڭ نارىقتاعى ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋى باسەكەلەستىكتى تومەندەتۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار. سونىمەن قاتار، مەملەكەتتىك قارىزدىڭ ءوسۋى دە ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىققا قاۋىپ ءتوندىرۋى ىقتيمال.

ءبىزدىڭ ايتارىمىز، امەريكالىق قۇراما شتاتتارىنىڭ قارجىلىق جۇيەسىن ءبىر عانا كۇش دەمەي، بىرنەشە ءىرى ينستيتۋتتار مەن قۇرىلىمداردىڭ ءوزارا بايلانىسى ۇستاپ تۇر. فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسى اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزسە، ءىرى بانكتەر مەن ينۆەستيتسيالىق قورلار كاپيتال اعىندارىن باسقارادى، ال قور نارىعى مەن تەحنولوگيالىق الىپتار ەكونوميكانىڭ ديناميكاسىن ايقىندايدى. وسىلاردىڭ بارلىعى قوسىلىپ، الەمدىك قارجى ارحيتەكتۋراسىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. سوندىقتان، اقش قارجى جۇيەسى – تەك ۇلتتىق قانا دەمەي، جاھاندىق ماڭىزى بار كۇردەلى ءارى ىقپالدى مەحانيزم.

بۇل ەلدەگى كاسىپكەرلىتىڭ قالاي دامىعاندىعىن الداعى كەزدە ايتارمىز.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz