Жаһандану дәуірінде көші-қон әлемнің барлық мемлекеті үшін өзекті проблемаға айналды.

Соңғы онжылдықтарда адамдардың бір елден екінші елге қоныс аударуы бұрын-соңды болмаған қарқынға жетті. Бірі жақсы жұмыс іздеп келеді, енді бірі қауіпсіз өмір сүру үшін босқын атанады, үшіншісі білім алу немесе кәсіпкерлік мақсатында қоныс аударады. Қазақстан да бұл үдерістен шет қалған жоқ. Орталық Азиядағы экономикалық тұрғыдан тұрақты мемлекеттердің бірі ретінде елімізге түрлі елдерден, әсерісе, Ресей мигранттары, мобилизациядан қашқандар, тұрмыстан қатты қыйыншылық көргендер, жұмысын жоғалтқандар және тұрақты қоныстанушылар келіп жатыр.

Осыған байланысты қоғамда «Мигранттар Қазақстан үшін қауіп пе? Олар мемлекеттік тілдің дамуына, ұлттық дәстүр мен мәдениеттің сақталуына кедергі келтіре ме?» деген сауал жиі қойылады. Бұл сұраққа біржақты жауап беру қиын. Дегенмен бақылаусыз әрі реттелмеген миграция әлеуметтік, тілдік және мәдени проблемаларға алып келуі ықтимал.

Ең алдымен, кез келген мемлекет үшін ұлттық тіл – мемлекеттіліктің басты тіректерінің бірі. Тіл әлсіресе, ұлттық сана әлсірейді. Сондықтан Қазақстандағы көші-қон саясаты мемлекеттік тілдің мәртебесін күшейту қағидатымен қатар жүруі тиіс. Әлемдік тәжірибе де мұны дәлелдейді. Экономикалық дамыған көптеген мемлекеттер мигранттарды қабылдай отырып, ең алдымен сол елдің мемлекеттік тілін меңгеруді міндеттейді. Себебі ортақ тілсіз қоғамда толыққанды интеграция мүмкін емес. OECD сарапшылары да қабылдаушы елдің тілін меңгеру мигранттардың еңбек нарығына, білім жүйесіне және қоғамдық өмірге бейімделуінің негізгі факторы екенін атап көрсетеді.

Мысалы, Германияға келген мигранттардың көпшілігі міндетті тіл курстарынан өтеді. Францияда француз тілін меңгеру азаматтық алудың маңызды талаптарының бірі саналады. Канадада да ағылшын тілін білмейтін адамның қоғамға толыққанды бейімделуі қиын. Бұл елдер өз мәдениетін сақтауды ешқашан мигранттардың еркіне қалдырмаған. Керісінше, жаңа келген азаматтарды сол мемлекеттің құндылықтарына бейімдеу жүйесін қалыптастырған.

Швеция мен Нидерланд сияқты мемлекеттер де көп жылдар бойы ашық миграциялық саясат жүргізді. Алайда соңғы жылдары интеграцияның жеткіліксіздігі белгілі аудандарда әлеуметтік оқшаулану мен мәдени алшақтықтың күшеюіне алып келгені жөнінде кең пікірталастар жүріп келеді. Сондықтан бұл елдер тілдік талаптарды күшейтіп, азаматтық алуға қойылатын талаптарды қайта қарастыруда.

Қазақстан үшін де негізгі жағдай – мигранттардың саны емес, олардың қоғамға қалай бейімделетіні. Егер елімізге келген адам қазақ тілін үйренуге ынталы болса, Қазақстан заңдарын құрметтесе, ұлттық дәстүрлерді сыйласа, оның қоғамға қауіп төндіру ықтималдығы әлдеқайда төмен болады. Ресейліктер мұндайды орындамайды ғой. Ал керісінше, жабық этникалық қауымдастықтар пайда болып, мемлекеттік тіл қолданылмайтын орта қалыптасса, онда ұзақ мерзімді әлеуметтік қиындықтар тууы мүмкін.

Мәдениет жағдайында да осы қағида сақталады. Қазақ халқы мыңдаған жыл бойы қалыптасқан ұлттық салт-дәстүрін, қонақжайлығын, үлкенге құрмет, кішіге ізет сияқты рухани құндылықтарын сақтап келеді. Бұл құндылықтардың өміршең болуы ең алдымен қазақ қоғамының өзіне байланысты. Егер өз азаматтарымыз ұлттық мәдениетті күнделікті өмірде қолданбаса, оны ешқандай заң толық қорғай алмайды. Ал ұлттық мәдениет қоғам өмірінің барлық саласында үстем болса, сырттан келген адамдар да сол ортаға бейімделеді.

Әлем тарихында мұндай мысалдар кем емес. Жапония сырттан келетін мигранттардың санын қатаң реттей отырып, ұлттық мәдениет пен тілдің басымдығын сақтап қалды. Сондықтан бүгінде жапон қоғамы өзінің ұлттық ерекшелігін жоғалтқан жоқ. Оңтүстік Кореяда да мемлекеттік тіл қоғамдық өмірдің барлық саласында үстемдік етеді. Бұл елдер экономикалық тұрғыдан жаһанданғанымен, мәдени тұрғыдан ұлттық негізін сақтап келеді.

Ал кейбір Батыс Еуропа елдерінде бақылаусыз көші-қон белгілі қиындықтар туғызғаны жасырын емес. Кейбір қалаларда мигранттардың шоғырлануы нәтижесінде мемлекеттік тілді қолдану деңгейі төмендеп, этникалық аудандар қалыптасты. Соның салдарынан қоғамдық интеграция әлсіреп, әлеуметтік қайшылықтар көбейді. Бұл жағдай көптеген мемлекеттердің миграциялық саясатын қайта қарауына себеп болды.

Дегенмен барлық проблеманы тек мигранттардан көру дұрыс болмайды. Көп жағдайда ұлттық тілдің әлсіреуіне сол елдің ішкі саясаты, білім жүйесі және ақпараттық кеңістігі көбірек әсер етеді. Қазақстандағы тіл саясатына арналған зерттеулерде де мемлекеттік тілдің дамуы ең алдымен оны қоғамдық өмірдің барлық саласында кеңінен қолдануға байланысты екені көрсетіледі.

Қазақстан үшін ерекше сұрақтардың бірі – еңбек миграциясы. Елімізге көршілес мемлекеттерден құрылыс, ауыл шаруашылығы, қызмет көрсету салаларына жұмысшылар келеді. Бұл қалыпты экономикалық құбылыс. Алайда олардың еліміздің заңдарын сақтауын, заңсыз еңбек нарығының қалыптаспауын және мемлекеттік тілді меңгеруге жағдай жасалуын мемлекет тұрақты бақылауда ұстауы тиіс.

Тағы бір маңызды сұрақ – ұлттық қауіпсіздік. Кез келген мемлекет шекара қауіпсіздігін, заңсыз көші-қонды және экстремизмнің алдын алуды басты назарда ұстайды. Бұл тек Қазақстанға ғана емес, АҚШ, Ұлыбритания, Австралия, Франция сияқты мемлекеттерге де ортақ ұстаным. Сондықтан көші-қонды тиімді басқару – ұлттық қауіпсіздіктің ажырамас бөлігі.

Сонымен қатар Қазақстанның өзіне тән ерекшелігі бар. Елімізге тарихи Отанына оралған қандастар да көшіп келеді. Олар қазақ халқының демографиялық әлеуетін арттырып қана қоймай, қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейтуге де үлес қосады. Дегенмен олардың да жаңа әлеуметтік ортаға бейімделуі, еңбек нарығына кірігуі және білім алуына жағдай жасау маңызды. Зерттеулер мұндай бейімделуде тілдік және әлеуметтік қолдаудың шешуші рөл атқаратынын көрсетеді.

Ендеше мигранттар Қазақстанның тіліне, дәстүріне және мәдениетіне қауіп төндіре ме? Егер мемлекет көші-қонды бақылаусыз қалдырса, мемлекеттік тілдің талаптарын әлсіретсе және интеграция саясатын жүргізбесе, мұндай қауіптің пайда болуы мүмкін. Бірақ қауіптің өзі мигранттардың келуінен емес, мемлекеттік саясаттың әлсіздігінен туындайды.

Ал егер Қазақстанда қазақ тілі қоғамдық өмірдің негізгі тіліне айналса, білім ұйымдары мен мемлекеттік қызмет көрсету жүйесінде қазақ тілі толық үстемдік етсе, бұқаралық ақпарат құралдары мен цифрлық кеңістікте қазақ тілді контент негізгі болса, онда елімізге келген кез келген азамат осы ортаға бейімделуге мәжбүр болады. Әлемнің көптеген табысты мемлекеттері дәл осындай қағиданы ұстанып отыр.

Өз тілімізді күнделікті өмірде қолдансақ, ұлттық мәдениетімізді құрметтеп, жас ұрпаққа дұрыс тәрбие бере алсақ, Қазақстанға келген кез келген мигрант осы құндылықтарды сыйлайтын азаматқа айналады. Ұлттық бірегейлікті сақтаудың ең сенімді жолы – өзгеден қорқу демейік, өз құндылықтарымызды нығайту.

Бейсенғазы Ұлықбек, 

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz