Jahandanu dәuirinde kóshi-qon әlemning barlyq memleketi ýshin ózekti problemagha ainaldy.

Songhy onjyldyqtarda adamdardyng bir elden ekinshi elge qonys audaruy búryn-sondy bolmaghan qarqyngha jetti. Biri jaqsy júmys izdep keledi, endi biri qauipsiz ómir sýru ýshin bosqyn atanady, ýshinshisi bilim alu nemese kәsipkerlik maqsatynda qonys audarady. Qazaqstan da búl ýderisten shet qalghan joq. Ortalyq Aziyadaghy ekonomikalyq túrghydan túraqty memleketterding biri retinde elimizge týrli elderden, әserise, Resey migranttary, mobilizasiyadan qashqandar, túrmystan qatty qyiynshylyq kórgender, júmysyn joghaltqandar jәne túraqty qonystanushylar kelip jatyr.

Osyghan baylanysty qoghamda «Migranttar Qazaqstan ýshin qauip pe? Olar memlekettik tilding damuyna, últtyq dәstýr men mәdeniyetting saqtaluyna kedergi keltire me?» degen saual jii qoyylady. Búl súraqqa birjaqty jauap beru qiyn. Degenmen baqylausyz әri rettelmegen migrasiya әleumettik, tildik jәne mәdeny problemalargha alyp kelui yqtimal.

Eng aldymen, kez kelgen memleket ýshin últtyq til – memlekettilikting basty tirekterining biri. Til әlsirese, últtyq sana әlsireydi. Sondyqtan Qazaqstandaghy kóshi-qon sayasaty memlekettik tilding mәrtebesin kýsheytu qaghidatymen qatar jýrui tiyis. Álemdik tәjiriybe de múny dәleldeydi. Ekonomikalyq damyghan kóptegen memleketter migranttardy qabylday otyryp, eng aldymen sol elding memlekettik tilin mengerudi mindetteydi. Sebebi ortaq tilsiz qoghamda tolyqqandy integrasiya mýmkin emes. OECD sarapshylary da qabyldaushy elding tilin mengeru migranttardyng enbek naryghyna, bilim jýiesine jәne qoghamdyq ómirge beyimdeluining negizgi faktory ekenin atap kórsetedi.

Mysaly, Germaniyagha kelgen migranttardyng kópshiligi mindetti til kurstarynan ótedi. Fransiyada fransuz tilin mengeru azamattyq aludyng manyzdy talaptarynyng biri sanalady. Kanadada da aghylshyn tilin bilmeytin adamnyng qoghamgha tolyqqandy beyimdelui qiyn. Búl elder óz mәdeniyetin saqtaudy eshqashan migranttardyng erkine qaldyrmaghan. Kerisinshe, jana kelgen azamattardy sol memleketting qúndylyqtaryna beyimdeu jýiesin qalyptastyrghan.

Shvesiya men Niyderland siyaqty memleketter de kóp jyldar boyy ashyq migrasiyalyq sayasat jýrgizdi. Alayda songhy jyldary integrasiyanyng jetkiliksizdigi belgili audandarda әleumettik oqshaulanu men mәdeny alshaqtyqtyng kýshengine alyp kelgeni jóninde keng pikirtalastar jýrip keledi. Sondyqtan búl elder tildik talaptardy kýsheytip, azamattyq alugha qoyylatyn talaptardy qayta qarastyruda.

Qazaqstan ýshin de negizgi jaghday – migranttardyng sany emes, olardyng qoghamgha qalay beyimdeletini. Eger elimizge kelgen adam qazaq tilin ýirenuge yntaly bolsa, Qazaqstan zandaryn qúrmettese, últtyq dәstýrlerdi syilasa, onyng qoghamgha qauip tóndiru yqtimaldyghy әldeqayda tómen bolady. Reseylikter múndaydy oryndamaydy ghoy. Al kerisinshe, jabyq etnikalyq qauymdastyqtar payda bolyp, memlekettik til qoldanylmaytyn orta qalyptassa, onda úzaq merzimdi әleumettik qiyndyqtar tuuy mýmkin.

Mәdeniyet jaghdayynda da osy qaghida saqtalady. Qazaq halqy myndaghan jyl boyy qalyptasqan últtyq salt-dәstýrin, qonaqjaylyghyn, ýlkenge qúrmet, kishige izet siyaqty ruhany qúndylyqtaryn saqtap keledi. Búl qúndylyqtardyng ómirsheng boluy eng aldymen qazaq qoghamynyng ózine baylanysty. Eger óz azamattarymyz últtyq mәdeniyetti kýndelikti ómirde qoldanbasa, ony eshqanday zang tolyq qorghay almaydy. Al últtyq mәdeniyet qogham ómirining barlyq salasynda ýstem bolsa, syrttan kelgen adamdar da sol ortagha beyimdeledi.

Álem tarihynda múnday mysaldar kem emes. Japoniya syrttan keletin migranttardyng sanyn qatang rettey otyryp, últtyq mәdeniyet pen tilding basymdyghyn saqtap qaldy. Sondyqtan býginde japon qoghamy ózining últtyq ereksheligin joghaltqan joq. Ontýstik Koreyada da memlekettik til qoghamdyq ómirding barlyq salasynda ýstemdik etedi. Búl elder ekonomikalyq túrghydan jahandanghanymen, mәdeny túrghydan últtyq negizin saqtap keledi.

Al keybir Batys Europa elderinde baqylausyz kóshi-qon belgili qiyndyqtar tughyzghany jasyryn emes. Keybir qalalarda migranttardyng shoghyrlanuy nәtiyjesinde memlekettik tildi qoldanu dengeyi tómendep, etnikalyq audandar qalyptasty. Sonyng saldarynan qoghamdyq integrasiya әlsirep, әleumettik qayshylyqtar kóbeydi. Búl jaghday kóptegen memleketterding migrasiyalyq sayasatyn qayta qarauyna sebep boldy.

Degenmen barlyq problemany tek migranttardan kóru dúrys bolmaydy. Kóp jaghdayda últtyq tilding әlsireuine sol elding ishki sayasaty, bilim jýiesi jәne aqparattyq kenistigi kóbirek әser etedi. Qazaqstandaghy til sayasatyna arnalghan zertteulerde de memlekettik tilding damuy eng aldymen ony qoghamdyq ómirding barlyq salasynda keninen qoldanugha baylanysty ekeni kórsetiledi.

Qazaqstan ýshin erekshe súraqtardyng biri – enbek migrasiyasy. Elimizge kórshiles memleketterden qúrylys, auyl sharuashylyghy, qyzmet kórsetu salalaryna júmysshylar keledi. Búl qalypty ekonomikalyq qúbylys. Alayda olardyng elimizding zandaryn saqtauyn, zansyz enbek naryghynyng qalyptaspauyn jәne memlekettik tildi mengeruge jaghday jasaluyn memleket túraqty baqylauda ústauy tiyis.

Taghy bir manyzdy súraq – últtyq qauipsizdik. Kez kelgen memleket shekara qauipsizdigin, zansyz kóshi-qondy jәne ekstremizmning aldyn aludy basty nazarda ústaydy. Búl tek Qazaqstangha ghana emes, AQSh, Úlybritaniya, Avstraliya, Fransiya siyaqty memleketterge de ortaq ústanym. Sondyqtan kóshi-qondy tiyimdi basqaru – últtyq qauipsizdikting ajyramas bóligi.

Sonymen qatar Qazaqstannyng ózine tәn ereksheligi bar. Elimizge tarihy Otanyna oralghan qandastar da kóship keledi. Olar qazaq halqynyng demografiyalyq әleuetin arttyryp qana qoymay, qazaq tilining qoldanylu ayasyn keneytuge de ýles qosady. Degenmen olardyng da jana әleumettik ortagha beyimdelui, enbek naryghyna kirigui jәne bilim aluyna jaghday jasau manyzdy. Zertteuler múnday beyimdelude tildik jәne әleumettik qoldaudyng sheshushi ról atqaratynyn kórsetedi.

Endeshe migranttar Qazaqstannyng tiline, dәstýrine jәne mәdeniyetine qauip tóndire me? Eger memleket kóshi-qondy baqylausyz qaldyrsa, memlekettik tilding talaptaryn әlsiretse jәne integrasiya sayasatyn jýrgizbese, múnday qauipting payda boluy mýmkin. Biraq qauipting ózi migranttardyng keluinen emes, memlekettik sayasattyng әlsizdiginen tuyndaydy.

Al eger Qazaqstanda qazaq tili qoghamdyq ómirding negizgi tiline ainalsa, bilim úiymdary men memlekettik qyzmet kórsetu jýiesinde qazaq tili tolyq ýstemdik etse, búqaralyq aqparat qúraldary men sifrlyq kenistikte qazaq tildi kontent negizgi bolsa, onda elimizge kelgen kez kelgen azamat osy ortagha beyimdeluge mәjbýr bolady. Álemning kóptegen tabysty memleketteri dәl osynday qaghidany ústanyp otyr.

Óz tilimizdi kýndelikti ómirde qoldansaq, últtyq mәdeniyetimizdi qúrmettep, jas úrpaqqa dúrys tәrbie bere alsaq, Qazaqstangha kelgen kez kelgen migrant osy qúndylyqtardy syilaytyn azamatqa ainalady. Últtyq biregeylikti saqtaudyng eng senimdi joly – ózgeden qorqu demeyik, óz qúndylyqtarymyzdy nyghaytu.

Beysenghazy Úlyqbek, 

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz